मंत्र-जप: अर्थासह पुनरावृत्ती
मंत्र-आवृत्ती उपाय म्हणून कशी वापरली जाते, पतंजली जपाला अर्थाशी का जोडतात, मोजणी आणि जपमाळ कशी काम करतात, आणि सुरक्षितपणे सुरुवात कशी करावी.
उपाय म्हणून मंत्र-जप
मंत्र-जप म्हणजे एखाद्या पवित्र ध्वनीची किंवा श्लोकाची स्थिर पुनरावृत्ती, बहुधा 108 मण्यांच्या जपमाळेवर मोजली जाते. पतंजली म्हणतात की हा अभ्यास म्हणजे अर्थाच्या चिंतनासह केलेली पुनरावृत्ती. उपाय म्हणून हा सर्वाधिक शिफारस केला जाणारा उपाय आहे: याला काहीच खर्च नाही, तो मनाला स्थिर करतो आणि मंत्र ज्या देवतेचे किंवा तत्त्वाचे नाव घेतो त्याकडे लक्ष वळवतो.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
मंत्रजप म्हणजे काय?
मंत्र-जप म्हणजे एखाद्या पवित्र ध्वनीचे, नावाचे किंवा श्लोकाचे मोठ्याने, हळू किंवा मनात वारंवार उच्चारण, बहुधा 108 मण्यांच्या जपमाळेवर मोजले जाते. पतंजली याची व्याख्या अर्थाच्या चिंतनासह केलेली पुनरावृत्ती अशी करतात. हा सर्वाधिक शिफारस केला जाणारा उपाय आहे, कारण तो मोफत आहे आणि मनाला स्थिर करतो.
मंत्राचा जप किती वेळा करावा?
मंत्र परंपरेने 108 च्या पटींत जपला जातो, गणना ठेवण्यासाठी माळ वापरून. ग्रहमंत्रांची शास्त्रीय विधाने आठवड्यांमध्ये हजारोंपर्यंत जातात. रोजच्या अभ्यासासाठी 108 ची एक किंवा अधिक फेरी सामान्य आहे; मोठी संख्या लवकर गाठण्यापेक्षा नियमित अभ्यास कितीतरी अधिक महत्त्वाचा आहे.
दीक्षेशिवाय मंत्राचा जप करता येईल का?
देवाची नावे आणि प्रसिद्ध प्रार्थना यांसारखे अनेक मंत्र सर्वांसाठी खुले आहेत आणि दीक्षेशिवाय जपता येतात. काही वैदिक आणि तांत्रिक मंत्र परंपरेनुसार गुरूकडून घेतले जातात. खात्री नसेल तर खुल्या मंत्रापासून सुरुवात करावी, आणि निर्बंध असलेला मंत्र घेण्यापूर्वी गुरूंना विचारावे.
नवग्रह मंत्र कोणते आहेत?
नवग्रह मंत्र हे नऊ ग्रहांचे मंत्र आहेत. पराशरांचा ग्रहशांती अध्याय प्रत्येकासाठी एक वैदिक मंत्र सांगतो, हजारांतील जपसंख्येसह; अधिक सोपे बीजमंत्र आणि नाममंत्रही व्यापकपणे वापरले जातात. विशिष्ट कुंडलीत आणि कालखंडात कोणत्या ग्रहाचा मंत्र समर्पक आहे, हे ज्योतिषी सुचवू शकतात.
“उपाय म्हणून मंत्रजप” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥
tajjapastadarthabhāvanam ||
अर्थ: त्याचा जप (japa), त्याच्या अर्थाच्या चिंतनासह, हा अभ्यास होय.
— योगसूत्र 1.28 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
पतंजलींची जपाची व्याख्या: अर्थाच्या चिंतनासह पुनरावृत्ती. उपाय आणि ध्यान या सूत्रात भेटतात.
स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥
svādhyāyādiṣṭadevatāsaṃprayogaḥ ||
अर्थ: स्वाध्यायातून इष्टदेवतेचा संपर्क (मिलन) घडतो.
— योगसूत्र 2.44 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
स्वाध्याय आणि मंत्र इष्टदेवतेशी एकरूपता घडवतात. जपाचा उद्देश नाते आहे, देवाणघेवाण नाही.
अर्थासह पुनरावृत्ती
योगसूत्र 1.28 जपाची व्याख्या अर्थाच्या चिंतनासह केलेला पुनरुच्चार अशी करते. मन भरकटत असताना यांत्रिकपणे केलेला पाठ परंपरेला अभिप्रेत नाही; ध्वनी हा लक्षाचा आणि भक्तीचा आधार आहे.
कोणता मंत्र?
पराशरांचा ग्रहशांती अध्याय प्रत्येक ग्रहासाठी हजारोंच्या संख्येसह वैदिक मंत्र सांगतो. अनेक लोकांना त्यांच्यासाठी योग्य असा साधा मंत्र दिला जातो, किंवा ते आपल्या इष्टदेवतेचा मंत्र वापरतात. पतंजली सांगतात की स्वाध्याय आणि मंत्र त्या इष्टदेवतेशी मिलन घडवतात.
गणना आणि माळ
108 मण्यांची माळ विचलित न होता गणना सांभाळते. पारंपरिक गणना आठवड्यांमध्ये अनेक हजारांपर्यंत जाऊ शकते; वेगापेक्षा स्थिरता अधिक महत्त्वाची आहे. महिनोन्महिने टिकवलेला थोडासा रोजचा अभ्यास घाईने केलेल्या मोठ्या गणनेपेक्षा चांगला.
दीक्षा आणि मार्गदर्शन
काही मंत्र परंपरेनुसार गुरूंकडून (दीक्षा) प्राप्त केले जातात, तर इतर, जसे की ईश्वराची नावे, सर्वांसाठी खुली आहेत. कोणता कोणता आहे, हे पीठ सल्लामसलतीत समजावून सांगते. हेही पाहा तंत्रातील मंत्र, यंत्र आणि मुद्रा.
सुरक्षित अभ्यास
आरामात बसावे, श्वास नैसर्गिक ठेवावा, आणि जपाने अस्वस्थता किंवा चक्कर येत असेल तर थांबावे. मंत्र हा मानसिक आरोग्याला आधार आहे; उपचारांची गरज असताना तो त्यांना पर्याय कधीही नाही.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
संथ मंत्र आणि प्रार्थनेच्या पुनरावृत्तीचे अभ्यास अधिक स्थिर श्वास आणि हृदयाची लय दाखवतात, आणि ध्यान-कार्यक्रम चिंता व ताण मध्यम प्रमाणात कमी करतात. मंत्र ग्रहांचे प्रभाव बदलतो का, हे ते तपासत नाहीत. पीठ जप ही मानसिक आणि भक्तिपर शिस्त म्हणून शिकवते, ज्याचे व्यक्तीवर हे मोजता येण्यासारखे परिणाम आहेत.
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — जपमाळेसह प्रार्थना आणि योग-मंत्र, तसेच स्वायत्त हृदय-रक्ताभिसरण लय (23 निरोगी प्रौढ). मंत्र किंवा ‘एव्ह मारिया’ यांचे पठण केल्याने श्वास मिनिटाला सुमारे सहा इतका संथ झाला, हृदय-रक्ताभिसरण लयी समकालिक झाल्या आणि बॅरोरिफ्लेक्स संवेदनशीलता वाढली. मर्यादा: निरोगी स्वयंसेवकांवरील एक छोटा प्रयोगशाळा-अभ्यास; त्याने श्वसनलयीचे परिणाम मोजले, परंपरेतील मंत्राचा अर्थ किंवा सामर्थ्य नाही.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी). सजगता (माइंडफुलनेस) ध्यान कार्यक्रमांनी चिंता, नैराश्य आणि वेदना यांत सुधारणा झाल्याचे मध्यम पुरावे दिले; सक्रिय नियंत्रण गटांच्या तुलनेत परिणाम लहान ते मध्यम होते. मर्यादा: ध्यान हे औषधे किंवा व्यायाम यांसारख्या इतर सक्रिय उपचारांपेक्षा अधिक चांगले ठरले नाही, आणि झोप, लक्ष व सकारात्मक मनःस्थिती यांबाबत पुरावा कमकुवत होता.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
जप आणि श्वास एकत्र काम करतात: अनेक परंपरा मंत्राला नैसर्गिक श्वासाशी जोडतात. स्वरयोग वाहत्या नाकपुडीकडे लक्ष जोडतो, जेणेकरून मंत्र शांत, निरीक्षण केलेल्या श्वासावर स्वार होतो.
उपायांचा शहाणपणाने वापर
उपाय म्हणजे शिस्त आणि भक्तीचे अभ्यास आहेत, परिणामांची हमी देणारी खरेदी नव्हे. कोणताही उपाय, आणि इतर कोणत्याही प्रकारचा कोणताही उपचार, परिणामाची हमी देऊ शकत नाही, आणि कोणालाही भीती दाखवून त्यासाठी पैसे द्यायला भाग पाडू नये. जर कोणी आपत्तीचे भाकीत करून उपायासाठी पैसे मागत असेल, तर मागे व्हावे आणि एखाद्या विश्वासू व्यक्तीला विचारावे.
पीठ उपाय केवळ शांत वाचनानंतरच सुचवते, आचरण, मंत्र, दान आणि कमी किंवा काहीच खर्च नसलेला अभ्यास यांपासून सुरुवात करून.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
आपली कुंडली, जीवनाचा टप्पा आणि परिस्थिती यांना अनुरूप उपाय शांतपणे निवडून घ्यायचे आहेत अशा सर्वांसाठी सल्लामसलत योग्य आहे; ज्या अभ्यासांना खर्च कमी किंवा मुळीच लागत नाही, त्यांपासून सुरुवात केली जाते. ती निश्चित परिणाम विकत नाही, आणि कोणत्याही उपायाची किंमत भीतीच्या आधारावर ठरवली जात नाही.
पुढे वाचा: उपाय म्हणून दान (दानधर्म)
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मंत्रांचा जप मोठ्याने करावा की मनात?
परंपरा तीन प्रकार सांगते: मोठ्याने, हळू कुजबुजत आणि मनात मौनपणे, ज्यांपैकी मौन प्रकार सर्वात सूक्ष्म मानला जातो. नवशिके बहुधा मन ध्वनीवर ठेवण्यासाठी मोठ्याने किंवा कुजबुजत सुरुवात करतात, मग एकाग्रता वाढल्यावर मौन आवर्तनाकडे वळतात. तिन्ही प्रकार योग्य आहेत.
जपमाळ म्हणजे काय?
जपमाळ म्हणजे 108 मण्यांची दोरी, ज्यात एक मोठा शीर्ष-मणी असतो आणि जी जपाच्या आवृत्त्या मोजण्यासाठी वापरली जाते. रुद्राक्ष, तुळस आणि चंदन सामान्य आहेत. मणी अंगठा आणि मधल्या बोटाने फिरवले जातात, शीर्ष-मणी ओलांडला जात नाही; फेरी पूर्ण झाल्यावर दिशा उलट केली जाते.
मंत्रात उच्चार महत्त्वाचा असतो का?
उच्चार महत्त्वाचा आहे, विशेषतः वैदिक मंत्रांसाठी, म्हणून गुरूंकडून किंवा विश्वसनीय रेकॉर्डिंगवरून शिकणे उपयुक्त ठरते. त्याच वेळी परंपरा भक्ती आणि लक्ष यांना महत्त्व देते; प्रामाणिक नवशिक्याने लहान चुकांच्या भीतीने मागे हटू नये, कारण त्या नियमित अभ्यासाने आपोआप सुधारतात.
जपासाठी सर्वांत चांगली वेळ कोणती?
सूर्योदयापूर्वीची पहाट, ब्रह्ममुहूर्त, आणि सूर्योदय व सूर्यास्ताच्या संधिकाळाच्या वेळा परंपरेनुसार सर्वोत्तम मानल्या जातात. रोजची ठरावीक वेळ, स्वच्छ जागा आणि पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून स्थिर बैठक यांमुळे सवय लागण्यास मदत होते. कोणतीही शांत वेळ अजिबात न करण्यापेक्षा चांगली.
मंत्रजपामुळे अडचणी निर्माण होऊ शकतात का?
सौम्य जप बहुतेक लोकांसाठी सुरक्षित आहे. फार दीर्घ सत्रे, जबरदस्तीने श्वास रोखणे किंवा मार्गदर्शनाशिवाय केलेले तीव्र अभ्यास काही लोकांमध्ये अस्वस्थता, डोकेदुखी किंवा भावनिक उलथापालथ घडवू शकतात. श्वास नैसर्गिक ठेवावा, अस्वस्थता वाटल्यास अभ्यास कमी करावा, आणि तीव्र कार्यक्रमांसाठी मार्गदर्शन घ्यावे.
स्वरयोग जपात कसा उपयुक्त ठरतो?
स्वरयोग नैसर्गिक श्वासाचे आणि वाहत्या नाकपुडीचे निरीक्षण शिकवतो. मंत्राला सहज श्वासाशी जोडल्याने, आणि श्वास शांत असताना जप सुरू केल्याने, पुनरावृत्ती अधिक स्थिर आणि कमी यांत्रिक होते. अनेक विद्यार्थी प्रत्येक श्वास घेताना आणि सोडताना एक अक्षर जपतात.
स्रोत
- भगवद्गीता आणि योगसूत्र — पीठाच्या ग्रंथालयातील संस्कृत मूळ; बृहत्पाराशर होराशास्त्र, अध्याय 84 (ग्रहशांती).
- पीठातील अग्निहोत्र: अग्निहोत्र होम आणि त्याविषयी संशोधन काय सांगते.
- योगसूत्र 1.28 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- योगसूत्र 2.44 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — जपमाळेसह प्रार्थना आणि योग-मंत्र, तसेच स्वायत्त हृदय-रक्ताभिसरण लय (23 निरोगी प्रौढ).
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी).
“उपाय म्हणून मंत्रजप” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपल्या जीवनात बसतील असे उपाय मागा
येथे तत्त्वे शिकावीत, मग साधे, योग्य अभ्यास सुचवणारे कुंडली-विश्लेषण मागावे — कधीही भीती नाही, आशेवर कधीही किंमत नाही.