राजयोग: ध्यान आणि समाधीकडे नेणारा पतंजलींचा अष्टांग मार्ग
नैतिकता, देहधारी स्थैर्य, श्वास, अंतर्मुखता, एकाग्रता, ध्यान आणि समाधी — एकात्म शिस्त म्हणून.
राजयोग म्हणजे काय?
राजयोग — “राजमार्ग” — हे पतंजलींच्या योगसूत्रात सुव्यवस्थित केलेल्या चिंतनात्मक शिस्तीसाठी वापरले जाणारे नंतरचे नाव आहे. त्याची सर्वाधिक ओळखीची चौकट अष्टांगयोग आहे, म्हणजे आठ अंगे: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी. हा मार्ग आचरण, शरीर, श्वास, इंद्रिये आणि मन यांच्यासोबत एकत्र कार्य करतो; तो माणूस ज्या प्रकारे जगतो त्यापासून तुटलेले ध्यान नाही.

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
राजयोग म्हणजे काय?
राजयोग (rāja-yoga, “राजसी योग”) हा ध्यानाद्वारे मनावर प्रभुत्व मिळवण्याचा मार्ग आहे, जो पतंजलींच्या योगसूत्रात आठ अंगांच्या रूपाने पद्धतशीरपणे शिकवला आहे. तो नैतिकता आणि आसनापासून श्वास आणि इंद्रियांच्या माघारीतून एकाग्रता, ध्यान आणि तल्लीनतेपर्यंत कार्य करतो. हठयोग प्रदीपिका राजयोगाला असे ध्येय म्हणते ज्याची पायरी हठ आहे.
राजयोगाची आठ अंगे कोणती?
राजयोगाची आठ अंगे म्हणजे यम (निग्रह), नियम (पाळावयाचे आचार), आसन (स्थिर बैठक), प्राणायाम (श्वासनियमन), प्रत्याहार (इंद्रियांना आवरणे), धारणा (एकाग्रता), ध्यान (अखंड एकतानता) आणि समाधी (तल्लीनता); योगसूत्र 2.29 मध्ये त्यांची गणना केली आहे. पहिली पाच बाह्य तयारी आहेत; शेवटची तीन आंतरिक अंगे आहेत.
राजयोग आणि हठयोग यांमध्ये काय फरक आहे?
राजयोग प्रामुख्याने एकाग्रता आणि ध्यानाद्वारे मनासोबत कार्य करतो; हठयोग आधी आसन, शुद्धिक्रिया, प्राणायाम, मुद्रा आणि बंध यांद्वारे शरीर आणि श्वासासोबत कार्य करतो. हठयोग प्रदीपिका हठाला राजयोगाची पायरी म्हणूनच सुरुवात करते. ते एकाच मार्गाचे दोन टप्पे आहेत, प्रतिस्पर्धी नव्हेत.
राजयोगाचे संस्थापक कोण आहेत?
राजयोग परंपरेनुसार पतंजलींच्या योगसूत्रातून शिकवला जातो, जे सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी संकलित झाले, जरी भारतातील ध्यानाचा अभ्यास त्याहून खूप प्राचीन आहे. राजयोग हे नाव नंतर प्रचलित झाले, हठग्रंथांत आणि स्वामी विवेकानंदांच्या 1896 च्या Raja Yoga या पुस्तकात, ज्याने त्याची आधुनिक जगाला व्यापक ओळख करून दिली.
“राजयोग” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावंगानि।
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṃgāni
अर्थ: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही आठ अंगे आहेत.
— योगसूत्र 2.29 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
ही यादी म्हणजे राजयोगाचा नकाशा आहे. तिची सुरुवात आपण इतरांशी आणि स्वतःशी कसे वागतो यापासून होते आणि शेवट तल्लीनतेत होतो; सुरुवातीची अंगे वगळली, तर पतंजली वर्णन करतो तो मार्गच बदलतो.
राजयोगः समाधिश्च उन्मनी च मनोन्मनी । अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम् ॥
rāja-yogaḥ samādhiś ca unmanī ca manonmanī | amaratvaṃ layas tattvaṃ śūnyāśūnyaṃ paraṃ padam ||
अर्थ: राजयोग, समाधी, उन्मनी, मनोन्मनी, अमरत्व, लय, वास्तव, शून्याशून्य, परम पद —
— हठयोग प्रदीपिका 4.3 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
प्रदीपिका राजयोगाचे समानार्थी शब्द देते — समाधी, उन्मनी, मनोन्मनी, परम पद. हठ आणि राज यांना एकच अखंड शिस्त मानले गेले होते, हे यातून दिसते.
अष्टांगयोगाची आठ अंगे कोणती?
| अंग | कार्य |
|---|---|
| यम | अहिंसा आणि सत्यनिष्ठा यांसारखे संबंधांविषयीचे संयम. |
| नियम | शिस्त, स्वाध्याय आणि समर्पण यांचा समावेश असलेले वैयक्तिक नियम. |
| आसन | स्थिर, सहज आसन आणि देहातील स्थैर्य. |
| प्राणायाम | श्वास आणि प्राण यांच्या गतीचे नियमन. |
| प्रत्याहार | इंद्रियांना आवरणे किंवा त्यांना पुन्हा अंतर्मुख करणे. |
| धारणा | लक्ष निवडलेल्या क्षेत्रावर बांधून ठेवणे. |
| ध्यान | तेथे लक्षाचा अखंड प्रवाह. |
| समाधी | अशी तल्लीनता, जिच्यात विषय सामान्य आत्मसंदर्भाने झाकलेला राहत नाही. |
येथे “अष्टांगयोग” म्हणजे पतंजलींचा आठ अंगांचा मार्ग. त्याच नावाने विकल्या जाणाऱ्या आधुनिक आसन-क्रमाशी तो एकसारखा नाही.
संपूर्ण राजयोग मार्गाचा अभ्यास करा
नैतिक पायापासून आणि मनाच्या हालचालींपासून क्रियायोग, संयम आणि समाधीच्या अर्थांपर्यंतच्या मार्गाचे अनुसरण करा. संबंधित ध्यान आणि हठयोग तयारी, श्वास आणि चिंतन एकमेकांना कसा आधार देतात, हे शिकवण दाखवतात.
Understand
Practise
Texts and sources
Learn with guidance
चित्तवृत्ती, क्लेश आणि क्रियायोग म्हणजे काय?
चित्तवृत्ती म्हणजे मनाच्या क्षेत्रातील हालचाली किंवा रचना. पाच क्लेश — अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष आणि अभिनिवेश — दुःखाची मुळे वर्णन करतात. पतंजलींचा क्रियायोग (2.1) म्हणजे तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान; “क्रिया योग” नावाच्या प्रत्येक नंतरच्या पद्धतीशी तो आपोआप जोडू नये.
राजयोग जीवनाचे वेगवेगळे भाग कसे जोडतो?
आठ अंगे एकरूपतेशिवाय एकता दाखवतात. आचरण, वैयक्तिक शिस्त, आसन, श्वास, इंद्रिये, एकाग्रता, ध्यान आणि समाधी ही वेगवेगळी आहेत, तरीही प्रत्येक अंग इतरांवर परिणाम करते. जीवनाच्या एका भागातील अस्वस्थता संपूर्ण क्षेत्रावर परिणाम करू शकते; एका अंगात जोपासलेली स्थिरता बाकीच्यांना आधार देऊ शकते.
म्हणूनच राजयोग सार्वत्रिक आणि वैयक्तिक असा दोन्ही आहे. अहिंसा, सत्य, स्थिरता आणि स्पष्ट दृष्टी ही तत्त्वे कायम राहतात, तर साधकाचे अडथळे, क्षमता आणि तात्कालिक भर वेगवेगळे असतात. एकसारखे सादरीकरण नव्हे, तर एकात्मता हेच मार्गाचे मोजमाप आहे.
धारणा, ध्यान, समाधी आणि संयम म्हणजे काय?
योगसूत्र 3.1–3.3 एक नेमका क्रम देते: धारणा लक्ष एका क्षेत्रात मर्यादित करते; ध्यान म्हणजे तेथील ज्ञानाचा अखंड प्रवाह; समाधी म्हणजे अशी तल्लीनता ज्यात केवळ विषयच प्रकट होतो. यांचा एकात्मिक उपयोग म्हणजे संयम (3.4). हे प्रतिष्ठेचे बिल्ले नव्हेत. असामान्य अनुभव स्वतःमध्ये प्रावीण्य सिद्ध करत नाहीत.
हठयोग राजयोगाच्या दिशेने कसा नेतो?
शास्त्रीय हठयोग ग्रंथ शुद्धी, आसन, प्राणायाम, मुद्रा आणि बंध यांना राजयोगाशी निगडित स्थिरतेची पूर्वतयारी म्हणून मांडतात. हे पद्धत आणि ध्येय यांचे नाते आहे; शारीरिक बळाने मुक्ती मिळते असा दावा नव्हे. स्वरयोग श्वासाचे आणि ज्या परिस्थितीत लक्ष आत वळते तिचे बारकाईने निरीक्षण यात भर घालतो.
राजयोगाचा स्वरयोग-आधार
श्वास, प्राण, लक्ष, वेळ आणि कृती हे एकत्र कसे बदलतात हे निरीक्षण करण्यास स्वरयोग साधकाला शिकवतो. ध्यानापूर्वी, प्रणाली अस्वस्थ, जड, संतुलित की स्वभावतः अंतर्मुख आहे हे यातून उघड होते. हे निरीक्षण नीतिमत्तेची किंवा आठ अंगांची जागा न घेता प्रत्याहार आणि धारणा यांना आधार देते. स्वर-निरीक्षण ध्यानात कसे प्रवेश करते, ते जाणून घ्या.
प्रगत ध्यानापूर्वी नैतिकता का येते?
एकाग्रता क्षमता वाढवते, पण तिचा वापर कसा होईल हे क्षमता ठरवत नाही. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, प्राणशक्तीला जबाबदारीने दिलेली दिशा आणि अपरिग्रह साधनेला फेरफार, प्रदर्शन किंवा पलायन बनण्यापासून वाचवतात. त्यानंतर नियम शुद्धी, संतोष, शिस्तबद्ध प्रयत्न, स्वाध्याय आणि समर्पण जोपासतात. हे प्रगत योग्याने सोडून द्यायचे प्राथमिक नियम नाहीत. ते ध्यानात प्रवेश करणाऱ्या मनाला आणि ज्या आचरणाने कोणत्याही सांगितलेल्या अंतर्दृष्टीची नंतर कसोटी घ्यावी लागते, त्या आचरणाला आकार देतात.
जी व्यक्ती विद्यार्थ्यांचे शोषण करताना, आर्थिक दडपण लपवताना किंवा प्रामाणिक प्रश्नांना मनाई करताना उच्च समाधीचा दावा करते, ती एकात्म मार्गाच्या विरुद्ध वागते. आध्यात्मिक खोली आणि नैतिक उत्तरदायित्व एकमेकांना बळकट करतात.
अभ्यास आणि वैराग्य यांचा एकत्र वापर कसा केला जातो?
पतंजली अभ्यास, म्हणजे स्थैर्याकडे नेणारा सातत्यपूर्ण सराव, याला वैराग्य, म्हणजे चिकटून राहण्यापासून मुक्ती, यांच्या शेजारी ठेवतात. अनासक्तीशिवाय अभ्यास ताणतणावयुक्त साध्य बनू शकतो; अभ्यासाशिवाय अनासक्ती निष्क्रियता बनू शकते. दोन्ही मिळून साधकाला अनुभव आपलासा करण्याची मागणी सोडताना काळजीपूर्वक परत येण्यास शिकवतात. हाच समतोल आठही अंगांना लागू आहे: शिस्त प्रामाणिक असते, पण वेदना, झोपेची कमतरता, अतिश्वसन किंवा आध्यात्मिक स्पर्धा यांच्या जोरावर प्रगती रेटली जात नाही.
कालांतराने हा संयोग शांतता अधिक स्थिर करतो, कारण हालचालींची कारणे रूपांतरित होत आहेत, केवळ जाणिवेच्या खाली ढकलली जात नाहीत.
राजयोग मन आणि चेतना कशी समजून घेतो?
चित्त हे बदलणारे मनाचे क्षेत्र आहे, ज्यात प्रत्यक्ष बोध, स्मृती, कल्पना, निद्रा आणि यथार्थ ज्ञान उत्पन्न होतात. योग या हालचालींचे निरीक्षण करतो आणि विचारतो की त्यांना कोण जाणतो. आपण “माझे मन अस्वस्थ आहे” असे म्हणतो, कारण अस्वस्थता जाणिवेसमोर उपस्थित असते. बदलते साधन आणि द्रष्टा यांतील भेदाचा ध्यान शोध घेते; कोणतीही घोषणा आधीच मान्य करण्याची विद्यार्थ्यावर सक्ती करत नाही.
आधुनिक मानसशास्त्र आणि मेंदूविज्ञान बोध, वर्तन आणि जैविक सहसंबंध यांचा अभ्यास करू शकतात. योगिक जिज्ञासा जाणणे आणि ओळख यांची शिस्तबद्ध, प्रथमपुरुषी तपासणी देते. या दोन क्षेत्रांनी एकमेकांवर हल्ला करण्याची किंवा त्यांना खोटेपणाने एकसारखे ठरवण्याची गरज नाही; दोन्ही आपापल्या प्रश्नांना योग्य अशा पद्धतींनी सत्याचा शोध घेऊ शकतात.
समाधी जबरदस्तीने साधता येते का?
नाही. श्वासावर ताण, झोपेचा अभाव, अतिश्वसन, नशेचे पदार्थ आणि बळजबरीच्या “प्रगतीच्या” पद्धती मुक्त करण्याऐवजी अस्थिर करू शकतात. अष्टांगाच्या रचनेत प्रगत तल्लीनतेपूर्वी नैतिकता आणि तयारी ठेवली आहे. सतत निद्रानाश, घबराट, विस्कळीतपणा, भास किंवा दैनंदिन कामकाज ठप्प होणे असल्यास तीव्र साधना थांबवा आणि योग्य वैद्यकीय मूल्यमापन करून घ्या.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
राजयोगाच्या ध्यानात्मक गाभ्याचा चांगला अभ्यास झाला आहे, आणि संशोधन त्याचे लाभ तसेच तीव्र अभ्यास काळजीपूर्वक करण्याची गरज, या दोन्हींना पाठबळ देते.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी). सजगता (माइंडफुलनेस) ध्यान कार्यक्रमांनी चिंता, नैराश्य आणि वेदना यांत सुधारणा झाल्याचे मध्यम पुरावे दिले; सक्रिय नियंत्रण गटांच्या तुलनेत परिणाम लहान ते मध्यम होते. मर्यादा: ध्यान हे औषधे किंवा व्यायाम यांसारख्या इतर सक्रिय उपचारांपेक्षा अधिक चांगले ठरले नाही, आणि झोप, लक्ष व सकारात्मक मनःस्थिती यांबाबत पुरावा कमकुवत होता.
- Farias M et al., Acta Psychiatrica Scandinavica 2020 — ध्यानातील प्रतिकूल घटनांचा पद्धतशीर आढावा (83 अभ्यास, 6,703 सहभागी). प्रतिकूल घटनांचे एकूण प्रमाण 8.3% होते (प्रायोगिक अभ्यासांत 3.7%, निरीक्षणात्मक अभ्यासांत 33.2%); चिंता आणि नैराश्य सर्वांत सामान्य होते. मर्यादा: अगदी भिन्न पद्धती एकत्र केल्या आणि आसनाधारित योग वगळला; धोका कोणत्या व्यक्तीत किंवा कोणत्या पद्धतीत आहे हे तो सांगू शकत नाही.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
पुढे वाचा: योगाची आठ अंगे
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
राजयोगाला राजमार्ग का म्हणतात?
नंतरचे हे नाव आत्मसंयमाकडे आणि योगातील ध्यानाच्या एकात्मिक स्थानाकडे निर्देश करते. ते पतंजलींनी आपल्या ग्रंथाला दिलेले शीर्षक नाही, म्हणून ऐतिहासिक फरक स्पष्ट राहिला पाहिजे. “राज” म्हणजे इतर मार्ग कमी दर्जाचे नव्हेत; इतर लोकांवरील नियंत्रणापेक्षा सक्तीच्या मानसिक हालचालींवरील शिस्तबद्ध प्रभुत्वावर ते भर देते.
पतंजली योग म्हणजे केवळ ध्यान आहे का?
नाही. पतंजली संबंधांतील नीतिमत्ता, वैयक्तिक नियम, आसन, श्वास आणि इंद्रियांचे नियमन यांना एकाग्रता, ध्यान आणि समाधी यांच्याशी जोडतात. आधीची अंगे चिंतनात प्रवेश करणाऱ्या शरीराला आणि मनाला घडवतात, तर ध्यान आचरण कुठे विभागलेले राहिले आहे ते दाखवून देते. शेवटच्या अंगांना एकाकी पद्धत मानल्यास त्यांना टिकाऊ बनवणारी एकात्म तयारी नाहीशी होते.
समाधी म्हणजे अचेतनता आहे का?
कोणताही एक इंग्रजी शब्द समाधीचे क्रमिक अर्थ पकडू शकत नाही. पतंजली तल्लीनतेचे असे प्रकार वर्णन करतात, ज्यांत विषय विलक्षण स्पष्ट होतो आणि सामान्य आत्मसंदर्भ मागे पडतो. झोप, बेशुद्धी, नशा आणि डिसोसिएशनमुळेही सामान्य सांगण्याची क्षमता कमी होऊ शकते, पण त्यामुळे ती समाधी ठरत नाहीत. संदर्भ, तयारी, स्पष्टता आणि परिवर्तनकारी फळ महत्त्वाचे आहेत.
राजयोग आणि अष्टांगयोग यांमध्ये काय फरक आहे?
राजयोग हे सामान्यतः पतंजलींशी जोडलेल्या चिंतनात्मक मार्गाचे नाव आहे, तर अष्टांग हे त्याच्या आठ अंगांच्या चौकटीचे नाव आहे. आधुनिक अष्टांग विन्यास ही त्याच संस्कृत शब्दाचा वापर करणारी वेगळी आसन-प्रणाली आहे. संदर्भाचे नाव घेतल्याने एका मौल्यवान आधुनिक पद्धतीला संपूर्ण शास्त्रीय अष्टांग नकाशा समजले जाण्यापासून बचाव होतो.
आठही अंगे कठोर क्रमानेच पूर्ण करावी लागतात का?
त्यांचा क्रम अर्थपूर्ण आहे, विशेषतः जेथे आसन आणि श्वास तीव्र अंतर्मुख साधनेसाठी तयारी करतात, तरीही ते संपूर्ण आयुष्यभर एकमेकांना बळकटी देतात. नैतिक स्पष्टता ध्यानाला अधिक खोल करू शकते, आणि ध्यान आचरणात कुठे दुरुस्ती हवी ते दाखवू शकते. एखादे अंग कायमचे पूर्ण झाले असा दावा करण्याऐवजी स्थैर्य आणि समन्वय यांवरून तयारीचे मूल्यमापन केले जाते.
राजयोग हठयोगाच्या विरोधात आहे का?
नाही. शास्त्रीय हठयोगाच्या पद्धती राजयोगाशी निगडित अंतर्मुख उद्दिष्टांसाठी शरीर आणि प्राण तयार करतात, तर पतंजली मन, आचरण आणि तल्लीनता यांचा नेमका आराखडा देतात. त्यांचा ग्रंथांतील भर वेगळा आहे, पण विचारपूर्वक मार्गदर्शित मार्ग शारीरिक पद्धतीवर जबरदस्ती न करता आणि परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या एकसारख्या असल्याचा आव न आणता त्यांना एकत्र आणू शकतो.
कोणीही राजयोगाचा अभ्यास करू शकते का?
पायाभूत नैतिकता, योग्य आसन आणि सौम्य लक्ष यांत व्यापक प्रमाणात बदल करता येतो. प्रबल प्राणायाम, दीर्घ मौन आणि प्रगत अंतर्मुख साधना आरोग्य, क्षमता आणि सध्याच्या स्थैर्याशी जुळल्या पाहिजेत. तत्त्व सार्वत्रिक आहे म्हणून निरोगी नवशिक्याला आणि मानसिक आघात, मॅनिया, सायकोसिस किंवा तीव्र वेदना सांभाळणाऱ्या व्यक्तीला एकच पद्धत किंवा प्रमाण देऊ नये.
राजयोगात स्वरयोगाचे स्थान कोणते?
स्वर-निरीक्षण श्वास, प्राण, मन, काळ आणि कृती यांतील बदलते नाते उलगडते. ते स्वाध्याय, प्रत्याहार आणि अंतर्मुख लक्षाकडे होणाऱ्या संक्रमणाला साहाय्य करते, पण नीती किंवा अष्टांगांची जागा घेत नाही. साधक आधी स्वाभाविक प्रवाह पाहतो आणि त्याचा निकाल तयारी जुळवून घेण्यासाठी वापरतो; एक नाकपुडी समाधीची हमी देते असा दावा करण्यासाठी नव्हे.
मुख्य संदर्भ
- पतंजली, योगसूत्र 1.2, 1.12–16; 2.1–2, 2.29–55; 3.1–8.
- भगवद्गीता अध्याय 6: शिस्तबद्ध ध्यान आणि वारंवार परतण्यासाठी.
- हठयोग प्रदीपिका 4.1 आणि हठ–राज संबंधातील समाधीविषयी चौथ्या अध्यायातील विवेचन.
- Internet Encyclopedia of Philosophy: योग, पतंजली, साधना आणि मुक्ती यांचा विद्वत्तापूर्ण आढावा.
- US NCCIH: योग—परिणामकारकता आणि सुरक्षितता, पुराव्यांचा आढावा आणि अभ्यासातील सुरक्षेचे मार्गदर्शन.
“राजयोग” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
एकात्मिक साधनेचा पाया घाला
सध्याचा योग किंवा ध्यान अभ्यासक्रम निवडा, किंवा आपल्या सध्याच्या अभ्यासाचे आणि पुढच्या योग्य पायरीचे मूल्यांकन मागा.