Raja Yoga

पाच क्लेश — पतंजली योगातील क्लेशांची मुळे

पतंजली योगातील दुःखाची मुळे म्हणून पाच क्लेश—अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष आणि अभिनिवेश—दोषारोप किंवा चुकीच्या निदानाशिवाय समजून घ्या.

थोडक्यात

पाच क्लेश

पतंजली पाच क्लेश, म्हणजे दुःखाची मुळे, सांगतात: अविद्या (चुकीचे ज्ञान), अस्मिता (चुकीची ओळख), राग (धरून ठेवणारे आकर्षण), द्वेष (तिरस्कार) आणि अभिनिवेश (सातत्याला घट्ट चिकटून राहणे). अविद्या ही इतरांसाठी भूमी आहे. हे बंधनाचे चिंतनात्मक विश्लेषण आहे, आजार, आघात किंवा गरिबीचा दोष पीडित व्यक्तीवर ढकलण्याचे साधन नाही, आणि कोणाचेही निदान करण्याचा मार्गही नाही.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

पाच क्लेश कोणते?

योगसूत्र 2.3 मधील पाच क्लेश (kleśa, “पीडा”) म्हणजे अविद्या (आपल्या खऱ्या स्वरूपाचे अज्ञान), अस्मिता (अहंशी एकरूपता), राग (सुखाची आसक्ती), द्वेष (दुःखाचा तिटकारा) आणि अभिनिवेश (जीवनाला चिकटून राहणे, मृत्यूचे भय). ते दुःखाची आणि आपल्याला बांधणाऱ्या कर्मांची मुळे आहेत.

अविद्या म्हणजे काय?

योगाच्या अर्थाने अविद्या म्हणजे अज्ञान: अनित्याला नित्य, अपवित्राला पवित्र, दुःखाला सुख आणि अनात्म्याला आत्मा समजणे (योगसूत्र 2.5). ती माहितीची कमतरता नाही, तर चुकीची ओळख आहे. पतंजली तिला असे क्षेत्र म्हणतात, ज्यात इतर सर्व क्लेश वाढतात.

क्लेशांवर मात कशी करावी?

क्लेशांवर हळूहळू मात केली जाते. क्रियायोग — शिस्त, स्वाध्याय आणि भक्ती — त्यांना क्षीण करतो (2.2). ध्यान त्यांची सक्रिय रूपे दूर करते (2.11). विवेकज्ञान, म्हणजे द्रष्ट्याला दृश्यापासून वेगळे पाहणे, शेवटी त्यांना भाजलेल्या बियांसारखे जाळून टाकते, जी पुन्हा रुजू शकत नाहीत.

क्लेशांच्या चार अवस्था कोणत्या?

योगसूत्र 2.4 मधील क्लेशांच्या चार अवस्था म्हणजे प्रसुप्त (सुप्त), तनू (क्षीण), विच्छिन्न (खंडित) आणि उदार (पूर्णपणे सक्रिय). एखादा क्लेश वर्षानुवर्षे झोपलेला राहून योग्य परिस्थितीत जागा होऊ शकतो. अभ्यास त्यांना सक्रियतेकडून क्षीणतेकडे आणि शेवटी भाजलेल्या बीजाच्या अवस्थेकडे नेतो.

“पाच क्लेश” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

पाच क्लेश आणि त्यांचे उपाय

क्लेशअर्थते कसे प्रकट होतेत्याला दुर्बल करणारा अभ्यास
अविद्याखऱ्या स्वरूपाचे अज्ञानशरीर आणि मनालाच आत्मा समजणेस्वाध्याय, विवेक, ध्यान
अस्मिताअहंशी तादात्म्य“मी म्हणजे माझी भूमिका, माझे दिसणे, माझे यश”साक्षीभाव, सेवा
रागसुखाविषयीची आसक्तीतृष्णा, पुनरावृत्ती, मालकीभावसंतोष, संयम
द्वेषवेदनेचा द्वेषसंताप, टाळाटाळ, रागमैत्री आणि करुणा (योगसूत्र 1.33)
अभिनिवेशजीवनाला चिकटून राहणेहानी आणि मृत्यूची भीतीभक्ती, अमर आत्म्याचे चिंतन

शास्त्र काय सांगते

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः।

avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ

अर्थ: अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष आणि अभिनिवेश हे क्लेश आहेत.

— योगसूत्र 2.3 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह

पाचांची नावे एकाच दमात घेतली आहेत. त्यांना एक कुटुंब म्हणून पाहणे उपयुक्त ठरते: एकाच प्रतिक्रियेत अनेकदा अविद्या, अहंकार, इच्छा, द्वेष आणि भय एकत्र असतात.

अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्।

avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām|

अर्थ: अविद्या ही इतर क्लेशांची भूमी आहे, मग ते सुप्त असोत, क्षीण असोत, मधूनमधून खंडित असोत किंवा पूर्णपणे सक्रिय असोत.

— योगसूत्र 2.4 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह

अविद्या ही जमीन आहे; उरलेले चार क्लेश तिच्यात रुजतात, मग ते सुप्त असोत किंवा सक्रिय. म्हणूनच योग केवळ वर्तनावर नव्हे, तर समजुतीवर कार्य करतो.

सूक्ष्म प्रवृत्तीपासून सक्रिय दुःखापर्यंत

योगसूत्र 2.4 क्लेश सुप्त, क्षीण, खंडित किंवा सक्रिय असतात असे सांगते. म्हणून साधना स्पष्ट प्रतिक्रियेआधी, तिच्या दरम्यान आणि नंतर असलेल्या संस्कारांसह कार्य करते.

क्लेश आणि कर्म

पतंजली क्लेशाचा संबंध कर्म आणि परिणाम यांच्याशी जोडतात, पण जबाबदार शिक्षण करुणा आणि गुंतागुंत टिकवून ठेवते. “तुमचे दुःख तुमचे कर्म आहे” हे उत्तर उपचारात्मकही नाही आणि नैतिकही नाही.

प्रतिक्रियेपूर्वीचा विराम म्हणून स्वर

श्वास आणि नाकपुडीतील प्रवाह यांचे निरीक्षण केल्याने एक छोटे अंतर निर्माण होऊ शकते, ज्यात कृती करण्यापूर्वी आकर्षण किंवा तिरस्कार दिसून येतो. त्यामुळे संरचनात्मक कारणे किंवा सामान्य जबाबदारी नाहीशी होत नाही.

क्लेश चुकीच्या दर्शनाची साखळी बनवतात

अविद्या बदलणाऱ्याला न बदलणारे आणि अनात्म्याला आत्मा समजते. त्याच पायावर तादात्म्य, आकर्षण, द्वेष आणि सातत्याला चिकटून राहणे उत्पन्न होतात. ही साखळी स्पष्ट करते, की नको असलेली वस्तू केवळ काढून टाकल्याने दुःखाची पुनर्निर्मिती करणारा नमुना का संपत नाही.

क्लेश सुप्त, क्षीण, खंडित किंवा सक्रिय असू शकतात

पतंजलींनी सांगितलेल्या अवस्था हे समजून घ्यायला मदत करतात की एखादी प्रवृत्ती नाहीशी वाटूनही दबावाखाली परत का येऊ शकते. अभ्यासाने दिसणारी प्रतिक्रिया आणि सूक्ष्म बीज या दोन्हींकडे लक्ष दिले पाहिजे. यासाठी संयम, प्रामाणिक स्वाध्याय आणि तोच क्लेश सतत बळकट न करणारी परिस्थिती आवश्यक आहे.

उपचार म्हणजे दोषारोप नव्हे

आंतरिक प्रवृत्ती ओळखणे म्हणजे इजा, अन्याय किंवा जैविक आजार नाकारणे नव्हे. दुःखाचा जो भाग आतून बदलता येतो तो ओळखला जातो; तर व्यावहारिक संरक्षण, नात्यांची दुरुस्ती आणि योग्य काळजी भोवतालच्या वास्तवाला सामोरी जातात.

अविद्या हे इतर क्लेशांचे क्षेत्र आहे

अविद्या अनित्याला नित्य, अशुद्धाला शुद्ध, दुःखाला सुख आणि अनात्म्याला आत्मा समजते. ती माहितीचा सामान्य अभाव नाही. विद्वान व्यक्तीही चुकीच्या ओळखीच्या अधीन असू शकते. अविद्या मुळातच जाणिवेला आकार देते, म्हणून केवळ तथ्ये जोडल्याने ती दूर होणार नाही; द्रष्टा आणि दृश्य यांचा संबंध बदलण्यासाठी साधना, विवेक आणि प्रत्यक्ष अंतर्दृष्टी आवश्यक आहेत.

अस्मिता द्रष्ट्याला पाहण्याच्या साधनाशी गोंधळवते

अस्मिता जाणिवेच्या शक्तीला बुद्धीशी जोडते; बुद्धी हे असे साधन आहे ज्याच्या माध्यमातून अनुभवाची रचना होते. सामान्य जीवनात ती “मी ही भूमिका, हा विचार किंवा ही प्रतिक्रिया आहे” या प्रश्नविरहित खात्रीच्या रूपात दिसते. ओळखीची कार्यात्मक जाणीव आवश्यकच राहते. योग व्यक्तिमत्त्व किंवा जबाबदारी नष्ट करत नाही; तो चुकीच्या ओळखीमुळे निर्माण झालेल्या बंधनाकडे लक्ष देतो.

राग आठवणीतील सुखातून वाढतो

सुखाची स्मृती पकड आणि समाधान पुनरावृत्तीवर अवलंबून आहे ही खात्री निर्माण करते, तेव्हा आकर्षण क्लेशकारक बनते. आनंदाची स्वतःची निंदा केली जात नाही. ध्यान इच्छेची शारीरिक आणि मानसिक हालचाल ती बोलण्यात किंवा कृतीत उतरण्यापूर्वीच दाखवते. त्या अंतरात बुद्धी विचारू शकते, की तो विषय योग्य आहे का, किती पुरेसे आहे आणि त्याचा पाठलाग केल्यास काय परिणाम होईल.

द्वेष आठवणीतील वेदनेतून वाढतो

खऱ्या धोक्यापासून दूर होण्यास द्वेष मदत करतो, तेव्हा तो जीवनाचे रक्षण करतो. आठवणीतील वेदना वर्तमान जाणीव आणि वर्तनावर आपोआप राज्य करू लागते, तेव्हा तो क्लेश बनतो. द्वेषाशिवायही सीमा आखणे शहाणपणाचे असू शकते, आणि हानी चालू असताना क्षमा लादता येत नाही. योगिक कार्य संरक्षक कृती आणि तातडीचा धोका संपल्यानंतरही भूतकाळाची पुनरावृत्ती करत राहणारी आंतरिक सक्ती यांत फरक करते.

अभिनिवेश म्हणजे सातत्याला घट्ट चिकटून राहणे

पतंजली हा क्लेश ज्ञानी माणसातही वाहत असतो असे वर्णन करतात. त्यात जीवनाशी असलेली सहज आसक्ती आणि ज्या भीतीद्वारे मर्यादित ओळख स्वतःचा बचाव करते ती भीती यांचा समावेश आहे. याचा अर्थ सुरक्षितता आध्यात्मिकदृष्ट्या कमी दर्जाची आहे असा नाही. साधना हळूहळू बदलत्या शरीराच्या आणि भूमिकांच्या पलीकडे असलेला जाणिवेचा आधार दाखवते, तर जीवनाची आणि आरोग्याची सामान्य काळजी घेणे ही जबाबदारी कायम राहते.

क्रियायोग क्लेश क्षीण करतो

तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान हे क्लेशांच्या साखळीत शिस्तबद्ध ऊर्जा, आत्म-अध्ययन आणि समर्पण आणतात. ध्यान आकृतिबंध ओळखते; नैतिक कृती त्याला पोषण देण्यास नकार देते; भक्ती फळावरील मालकी सैल करते. ग्रंथ क्षीणतेविषयी बोलतो, कारण मुळे पूर्णपणे सुटण्याआधी सुप्त किंवा खंडित होऊ शकतात. तात्पुरत्या शांततेची जाहिरात कायमचे निवारण म्हणून करू नये.

प्रतिपक्ष आणि विवेक साखळी तोडतात

हानिकारक प्रवृत्ती उद्भवतात, तेव्हा पतंजली विरुद्ध दिशेची भावना जोपासण्याचा आणि परिणामांचे चिंतन करण्याचा सल्ला देतात. हा वरवरचा सकारात्मक विचार नाही. पुनरावृत्तीने बीज बळकट होण्यापूर्वीच तो लक्ष, भावना आणि कृती यांना योग्य दिशा देतो. कालांतराने विवेकज्ञान हे प्रकट करते की द्रष्टा बदलत्या रचनेपासून वेगळा आहे. म्हणून व्यावहारिक संयम आणि सखोल अंतर्दृष्टी एकत्र कार्य करतात: एक नवी हानी टाळतो, तर दुसरी मुळाशी असलेल्या चुकीच्या ओळखीला सामोरी जाते. करुणा या तपासणीला स्वतःचा द्वेष किंवा इतरांना दोष देण्याचे आणखी एक साधन होण्यापासून वाचवते. संयम आवश्यक आहे, कारण सुप्त प्रवृत्ती नव्या दबावाखाली परत येऊ शकतात.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

मानसशास्त्र तृष्णा, द्वेष आणि मृत्यूची भीती यांचा अभ्यास आपल्या भाषेत करते. ध्यानावरील संशोधन दाखवते की जाणिवेचे प्रशिक्षण या सवयींमुळे होणारा त्रास कमी करू शकते.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वर-अभ्यास क्लेश सुरुवातीच्या जवळच पकडतो: क्रोध, भीती किंवा लालसा बोलण्यात आणि कृतीत उतरण्यापूर्वी श्वासात बदल दिसू शकतो. निरीक्षणामुळे प्रतिपक्ष, संयम किंवा अधिक विवेकी प्रतिसादासाठी एक क्षण मिळतो. कर्मापूर्वी जाणीव शिका.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

दुसऱ्या व्यक्तीच्या मानसिक आघाताच्या प्रतिक्रियेला, मानसिक आजाराच्या लक्षणांना किंवा संरक्षणात्मक सीमांना, पार करावे लागणारे आध्यात्मिक अज्ञान असे म्हणू नये.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

क्लेश म्हणजे पाप आहे का?

नाही. क्लेश हे दुःखकारक बंध आहेत — गैरसमज आणि प्रतिक्रियेचे आकृतिबंध — शिक्षा करण्याजोगे नैतिक गुन्हे नव्हेत. ते समजून घेईपर्यंत प्रत्येकामध्ये असतात. योगिक प्रतिसाद म्हणजे स्पष्ट पाहणे आणि साधना, अपराधीपणा नव्हे. यामुळे ही शिकवण नेमकी असण्याबरोबरच करुणामयही ठरते.

मृत्यूच्या भीतीला क्लेश का म्हटले जाते?

पतंजली (2.9) सांगतात, की अभिनिवेश म्हणजे जीवनाला चिकटून राहणे, ते ज्ञानी लोकांतही असते, कारण ते खोल संस्कारांत रुजलेले असते. ते अनेक निर्णय विकृत करते. योग जीवनाचे मोल नाकारत नाही; जी जाणीव कधीही नष्ट होत नाही, तिचे दर्शन घडवून तो भीती सैल करतो.

क्लेशांचा कर्माशी काय संबंध आहे?

पतंजली (2.12) सांगतात की कर्माशयाचे मूळ क्लेश आहेत. अविद्या, अहंकार, तृष्णा, द्वेष आणि भीती यांतून केलेली कर्मे संस्कार मागे सोडतात, जे पुढील अनुभव घेऊन येतात. मूळ क्षीण झाले की कर्मे कमी बांधतात; म्हणूनच कर्मातून मुक्त होण्यासाठी क्लेशांवरील साधना केंद्रस्थानी आहे.

क्लेशांवर उपचारपद्धती (थेरपी) साहाय्यक ठरू शकते का?

चांगली मानसोपचार तृष्णा, तिटकारा आणि भीती यांचे ठराविक ढाचे सैल करू शकते आणि अनेक योगी तिला मोल देतात. योग आणखी एक ध्येय जोडतो: द्रष्ट्याला मनापासून वेगळे पाहणे, ज्यामुळे अज्ञानाचीच मुळे उखडली जातात. दोन्ही एकत्र काम करू शकतात, प्रत्येक आपल्या कक्षेत.

योगात भाजलेले बीज म्हणजे काय?

भाष्यकार पूर्णपणे क्षीण झालेल्या क्लेशांची तुलना भाजलेल्या बियांशी करतात: रूपाने अजूनही आहेत, पण उगवण्यास असमर्थ. मुक्त व्यक्तीमध्ये संस्कार अजूनही असू शकतात, पण ते आता बंधन निर्माण करत नाहीत. ही उपमा क्लेशसाधनेच्या शेवटाचे वर्णन करते, जो विवेक आणि ध्यानाने प्राप्त होतो.

स्वरयोग क्लेश कसे प्रकट करतो?

तीव्र लालसा, क्रोध किंवा भीती श्वासाला तत्काळ बदलून टाकतात — त्याचा वेग, खोली आणि नाकपुडीतील प्रवाह. स्वर-अभ्यास हे बदल घडत असतानाच ओळखण्याचे प्रशिक्षण देतो, त्यामुळे प्रतिक्रियेपूर्वी एक विराम निर्माण होतो. त्याच विरामात क्लेशांची आपोआप चालणारी शक्ती क्षीण होऊ लागते.

स्रोत

“पाच क्लेश” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

राजयोगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.