Raja Yoga

चित्तवृत्ती — मनाच्या वृत्तींबद्दल पतंजली

पतंजली योगातील चित्त आणि पाच वृत्ती: प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती; तसेच मन स्थिर करणे म्हणजे काय नव्हे.

थोडक्यात

चित्तवृत्ती

पतंजलींच्या योगात चित्त म्हणजे मनाचे क्षेत्र आणि वृत्ती म्हणजे त्याच्या हालचाली किंवा रचना. योगसूत्र 1.5–11 त्यांना प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती असे गटबद्ध करते; प्रत्येक क्लेशयुक्त किंवा अक्लेशयुक्त असू शकते. निरोधासाठी मनाला इजा करणे किंवा उपयुक्त विचार नाकारणे आवश्यक नाही; साधना आणि वैराग्य यांद्वारे शिस्तबद्ध स्थिरता किंवा नियमन असे त्याचे नाव आहे, जेणेकरून जाणीव प्रत्येक हालचालीशी पूर्णपणे एकरूप राहत नाही.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

योगात चित्त म्हणजे काय?

योगात चित्त म्हणजे मनाचे क्षेत्र — विचार, भावना, स्मृती आणि बोध यांचे संपूर्ण अंतःकरण, ते घडवणाऱ्या संस्कारांसह. पतंजलींची योगाची व्याख्या म्हणजे त्याच्या वृत्तींचा निरोध. चित्त म्हणजे आत्मा नव्हे; आत्मा, द्रष्टा, ज्याला प्रकाशित करतो ते चित्त होय.

वृत्ती म्हणजे काय?

वृत्ती (vṛtti, “वळणे”) म्हणजे मनाच्या हालचाली किंवा रूपांतरे. पतंजली योगसूत्र 1.6 मध्ये पाच प्रकार सांगतात: प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती. प्रत्येक वृत्ती क्लिष्ट किंवा अक्लिष्ट असू शकते. योग त्यांना नष्ट करत नाही; तो जाणिवेला त्यांच्यासोबत वाहून जाण्यापासून मुक्त करतो.

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः याचा अर्थ काय?

Yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ, योगसूत्र 1.2, याचा अर्थ “योग म्हणजे चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध.” निरोध म्हणजे संयम किंवा विराम, इतके पूर्ण स्थिर होणे की द्रष्टा आपल्या स्वरूपात स्थित होतो (1.3). ही स्पष्टतेची अवस्था आहे, जडता किंवा दडपशाही नव्हे.

वृत्ती कशा शांत होतात?

वृत्ती अभ्यास (abhyāsa) आणि वैराग्य (vairāgya) यांनी शांत होतात, असे पतंजली 1.12 मध्ये सांगतात. ते आधारही देतात: ईश्वरभक्ती (1.23), मैत्री आणि करुणा यांची जोपासना (1.33), श्वासावर लक्ष (1.34) आणि स्थिर एकाग्रता. कालांतराने मन आपल्या उगमात स्थिर होते.

“चित्तवृत्ती” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

शास्त्र काय सांगते

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।

yogaścittavṛttinirodhaḥ

अर्थ: योग म्हणजे मनाच्या वृत्तींचा निरोध.

— योगसूत्र 1.2 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह

ही योगाचीच व्याख्या आहे. पुढचे प्रत्येक सूत्र मनाच्या हालचाली कशा स्थिर होतात आणि त्या स्थिर झाल्यावर काय प्रकट होते हे स्पष्ट करते.

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः।

pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ|

अर्थ: मनाच्या वृत्ती म्हणजे प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती.

— योगसूत्र 1.6 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह

पतंजली “हालचाली” अस्पष्ट सोडत नाहीत: ते पाच नावे सांगतात. योग्य ज्ञानसुद्धा एक वृत्ती आहे — प्रश्न सत्य किंवा चूक याचा नाही, तर जाणीव त्या हालचालीशी एकरूप आहे का याचा आहे.

पाच वृत्ती

प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती हे ज्ञान, भ्रम, भाषेवर आधारित रचना, झोप आणि आठवण यांना सामावून घेतात. अचूक विचारही वृत्तीच राहतो; प्रश्न तादात्म्य आणि बंधनाचा आहे, विचार नैतिकदृष्ट्या वाईट आहे का याचा नाही.

निरोध म्हणजे दडपशाही नव्हे

जबरदस्तीने दडपल्याने संघर्ष वाढू शकतो. पतंजली दीर्घ साधना, अनासक्ती, एकाग्रता आणि अनेक आधार सांगतात. अनुवादात निरोधाची तांत्रिक खोली जपली गेली पाहिजे.

आरशाच्या रूपात श्वास

स्वर-निरीक्षण दाखवते की मनाच्या हालचालीनुसार श्वासाचा दर्जा किती लवकर बदलतो. हे निरीक्षणाचे नाते आहे; एक नाकपुडी म्हणजे मानसिक आजाराचे निदान असा त्याचा पुरावा नाही.

मन-क्षेत्र हे विचारांच्या प्रवाहापेक्षा अधिक आहे

चित्तात ते कार्यरत क्षेत्र येते, ज्यात प्रत्यक्ष बोध, स्मृती, कल्पना, निद्रा आणि यथार्थ ज्ञान उत्पन्न होतात. वृत्ती म्हणजे त्या क्षेत्राची हालचाल किंवा अवस्था. योग हे साधन नष्ट करत नाही; तो द्रष्ट्याला प्रत्येक हालचालीशी सक्तीने जोडलेल्या ओळखीतून मुक्त करतो.

दमन म्हणजे निरोध का नाही

विचाराला जबरदस्तीने खोलवर दडपल्याने ताण वाढू शकतो आणि त्याचे बीज सक्रिय राहू शकते. अभ्यास स्थैर्य देतो आणि वैराग्य पकड सोडवते. दोन्ही मिळून हालचाल टिकवणाऱ्या परिस्थितीत बदल घडवतात, ज्यामुळे शांतता लादलेली न राहता स्थिर होते.

अशांत मनाला कोण जाणतो?

आपण म्हणतो “माझे मन अस्वस्थ आहे,” कारण अस्वस्थता जाणली जाते. योग या प्रत्यक्ष वस्तुस्थितीपासून सुरू होतो: बदलते मन हे जाणिवेचा विषय आहे, आणि म्हणून ते जाणिवेचे स्वरूप स्वतः संपवू शकत नाही. ध्यान या भेदाची अनुभवात परीक्षा घेते.

प्रमाण हे यथार्थ ज्ञान आहे, तरीही ती वृत्तीच आहे

प्रत्यक्ष, अनुमान आणि विश्वसनीय साक्ष यांतून प्रमाणित ज्ञान मिळू शकते. योग त्यांना नाकारत नाही. तो असे पाहतो की अचूक ज्ञानही चित्ताची एक रचना आहे — आपल्या क्षेत्रात उपयुक्त, पण द्रष्ट्याशी एकरूप नाही. या भेदामुळे तर्क आणि शास्त्र साधनेला मार्गदर्शन करू शकतात, आणि वैचारिक ज्ञानाला प्रत्यक्ष लीनता किंवा अंतिम मुक्ती समजण्याची चूक टळते.

विपर्यय म्हणजे एका गोष्टीला दुसरी समजण्याची चूक

भ्रम म्हणजे असे ज्ञान, जे आपल्या विषयाच्या प्रत्यक्ष स्वरूपावर आधारलेले नसते. ध्यानात अपेक्षा संवेदनेला आकार देऊन आत्मविश्वासपूर्ण चुकीचा अर्थ निर्माण करू शकते. प्रयत्नामुळे निर्माण झालेल्या दाबाला चक्र-सक्रियता म्हटले जाऊ शकते; भीतीदायक विचाराला बाहेरून झालेला हल्ला मानले जाऊ शकते. प्रत्येक पहिल्या अर्थाला पवित्र मानून जपण्याऐवजी अधिक स्पष्ट निरीक्षण, प्रमाणित ज्ञानसाधने आणि मार्गदर्शन यांच्याद्वारे सुधारणा करण्याची योगाची अपेक्षा आहे.

विकल्प शब्दांची शक्ती दाखवतो

संबंधित वस्तू समोर नसतानाही भाषेतून वैचारिक रचना निर्माण होऊ शकते. शब्द साधनेला शिस्त लावू शकतात आणि सूक्ष्म शिकवण संप्रेषित करू शकतात, पण ते काल्पनिक सिद्धीही निर्माण करू शकतात. “मी जागृत आहे” असे पुन्हा पुन्हा म्हटल्याने जागृती सिद्ध होत नाही. नावे, स्मृती आणि साहचर्य एका वाक्याभोवती जग कसे उभे करतात, आणि लक्ष त्या वाक्याला त्याच्या पूर्ण ताब्यात न जाता कसे जाणू शकते, हे ध्यान दाखवते.

निद्रा आणि स्मृती या देखील चित्ताच्या वृत्ती आहेत

झोप योगिक विश्लेषणातून अनुपस्थित नाही; तिला अभावाशी निगडित एक ज्ञानात्मक आधार आहे आणि स्मृती अनुभवलेले विषय टिकवते. वारंवार वेळेचे भान हरवणारा ध्यानकर्ता कदाचित फक्त झोपलेला असू शकतो. स्मृती शिकवण परत आणू शकते, पण जखम आणि इच्छाही पुन्हा उमटवू शकते. साधना स्मृती अंदाधुंदपणे पुसत नाही; ती ओळख बदलते आणि आठवलेला अनुभव सध्याची प्रतिक्रिया पुन्हा घडवतो त्या सक्तीच्या बळाला बदलते.

क्लेशयुक्त आणि क्लेशरहित वृत्ती त्यांच्या फळावरून वेगळ्या ओळखल्या जातात

वृत्तीचे पाच प्रकार क्लिष्ट किंवा अक्लिष्ट असू शकतात — क्लेशयुक्त किंवा क्लेशरहित. शोषणासाठी वापरलेला अचूक विचारदेखील क्लेशाला बांधलेलाच राहतो; विवेकाला मार्गदर्शन करणारी संकल्पना मात्र मुक्तीला साहाय्यक ठरू शकते. त्यामुळे सर्व मानसिक हालचाली सारख्याच वाईट असतात ही सोपी समजूत टळते. व्यावहारिक प्रश्न असा आहे की एखादी हालचाल अज्ञान, आसक्ती आणि द्वेष बळकट करते की स्पष्टता आणि मुक्तीला सेवा देते.

अभ्यास आणि वैराग्य निरोधाला स्थिर करतात

अभ्यास वारंवार स्थैर्य प्रस्थापित करतो, तर अनासक्ती मालकी आणि प्रतिकार यांचे इंधन काढून घेते. दडपशाही दिसणाऱ्या विचारावर जोर लावते आणि त्याची कारणे सक्रिय ठेवते. अभ्यास आणि वैराग्य हालचाल ज्या परिस्थितीतून उठते तिलाच बदलतात. त्यातून येणारी शांतता सजग आणि उपलब्ध असते, बधिर नसते. गरज असेल तेव्हा ती विचाराचा उपयोग करू शकते आणि त्याचे काम संपल्यावर तो सोडून देऊ शकते.

स्पष्ट मन विचार करण्यास सक्षम राहते

निरोधामुळे साधक नियोजन करण्यास, शिकण्यास किंवा इतरांची काळजी घेण्यास असमर्थ होत नाही. तो साधनाचा वापर करण्यातील स्वातंत्र्य परत देतो. एखाद्या कामासाठी विचार उठू शकतो, पण तो संपूर्ण ओळख बनत नाही, आणि गरज संपल्यावर तो शांत होऊ शकतो. रिक्तपणाचे प्रदर्शन करण्यापेक्षा हे कार्यात्मक स्वातंत्र्य अधिक अर्थपूर्ण आहे. ज्ञान, स्मृती आणि कल्पना विवेकाची सेवा करतात, आपोआप भीती, आसक्ती किंवा अहंकाराचे पोषण करत नाहीत, तेव्हा ते दिसते. स्पष्टता तरीही प्रतिसादक्षम राहते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

लक्ष आणि ध्यान यांवरील आधुनिक संशोधन त्याच क्षेत्राचा अभ्यास करते — मन कसे चालते आणि प्रशिक्षणाने ते कसे बदलते — आणि काय दाखवता येते याबाबत प्रामाणिक मर्यादा सांगते.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

श्वास चित्ताचा तात्काळ आरसा देतो. विचार वेगावले की स्वर बहुधा खरखरीत किंवा अनियमित होतो; लक्ष स्थिर झाले की प्रवाह सहसा अधिक सूक्ष्म होतो. चेतनेला केवळ श्वसनापुरते मर्यादित न करता या संबंधाचे निरीक्षण करावे. मन, श्वास आणि चेतना यांचा अभ्यास करा.

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

“मनावर नियंत्रण ठेवा” असे म्हणून दबाव, भावनांचा नकार किंवा मानसिक आरोग्य उपचार थांबवणे यांचे समर्थन करू नये.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

चित्त आणि मेंदू एकच आहेत का?

नाही. चित्त ही आतून अनुभवल्या जाणाऱ्या मनःक्षेत्राची योगिक संकल्पना आहे; मेंदू हा भौतिक अवयव आहे, ज्याचा अभ्यास मेंदूविज्ञान करते. मेंदूची हालचाल मानसिक जीवनाबरोबर चालते, आणि संशोधन ध्यानानंतरचे बदल मोजू शकते, पण योगिक आराखडा अनुभवाचे आणि त्याचे जाणिवेशी असलेले नाते वर्णन करतो, चेतापेशींचे नव्हे.

योग सर्व विचार थांबवू इच्छितो का?

मन रिकामे करणे किंवा विचार करता न येणे या अर्थाने नाही. निरोध जाणिवेला विचारांशी असलेल्या सक्तीच्या एकरूपतेतून मुक्त करतो. योगी तरीही विचार करतो, योजना आखतो आणि स्मरण करतो, पण स्पष्टपणे आणि स्वतःच्या निवडीने. खोल ध्यानात मौनाचे कालखंड येऊ शकतात; सामान्य जीवनात शांत, स्पष्ट मन वापरले जाते.

क्लिष्ट आणि अक्लिष्ट वृत्ती कोणत्या?

पतंजली (1.5) सांगतात की प्रत्येक वृत्ती एकतर क्लिष्ट असते, म्हणजे अविद्या आणि आसक्ती यांसारख्या क्लेशांनी रंगलेली, किंवा अक्लिष्ट, म्हणजे त्यांपासून मुक्त. विवेकपूर्ण ज्ञान आणि भक्ती या क्लेशरहित हालचाली आहेत ज्या मनाला मुक्त करण्यास साहाय्य करतात; तृष्णा आणि भीती या क्लेशकारक हालचाली आहेत ज्या मनाला बांधतात.

संस्कार म्हणजे काय?

संस्कार म्हणजे अनुभव आणि कृतींनी मागे ठेवलेले ठसे, जे चित्तात साठवलेले असतात आणि भविष्यातील विचार व प्रतिक्रिया घडवतात. वारंवार होणाऱ्या प्रतिक्रिया त्यांना खाचांप्रमाणे खोल करतात. योग स्थैर्य आणि स्पष्टतेचे नवे संस्कार निर्माण करतो, आणि त्याच्या परमोच्च अवस्थेत तेही निर्बीज तल्लीनतेत ओलांडले जातात.

चित्ताचा मन, बुद्धी आणि अहंकार यांच्याशी काय संबंध आहे?

नंतरचे वेदांत आणि सांख्य मन (संवेदना घेणारे, संशय करणारे), बुद्धी (विवेक), अहंकार (“मी” घडवणारा) आणि चित्त (स्मृतीचा साठा) यांत फरक करतात. पतंजली चित्त हा शब्द संपूर्ण आंतरिक साधनासाठी अधिक व्यापक अर्थाने वापरतात. या भागांची माहिती असल्याने ध्यानात मनाचे निरीक्षण अधिक नेमकेपणाने करता येते. श्वास बदलत असताना स्वर-साधना या चारही गोष्टी कार्य करताना पाहते.

श्वास मनाच्या हालचालींवर कसा परिणाम करतो?

श्वास चालतो तेव्हा मन चालते आणि श्वास स्थिर असतो तेव्हा मन स्थिर होते, असे हठयोग प्रदीपिका सांगते. मन स्थिर करण्याचा उपाय म्हणून पतंजलीही श्वासनियमन सांगतात. स्वर-निरीक्षण हे दैनंदिन अभ्यासात आणते: विचार आणि मनोवस्था उमटताना श्वासातील बदल टिपणे.

स्रोत

“चित्तवृत्ती” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

राजयोगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.