पतंजली क्रियायोग — तप, स्वाध्याय आणि भक्ती
तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान म्हणून परिभाषित केलेला पतंजलींचा क्रिया योग, त्याचे उद्दिष्ट, अभ्यास आणि नंतरच्या क्रिया योग प्रणालींपासून त्याचा फरक.
पतंजली क्रियायोग
योगसूत्र 2.1 मध्ये क्रियायोग म्हणजे तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान: शिस्तबद्ध प्रयत्न, आत्म-अध्ययन किंवा पाठ/अध्ययन, आणि ईश्वराला समर्पण. समाधीची जोपासना करणे आणि क्लेश क्षीण करणे हा त्याचा उद्देश आहे (2.2). क्रिया योग म्हटल्या जाणाऱ्या नंतरच्या श्वास-ऊर्जा प्रणालींशी या नेमक्या व्याख्येची आपोआप सांगड घालू नये, जरी एखादी परंपरा आपल्या इतिहासानुसार आणि अर्थनिर्णयानुसार त्यांना जोडत असली तरी.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
योगसूत्रांमध्ये क्रिया योग म्हणजे काय?
योगसूत्रांतील (2.1) क्रियायोग हा तीन अभ्यासांनी बनलेला कर्माचा योग आहे: तप (शिस्तबद्ध प्रयत्न), स्वाध्याय (आत्म-अध्ययन आणि शास्त्र किंवा मंत्राचे अध्ययन) आणि ईश्वरप्रणिधान (ईश्वराप्रती भक्ती). पतंजली 2.2 मध्ये सांगतात की त्याचा उद्देश समाधीची जोपासना करणे आणि क्लेश क्षीण करणे हा आहे.
योगात तप म्हणजे काय?
योगातील तप म्हणजे शिस्तबद्ध प्रयत्न, जो “तापवतो” आणि शुद्ध करतो — नियमित साधना, संयम, उच्च ध्येयासाठी अस्वस्थता सहन करणे. हे स्वतःला इजा करणे नव्हे. पतंजली म्हणतात की तप अशुद्धी दूर करते आणि शरीर व इंद्रिये सिद्ध करते (2.43). विवेकी तप स्थिर आणि आपल्या आरोग्याला अनुरूप असते, टोकाचे नसते.
स्वाध्याय म्हणजे काय?
स्वाध्याय (svādhyāya) म्हणजे स्वतःचा अभ्यास: शास्त्राचे अध्ययन, मंत्राची पुनरावृत्ती आणि स्वतःचे प्रामाणिक निरीक्षण. पतंजली सांगतात की त्यामुळे इष्ट देवतेशी मिलन होते (2.44). प्रत्यक्ष अभ्यासात योगसूत्र किंवा गीता रोज वाचणे, जप आणि आपल्या प्रतिक्रियांवर चिंतन यांचा समावेश होतो.
ईश्वरप्रणिधान म्हणजे काय?
ईश्वरप्रणिधान (Īśvara-praṇidhāna) म्हणजे प्रभूवरील भक्ती आणि शरणागती — आपली कर्मे आणि त्यांची फळे परमात्म्याला अर्पण करणे. पतंजली त्याला समाधीकडे नेणारा थेट मार्ग (1.23) म्हणतात आणि ते समाधीला परिपूर्ण करते (2.45) असे सांगतात. ते प्रयत्न आणि अध्ययनाला स्वतःच्या सुधारणेऐवजी प्रेमाच्या कृतीत बदलते.
“पतंजली क्रियायोग” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः।
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ
अर्थ: आत्मशिस्त, स्वाध्याय आणि ईश्वरार्पण हे मिळून क्रियायोग होतो.
— योगसूत्र 2.1 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
पतंजलींचा क्रियायोग तीन शब्दांत पूर्ण आहे: प्रयत्न, स्वाध्याय आणि भक्ती. क्रिया म्हटली जाणारी कोणतीही श्वास किंवा ध्यान पद्धत याच चौकटीत येते.
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च।
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca
अर्थ: त्याचा उद्देश समाधी विकसित करणे आणि क्लेश क्षीण करणे हा आहे.
— योगसूत्र 2.2 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
ध्येय स्पष्टपणे सांगितले आहे: समाधीचा विकास करणे आणि क्लेश क्षीण करणे. साधनेचे मोजमाप या फळांनी होते, तीव्रतेने किंवा गुप्ततेने नव्हे.
स्वतःला इजा न करता तप
तप म्हणजे शिस्तबद्ध उष्णता किंवा प्रयत्न; इजा, उपासमार, अपमान किंवा झोपेपासून वंचित ठेवणे नव्हे. टिकाऊ शिस्त क्षमतेचा नाश करत नाही, तर तिला स्पष्टता देते.
स्वाध्याय आणि समर्पण
स्वाध्यायात मुक्ती देणाऱ्या ग्रंथांचे अध्ययन, मंत्रपठण आणि आपल्या सवयींच्या ठशांची तपासणी यांचा समावेश असू शकतो. ईश्वरप्रणिधान साधनेला स्वप्रदर्शन आणि सक्तीच्या नियंत्रणापलीकडे नेते.
स्वरसाधनेशी संबंध
रोजची श्वास-निरीक्षणाची नोंद प्रामाणिक राहिली आणि प्रत्येक फरकातून अलौकिक निष्कर्ष काढला गेला नाही, तर ती शिस्तबद्ध स्वाध्यायाला उपयोगी ठरू शकते.
तीन साधना तीन असंतुलने सुधारतात
तप जडत्वाला शिस्तबद्ध ऊर्जेने उत्तर देते. स्वाध्याय अचेतन पुनरावृत्तीला अध्ययन, पठण आणि आत्म-निरीक्षणाने उत्तर देतो. ईश्वरप्रणिधान आध्यात्मिक अहंकाराला कृती वैयक्तिक मालकीपलीकडे अर्पण करून उत्तर देते. तिन्ही मिळून शिस्तीला कठोरपणा बनण्यापासून आणि जिज्ञासेला आत्ममग्नता बनण्यापासून रोखतात.
क्रियायोग क्लेश क्षीण करून समाधीची तयारी करतो
योगसूत्र 2.2 दोन्ही उद्देशांचे नाव घेते: समाधीचा विकास आणि क्लेशांचा क्षय. म्हणून साधनेचे मूल्यमापन केवळ तीव्रतेने किंवा संवेदनेने नव्हे, तर पीडेचा जोर कमी होतो का आणि स्पष्टता अधिक उपलब्ध होते का, यावरून केले जाते.
नंतरच्या क्रियायोग परंपरांशी संबंध
नंतरच्या परंपरा क्रियायोग या नावाखाली श्वास, मंत्र, मुद्रा आणि सूक्ष्म शरीराचे क्रम संप्रेषित करू शकतात. त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या शिक्षकांकडून आणि नोंदींतून समजून घेणे योग्य आहे. सामायिक नावांमध्ये अचूक फरक केला की परंपरेबद्दलचा आदर कमी होत नाही, उलट वाढतो.
शिस्तबद्ध कर्मात जगलेला योग म्हणजे क्रियायोग
क्रिया या शब्दात कृती किंवा हेतुपूर्ण साधना हा भाव आहे. पतंजलींमध्ये तिहेरी शिस्त एखाद्या गुप्त श्वसन-व्यायामाचे नाव घेण्याऐवजी शरीर, वाणी, मन, अभ्यास आणि भक्ती यांना गुंतवते. ती संपूर्ण साधन तयार करते, जेणेकरून ध्यान अधिक खोल होऊ शकेल. म्हणून साधक केवळ एखाद्या विशेष बैठकीतील पद्धतीदरम्यान काय घडते एवढेच नव्हे, तर दिनचर्या, आहार-सेवन, अभ्यास, हेतू आणि अर्पण योगात कसे सहभागी होतात असेही विचारतो.
तप साधनाचे उल्लंघन न करता शुद्ध करते
तप म्हणजे सातत्यपूर्ण शिस्तीची उष्णता, जी जडत्व आणि विकृती दूर करते. हठ साधना, योग्य उपवास, नियमित दिनक्रम, सत्यनिष्ठ संयम आणि अडचणींत टिकून राहण्याची तयारी हे त्याची सेवा करू शकतात. शरीराला इजा करणारी, झोप नष्ट करणारी किंवा अहंकार निर्माण करणारी टोकाची तपश्चर्या उद्देशाच्या विरुद्ध जाते. योग्य मापदंड असा की शिस्त अधिक स्पष्टता, क्षमता आणि मस्तक, हृदय व हात यांचा सुसंवाद निर्माण करते की नाही.
स्वाध्याय मनाला सत्याकडे वळवतो
स्वाध्यायात मुक्ती देणाऱ्या शास्त्राचे अध्ययन, मंत्रपठण आणि मर्यादित स्वतःची जडणघडण ज्या वळणांतून होते त्यांची चौकशी यांचा समावेश आहे. ही अखंड आत्मटीका नाही. साधक शिकवण आणि तिला प्रतिसाद देणारा स्वतः, दोघांचाही अभ्यास करतो: मी कोण आहे? काय बदलते आहे? बदल कोण जाणतो? नियमित अध्ययन लक्षाला वास्तवाकडे वळवून ठेवते, त्यामुळे रोजची सवय हाच एकमेव अधिकार बनत नाही.
ईश्वरप्रणिधान हे भक्तीचे केंद्र आहे
ईश्वरप्रणिधान हा दावा सोडून देते की साधना आणि तिची फळे केवळ वैयक्तिक अहंकाराची आहेत. ते प्रयत्नात नम्रता, विश्वास आणि भक्ती आणते. आत्मा आणि परमात्मा यांच्या मीलनाचे वर्णन तात्त्विक संप्रदायांत वेगवेगळे केले जाते, म्हणून हे भेद पुसू नयेत. व्यवहारात, अर्पण केल्याने पद्धत ही आत्मप्रदर्शन बनत नाही आणि शिस्तबद्ध कर्म वैयक्तिक नियंत्रणापलीकडील मोठ्या वास्तवात विसावू शकते.
उद्देश समाधी आणि क्लेशांची क्षीणता हा आहे
योगसूत्र 2.2 दोन्ही कार्ये थेट सांगते. साधनेने ध्यानमग्न तल्लीनता अधिक शक्य केली पाहिजे आणि अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष व अभिनिवेश यांचा जोर कमी केला पाहिजे. संवेदना, श्वास रोखणे किंवा ऊर्जेची हालचाल एवढे पुरेसे नाही. अनेक वर्षांच्या साधनेनंतरही हव्यास, भीती आणि अप्रामाणिकपणा तसाच राहिला, तर क्रियेचे परीक्षण तिच्या सांगितलेल्या उद्देशाच्या संदर्भात केले पाहिजे.
हठ-अभ्यास तपाची सेवा करू शकतात
आसन, शुद्धी, प्राणायाम, मुद्रा आणि बंध हे शिस्तबद्ध तयारीचा भाग म्हणून शरीर आणि प्राण परिष्कृत करू शकतात. ती पतंजलींच्या संपूर्ण व्याख्येचा पर्याय नाहीत, आणि त्यांची मात्रा आरोग्य आणि सिद्धतेशी जुळणारी असावी. बुद्धिमत्तेने केल्यास ती अडथळे दूर करतात आणि देहधारी जीवनाला ध्यानाशी जोडतात; जबरदस्तीने केल्यास नवा त्रास निर्माण करू शकतात आणि क्रियायोग ज्याला पातळ करू इच्छितो तो अहंकार वाढवू शकतात.
तिन्ही शिस्तींचा समतोल राखला गेला पाहिजे
अध्ययन आणि समर्पणाशिवाय तप हट्टी स्वेच्छा बनू शकते. शिस्तीशिवाय स्वाध्याय बौद्धिक संग्रहच राहू शकतो. जिज्ञासेशिवाय भक्ती भावुकता किंवा परावलंबन बनू शकते. तिन्ही एकत्र आचरल्यास ते इच्छा, समज आणि हृदय यांना शिक्षित करतात. म्हणूनच क्रियायोग ही एकच पद्धत नसून परिवर्तनाची संपूर्ण प्रक्रिया आहे: कर्म शुद्ध केले जाते, ओळख तपासली जाते आणि फळ त्याच्या स्रोताला परत केले जाते.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
क्रियायोग शिस्त, चिंतन आणि भक्ती यांना जोडतो; संशोधनाने त्याच्या भक्तिमय गाभ्यापेक्षा त्याच्या व्यावहारिक भागांचा — नियमित ध्यान आणि योग — अधिक अभ्यास केला आहे.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी). सजगता (माइंडफुलनेस) ध्यान कार्यक्रमांनी चिंता, नैराश्य आणि वेदना यांत सुधारणा झाल्याचे मध्यम पुरावे दिले; सक्रिय नियंत्रण गटांच्या तुलनेत परिणाम लहान ते मध्यम होते. मर्यादा: ध्यान हे औषधे किंवा व्यायाम यांसारख्या इतर सक्रिय उपचारांपेक्षा अधिक चांगले ठरले नाही, आणि झोप, लक्ष व सकारात्मक मनःस्थिती यांबाबत पुरावा कमकुवत होता.
- US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “योग: परिणामकारकता आणि सुरक्षितता”, शेवटचे अद्यतन ऑगस्ट 2023. निरोगी व्यक्तींसाठी योग सर्वसाधारणपणे सुरक्षित असल्याचे सांगते, मानदुखी, चिंता, नैराश्य आणि झोप यांत मदत होते असे नमूद करते, आणि गर्भवती महिला, वयस्कर व्यक्ती तसेच काचबिंदू किंवा तीव्र उच्च रक्तदाब यांसारख्या स्थिती असलेल्या व्यक्तींना आपल्या आरोग्यसेवकांचा सल्ला घ्यावा असे सांगते. मर्यादा: सर्वसाधारण सार्वजनिक आरोग्याचा सारांश; कुंभक किंवा मुद्रा यांसारख्या वैयक्तिक पारंपरिक पद्धतींचे तो मूल्यमापन करत नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
स्वर दैनंदिनी श्वास, क्रिया, प्रतिक्रिया आणि परिणाम प्रामाणिकपणे नोंदवते, तेव्हा ती स्वाध्याय बनू शकते. तिने भविष्यवाण्या घडवण्याऐवजी आकृतिबंध उलगडून दाखवले पाहिजेत. आपला दैनंदिन स्वर पाहा.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
तीव्र कुंभक, बंध किंवा जलद श्वसन वापरणाऱ्या कोणत्याही प्रणालीला स्वतःचे सुरक्षा-मूल्यांकन आवश्यक असते; “क्रिया” हे नाव तिला सर्वांसाठी सुरक्षित करत नाही.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
पुढे वाचा: संयम
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पतंजलींचा क्रिया योग आणि बाबाजींचा क्रिया योग एकच आहेत का?
अगदी तसे नाही. पतंजलींचा क्रियायोग हा प्रयत्न, अध्ययन आणि भक्ती यांची सर्वसाधारण शिस्त आहे. बाबाजी आणि लाहिरी महाशय यांच्या परंपरेत शिकवला जाणारा क्रियायोग ही श्वास आणि ध्यान पद्धतींची एक विशिष्ट, दीक्षेवर आधारित प्रणाली आहे, जिचे शिक्षक तिचा संबंध पतंजलींच्या तत्त्वांशी जोडतात. दोन्हींत नाव आणि शुद्धीचे उद्दिष्ट समान आहे.
क्रिया योग आठ अंगांपूर्वी का शिकवला जातो?
दुसऱ्या अध्यायात पतंजली प्रथम क्रियायोगाची ओळख करून देतात, ज्यांचे मन अजून स्थिर नाही अशा साधकांसाठी, आणि मग आठ अंगे सांगतात. क्रियायोग क्लेश क्षीण करून भूमी तयार करतो; त्यानंतर आठ अंगे संपूर्ण मार्ग उभा करतात. त्याचे तीन अभ्यास नियमांमध्ये पुन्हा येतात.
आधुनिक जीवनात तप कसे करता येईल?
कामात व्यस्त असतानाही अभ्यासाची नियमित वेळ ठेवावी, मिताहार करावा, वेळेवर उठावे, निरोगी असल्यास विवेकाने उपवास करावा, काही काळ मौन पाळावे, किंवा लक्ष विखुरवणारी एखादी सवय सोडावी. तपाने बळ द्यावे, थकवू नये. एखादी शिस्त आरोग्याला किंवा नात्यांना हानी पोहोचवत असेल, तर ती तप राहिलेली नाही, अहंकार झाली आहे.
स्वाध्याय म्हणजे केवळ पुस्तके वाचणे का?
नाही. यात पवित्र ग्रंथांचा अभ्यास आणि मंत्रजप यांचा समावेश आहे, तसेच स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहणेही: आपल्या प्रतिक्रिया, हेतू आणि सवयी. साधना-दैनंदिनी ठेवणे — स्वर-निरीक्षणांसह — हे स्वाध्याय आहे. अभ्यास जेव्हा जगण्याची पद्धत बदलतो, तेव्हा तो योग बनतो. सुरुवातीसाठी रोज सकाळी हळूहळू वाचलेल्या शास्त्राच्या काही ओळी पुरेशा आहेत.
धार्मिक नसलेली व्यक्ती ईश्वरप्रणिधानाचा अभ्यास करू शकते का?
पतंजली ईश्वराची व्याख्या क्लेश आणि कर्म यांना अस्पर्शित असलेला एक विशेष आत्मा, प्राचीनांचाही गुरू (1.24–26), अशी करतात. काही वाचक याकडे भक्तिभावाने पाहतात, तर काही उच्चतर व्यवस्थेला किंवा सत्याला केलेले शरणागत होणे म्हणून पाहतात. साधनेचा गाभा — फळाला चिकटून न राहता कर्म अर्पण करणे — कोणत्याही प्रामाणिक व्यक्तीसाठी खुला आहे.
स्वरयोगाचा क्रियायोगाशी काय संबंध आहे?
स्वर तिन्ही भागांना साहाय्य करतो: तो तपाला दैनिक लय देतो, श्वास आणि अवस्था नोंदवून स्वाध्याय नेमका करतो, आणि परिणाम जबरदस्तीने साधण्याऐवजी नैसर्गिक आवर्तनांशी सुसंगतपणे कृती करून समर्पणाला आधार देतो. पीठ स्वर पतंजलींच्या अर्थाने क्रिया म्हणून शिकवते.
स्रोत
- पतंजली, योगसूत्र 2.1–2 आणि 2.32 व 2.43–45 येथील संबंधित नियमविषयक भाग.
- या त्रिविध साधनेच्या शास्त्रीय भाष्यात्मक स्पष्टीकरणासाठी योगसूत्र 2.1–2 वरील व्यासांचे योगभाष्य पाहावे.
- योगसूत्र 2.1 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- योगसूत्र 2.2 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी).
- US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “योग: परिणामकारकता आणि सुरक्षितता”, शेवटचे अद्यतन ऑगस्ट 2023.
“पतंजली क्रियायोग” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
राजयोगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.