योगाची आठ अंगे — पतंजलींचा अष्टांग मार्ग
पतंजलींची आठ अंगे — यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी — योगाचा एकात्म, जिवंत मार्ग म्हणून जाणून घ्या.
योगाची आठ अंगे
पतंजलींची आठ अंगे म्हणजे यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी. ती नातेसंबंध, वैयक्तिक शिस्त, देहातील स्थिरता, श्वास, इंद्रियांची अंतर्मुखता आणि अधिकाधिक अखंड होत जाणारे लक्ष यांना एकत्र जोडतात. या शास्त्रीय अर्थाचा “अष्टांग योग” हा आधुनिक ब्रँडेड आसन-क्रमासारखा नाही. अंगे एकमेकांना बळ देऊ शकतात, पण प्रगत अंतर्मुख साधना अहिंसा, सत्य आणि आत्मशिस्त यांना नैतिकदृष्ट्या टाळून पुढे जाऊ शकत नाही.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
योगाची 8 अंगे क्रमाने कोणती?
योगाची 8 अंगे क्रमाने अशी आहेत: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी — संयम, नियमपालन, बैठक, श्वासनियमन, इंद्रियांचे माघारी वळणे, एकाग्रता, ध्यान आणि तल्लीनता. पतंजली त्यांना योगसूत्र 2.29 मध्ये एकमेकांशी जोडलेली एकच शिस्त म्हणून सांगतात, जिचा अभ्यास कालांतराने एकत्रितपणे केला जातो.
पाच यम कोणते?
योगसूत्र 2.30 मधील पाच यम म्हणजे अहिंसा (हानी न करणे), सत्य (सत्यनिष्ठा), अस्तेय (चोरी न करणे), ब्रह्मचर्य (प्राणशक्ती आणि लैंगिक ऊर्जेचा विवेकपूर्ण वापर) आणि अपरिग्रह (संग्रह न करणे). प्रत्येक स्थळी, काळी आणि परिस्थितीत पाळले असता पतंजली त्यांना “महाव्रत” म्हणतात. ते इतरांशी आपल्या संबंधाला आकार देतात.
पाच नियम कोणते?
योगसूत्र 2.32 मधील पाच नियम म्हणजे शौच (स्वच्छता), संतोष (समाधान), तप (शिस्तबद्ध प्रयत्न), स्वाध्याय (आत्म-अध्ययन आणि शास्त्राचे अध्ययन) आणि ईश्वरप्रणिधान (ईश्वराविषयीची भक्ती). ते अंतर्जीवनाला आकार देतात, आणि शेवटची तीन मिळून क्रियायोग घडवतात, म्हणजे कर्माचा योग.
अष्टांगांचा अभ्यास एकापाठोपाठ एक केला जातो का?
आठ अंगांचा अभ्यास एकत्र केला जातो, काटेकोरपणे एकामागून एक नव्हे. नवशिका सुरुवातीपासूनच नीतिमत्ता पाळतो, बसतो, श्वास घेतो आणि ध्यान करतो; प्रत्येक अंग इतरांना बळकट करते. हा क्रम बाह्यापासून आंतरिकाकडे वाढत जाणारी खोली दाखवतो, आणि आंतरिक अंगे तेव्हाच परिपक्व होतात जेव्हा बाह्य अंगे स्थिर होतात.
“योगाची आठ अंगे” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
आठ अंगे एका दृष्टिक्षेपात
| अंग | अर्थ | योगसूत्र | दैनंदिन रूप |
|---|---|---|---|
| यम | नात्यातील संयम | 2.30–2.31 | अहिंसा, सत्य, प्रामाणिकपणा, संयम, अपरिग्रह |
| नियम | आंतरिक नियम | 2.32 | स्वच्छता, संतोष, प्रयत्न, स्वाध्याय, भक्ती |
| आसन | स्थिर, सुखकारक आसन | 2.46 | सहजतेने टिकवता येईल असे आसन |
| प्राणायाम | श्वासाचे नियमन | 2.49 | संथ, सम, सजग श्वसन |
| प्रत्याहार | इंद्रियांना आवरणे | 2.54 | लक्ष आत वळवणे; डिजिटल संयम |
| धारणा | एकाग्रता | 3.1 | एका ठिकाणी स्थिर ठेवलेले लक्ष |
| ध्यान | ध्यान | 3.2 | लक्षाचा अखंड प्रवाह |
| समाधी | तल्लीनता | 3.3 | केवळ विषय प्रकाशतो |
शास्त्र काय सांगते
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावंगानि।
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṃgāni
अर्थ: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही आठ अंगे आहेत.
— योगसूत्र 2.29 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
पतंजली आठही अंगे एकाच सूत्रात, एका शरीराची अंगे (aṅga) म्हणून सांगतात. तुटलेले अंग संपूर्णाला दुर्बल करते.
अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः।
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ|
अर्थ: अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे यम आहेत.
— योगसूत्र 2.30 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
पहिले अंग आपण इतरांसोबत कसे जगतो याबद्दल आहे. पतंजली ते पायाशी ठेवतात, कारण स्वतःच्या आचरणाशी संघर्ष करणारे मन शांत होऊ शकत नाही.
बाह्य आणि आंतरिक जोडलेले आहेत
पहिली पाच अंगे बहुधा बाह्य आणि शेवटची तीन आंतरिक म्हटली जातात, तरीही आचरणामुळे मन बदलते आणि ध्यानामुळे आचरण उघड होते. हे विभाजन कार्यानुसार आहे; एका अर्ध्या भागाकडे दुर्लक्ष करण्याची ती परवानगी नाही.
आसन हा संपूर्ण मार्ग नसून एक अंग का आहे
योगसूत्रात आसन स्थिरता आणि सहजता प्रस्थापित करते. आधुनिक आसन-वैविध्य मौल्यवान असू शकते, पण त्यामुळे इतर सात अंगे पुसली जाऊ नयेत.
अंगांमधून स्वरयोग
स्वर-निरीक्षण आत्म-अध्ययन, श्वासाची जाणीव आणि प्रत्याहाराकडे होणाऱ्या संक्रमणाला साहाय्य करते. ते नैतिक शिस्तीच्या चौकटीतले आहे; योगापासून तुटलेले भविष्य सांगण्याचे साधन नाही.
अंगे ही कृतींची यादी नव्हे, तर एक परिसंस्था घडवतात
यम आणि नियम नाती आणि हेतू घडवतात; आसन आणि प्राणायाम देहभाव स्थिर करतात; प्रत्याहार इंद्रियांचा ओढा बदलतो; धारणा, ध्यान आणि समाधी जाणणे परिष्कृत करतात. प्रत्येक अंग इतरांना आधार देते. अप्रामाणिक वर्तनासोबत केलेले प्रगत आसन म्हणजे मार्गाची पूर्ती नव्हे.
बाह्य आणि आंतरिक साधना एकमेकांना भेटतात
पतंजली शेवटची तीन अंगे आधीच्या पाचांच्या तुलनेत अधिक आंतरिक म्हणतात, तरीही संयम बीजरहित तल्लीनतेच्या तुलनेत बाह्यच राहतो. त्यामुळे ध्यानाला शरीर, नीतिमत्ता आणि दैनंदिन कृती यांपासून वेगळे मानण्याची प्रचलित चूक टळते.
सामायिक तत्त्वांमधून चालणारा वैयक्तिक मार्ग
तत्त्वे सार्वत्रिक आहेत, पण त्यांचा उपयोग एकसारखा नाही. एखाद्या विद्यार्थ्याला दिनचर्येत स्थिरता हवी, दुसऱ्याला प्रयत्नात संयम, आणखी एकाला श्वासक्षमता किंवा भावनिक आधार. शिक्षक संपूर्ण मार्ग जपून तात्कालिक सूचना बदलतात.
यम शक्तीपूर्वी नात्यांचे नियमन करतो
अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे अनुक्रमे हानी, सत्य, घेणे, जीवनऊर्जेची विवेकपूर्ण दिशा आणि पकडून न ठेवणे यांविषयी आहेत. त्यांना वर्ग, स्थान, काळ किंवा परिस्थिती यांनी मर्यादित न होणारे महाव्रत म्हटले आहे. हा पाया महत्त्वाचा आहे, कारण एकाग्रता आणि प्राणसाधना क्षमता वाढवू शकतात, पण त्या क्षमतेचा उपयोग कसा होईल हे ठरवत नाहीत. योग अंतर्गत सिद्धीला दुसऱ्या जीवाशी केलेल्या वर्तनापासून वेगळे करत नाही.
नियम साधकाला आतून घडवतात
शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान हे शुद्धी, समाधान, शिस्तबद्ध ऊर्जा, आत्म-अध्ययन आणि समर्पण विकसित करतात. संतोष हेतुपूर्ण बदलाला मनाई करत नाही; पुढची वस्तू मिळवण्यावरच पूर्णता अवलंबून असते या समजुतीला तो सैल करतो. तप म्हणजे स्वतःला इजा करणे नव्हे. स्वाध्यायात अध्ययन आणि पठणाबरोबरच प्रामाणिक निरीक्षणाचाही समावेश आहे. समर्पण साधनेला वैयक्तिक महत्त्वाचे प्रदर्शन होण्यापासून वाचवते.
आसन टिकाऊ बैठक प्रस्थापित करते
पतंजली आसनाची व्याख्या स्थिरता आणि सहजता यांद्वारे करतात आणि अनावश्यक प्रयत्न सैल करण्याचे वर्णन करतात. आधुनिक आसनप्रधान योगाने अनेक मौल्यवान पद्धती विकसित केल्या आहेत, पण शास्त्रीय अंगाचे मोजमाप कसरतीच्या कक्षेवरून होत नाही. शरीर श्वास आणि लक्ष यांच्यासाठी उपलब्ध झाले पाहिजे. वेदना, बधिरता आणि सांध्यांवरचा दाब हे प्रगतीचा पुरावा नव्हेत. सुरक्षितपणे टिकवता न येणाऱ्या कौतुकास्पद आकारापेक्षा खुर्ची किंवा आधार हे कार्य अधिक चांगले पार पाडू शकतात.
प्राणायाम श्वासाद्वारे ऊर्जेला परिष्कृत करतो
आसन स्थिर झाल्यानंतर प्राणायाम पूरक, रेचक, कुंभक, स्थान, काळ आणि संख्या यांच्यासह कार्य करतो. त्याचा उद्देश केवळ दीर्घ श्वास घेणे यापेक्षा व्यापक आहे, आणि त्याचे परिणाम प्रत्येक व्यक्तीत सारखे नसतात. स्वाभाविक श्वासाचे निरीक्षण सौम्यपणे सुरू करता येते; दीर्घ कुंभक आणि जोरदार गुणोत्तरांसाठी तयारी लागते. हा ग्रंथ प्राणायामाला आंतरिक प्रकाशावरील आवरण पातळ होण्याशी आणि एकाग्रतेसाठी योग्यता येण्याशी जोडतो.
प्रत्याहार इंद्रियांना मनाकडे वळवतो
प्रत्याहार म्हणजे इंद्रिये बिघडली आहेत किंवा जग शत्रू झाले आहे असा अर्थ नाही. विषयांमागे आपोआप धावण्याची त्यांची प्रवृत्ती शांत होते आणि ती चित्ताच्या अंतर्मुख दिशेचे अनुसरण करतात. यामुळे उद्दीपन आणि त्याच्या कह्यात जाणे यांच्यामध्ये स्वातंत्र्य निर्माण होते. दैनंदिन जीवनात हीच क्षमता तेव्हा दिसते, जेव्हा एखादी सूचना, तीव्र इच्छा किंवा अपमान हे लगेच कृती ठरवू न देता केवळ जाणले जाऊ शकतात.
आंतरिक तीन अंगे संयमात परिपक्व होतात
धारणा क्षेत्र निश्चित करते, ध्यान प्रवाह अखंड करते आणि समाधी नेहमीचे आत्म-भाष्य कमी होऊन विषयाला प्रकाशित होऊ देते. यांचा एकात्म वापर म्हणजे संयम. ही अंगे अतींद्रिय स्थानाकडे नेणारे शॉर्टकट नाहीत; त्यांच्या आधी येणाऱ्या नैतिक आणि देहगत परिसंस्थेत ती परिपक्व होतात. प्रगत एकाग्रताही अहिंसा, सत्य आणि अपरिग्रह यांना उत्तरदायी राहते.
आठ अंगे सामान्य कर्मात एकत्र येतात
मार्गाची कसोटी चटई आणि ध्यानाच्या आसनाबाहेरही लागते. यम संघर्षात शिरतो, नियम दिनचर्येत, आसन शरीर वापरण्याच्या पद्धतीत आणि प्राणायाम बोलण्यापूर्वीच्या श्वासात. उद्दीपन पकडून न ठेवता ओळखता येते तेव्हा प्रत्याहार दिसतो; टिकून राहणाऱ्या कामात धारणा दिसते; ध्यान सातत्य अधिक खोल करते; समाधी सामान्य आत्म-संदर्भाच्या मर्यादा उघड करते. हे संबंध पाहिल्याने मार्ग एकात्म राहतो आणि आध्यात्मिक साधना दैनंदिन आचरण न बदलणारी वेगळी ओळख बनण्यापासून वाचते.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
योगावरील संशोधन अंगांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करते — आसने, श्वसन, ध्यान. सर्व एकत्र घेतल्यास पुरावे एकात्म मार्गाला आणि मार्गदर्शनाखाली त्याच्या सुरक्षिततेला पाठिंबा देतात.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी). सजगता (माइंडफुलनेस) ध्यान कार्यक्रमांनी चिंता, नैराश्य आणि वेदना यांत सुधारणा झाल्याचे मध्यम पुरावे दिले; सक्रिय नियंत्रण गटांच्या तुलनेत परिणाम लहान ते मध्यम होते. मर्यादा: ध्यान हे औषधे किंवा व्यायाम यांसारख्या इतर सक्रिय उपचारांपेक्षा अधिक चांगले ठरले नाही, आणि झोप, लक्ष व सकारात्मक मनःस्थिती यांबाबत पुरावा कमकुवत होता.
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — योगाशी संबंधित प्रतिकूल घटनांच्या 76 प्रकाशित प्रकरणांचा पद्धतशीर आढावा. जोरदार श्वसन, शीर्षासन, सर्वांगासन आणि पद्मासन हे अभ्यास सर्वाधिक वेळा नमूद झाले; नवशिक्यांनी अतिरेकी अभ्यास टाळावेत आणि काचबिंदू असलेल्या रुग्णांनी उलटी आसने टाळावीत, असा सल्ला लेखक देतात. मर्यादा: केस रिपोर्ट काय घडू शकते हे दाखवतात, ते किती वेळा घडते हे नाही; साधना करणाऱ्या लाखो लोकांपैकी बहुतेकजण अशा अहवालांत कधीच येत नाहीत.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
स्वरयोग मधल्या आणि आतल्या अंगांना जोडतो: श्वासाचे निरीक्षण प्राण परिष्कृत करते, इंद्रियांच्या अंतर्मुखतेला साहाय्य करते आणि लक्ष स्थिर होण्यास केव्हा तयार आहे हे उघड करते. स्वरयोगात व्यापक योगप्रक्रिया कशी सामावलेली आहे ते पाहा.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
केवळ अष्टांगांची यादी माहीत असल्याने प्रगत प्राणायाम आणि कुंभक सुरक्षित होत नाहीत. पद्धत आणि निषिद्ध स्थिती शिकून घ्या.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
पुढे वाचा: चित्तवृत्ती
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
याला अष्टांगयोग का म्हणतात?
अष्टांग म्हणजे “आठ अंगे”, अष्ट म्हणजे आठ आणि अंग म्हणजे अवयव या शब्दांपासून. पतंजलींचा आठ अंगांचा मार्ग हाच मूळ अष्टांग योग आहे. अष्टांग विन्यास नावाची आधुनिक आसनप्रधान शैली त्यावरून नाव घेते, पण ती मुख्यतः आसन आणि श्वास यांवर केंद्रित आहे, जी आठांपैकी दोन आहेत.
नवशिक्याने कोणत्या अंगापासून सुरुवात करावी?
सर्वांपासून साध्या स्वरूपात सुरुवात करावी: यम आणि नियम दैनंदिन संकल्प म्हणून ठेवावेत, थोडी आसने करावीत, काही मिनिटे हळू श्वास घ्यावा आणि शांत बसावे. नीतिमत्ता हा पाया आहे, पण बसण्यापूर्वी उत्तीर्ण व्हायची ती परीक्षा नाही; अभ्यास आणि आचरण एकत्रच सुधारतात.
बाह्य आणि आंतरिक अंगे कोणती?
पहिली पाच अंगे — यम ते प्रत्याहार — बहिरंग म्हणजे बाह्य म्हटली जातात, कारण ती शरीर, श्वास, इंद्रिये आणि आचरण यांची तयारी करतात. धारणा, ध्यान आणि समाधी ही अंतरंग म्हणजे आंतरिक आहेत (योगसूत्र 3.7). पतंजली म्हणतात, ही देखील निर्बीज तल्लीनतेच्या तुलनेत बाह्यच आहेत.
आसन हे सर्वांत महत्त्वाचे अंग आहे का?
आधुनिक योगवर्गांमध्ये आसनाकडे सर्वाधिक लक्ष दिले जाते, पण योगसूत्रात ते आठ अंगांपैकी एक आहे आणि एकाच सूत्रात त्याची व्याख्या स्थिर, सुखकर बैठक अशी केली आहे. ध्यान शक्य व्हावे हा त्याचा हेतू आहे. आसनाचा अभ्यास मौल्यवान आहे, आणि तो संपूर्ण मार्गाची सेवा करतो.
आठ अंगे दैनंदिन जीवनाशी कशी संबंधित आहेत?
ते जगण्याचा मार्ग आहेत, केवळ साधनेच्या खोलीतील क्रम नव्हेत. कामातील सत्यनिष्ठा, घरातील संतोष, वाहतुकीत स्थिर श्वास, स्क्रीनबाबत संयम आणि प्रत्येक कामावर एकाग्र लक्ष हे अष्टांगांचे दैनंदिन रूप आहे. आसनावरील अभ्यास आणि जीवनातील अभ्यास एकमेकांना पोषण देतात.
स्वरयोग आठ अंगांना कसा आधार देतो?
स्वर प्राणायाम आणि प्रत्याहार यांच्यासोबत थेट कार्य करतो: नाकपुडीच्या प्रवाहाचे निरीक्षण लक्षाला आत वळवते आणि श्वासाला स्थिर करते. तो स्वाध्यायाला, म्हणजे आत्म-अध्ययनालाही साहाय्य करतो, कारण श्वास आपली अवस्था प्रामाणिकपणे दाखवतो. श्वास संतुलित असताना धारणेसाठी बसणे ही स्वराची शास्त्रीय शिफारस आहे.
स्रोत
- पतंजली, योगसूत्र 2.29–55 आणि 3.1–3.
- भगवद्गीता अध्याय 6: संबंधित, पण तंतोतंत तोच नसलेला, ध्यानाचा आराखडा म्हणून.
- योगसूत्र 2.29 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- योगसूत्र 2.30 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी).
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — योगाशी संबंधित प्रतिकूल घटनांच्या 76 प्रकाशित प्रकरणांचा पद्धतशीर आढावा.
“योगाची आठ अंगे” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
राजयोगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.