व्रत: संकल्प, उपवास आणि तप
व्रत म्हणजे काय, गीतेतील शरीर, वाणी आणि मनाचे तीन तप, पारंपरिक उपवासाचे दिवस, आणि वैयक्तिक सल्ल्याशिवाय कोणी उपवास करू नये.
व्रत आणि उपवास
व्रत म्हणजे ठरावीक काळासाठी पाळलेला नियम: ठरावीक दिवशी उपवास, मौन, अधिक प्रार्थना किंवा अन्नातील आणि आचरणातील साधेपणा. गीता शरीराचे, वाणीचे आणि मनाचे तप सांगते, आणि त्यातून दिसते की आंतरिक संकल्प भुकेपेक्षा अधिक महत्त्वाचा आहे. उपाय म्हणून व्रत स्थिरता आणि आत्मसंयम घडवते; उपवास आपल्या प्रकृतीला अनुकूल असावा.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
व्रत म्हणजे काय?
व्रत म्हणजे संकल्पासह ठरावीक काळासाठी पाळलेला धार्मिक नियम: ठरावीक दिवशी उपवास, मौन, अधिक प्रार्थना, अध्ययन किंवा अन्नातील आणि आचरणातील साधेपणा. हिंदू साधनेतील हा सर्वांत प्राचीन उपायांपैकी एक आहे आणि वारंवार पाळलेल्या, निवडलेल्या शिस्तीतून आत्मसंयम, स्थिरता आणि भक्ती घडवतो.
एकादशीचा उपवास म्हणजे काय?
एकादशीचा उपवास प्रत्येक पंधरवड्यातील अकराव्या तिथीला, म्हणजे महिन्यातून दोनदा, केला जातो. अनेक लोक त्या दिवशी धान्य आणि कडधान्ये टाळतात आणि फळे, दूध व कंदमुळे खातात, तर इतर अधिक कठोर उपवास करतात. तो विष्णूंना समर्पित आहे आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी योग्य वेळी सोडला जातो.
कोणता उपवास कोणत्या ग्रहासाठी आहे?
ज्योतिष वारांच्या उपवासांना ग्रहांशी जोडते: रविवार सूर्याशी, सोमवार चंद्राशी, मंगळवार मंगळाशी, बुधवार बुधाशी, गुरुवार गुरूशी, शुक्रवार शुक्राशी आणि शनिवार शनीशी. ज्योतिषी कठीण काळात एखादा उपवास सुचवू शकतात; उपवास नेहमी आपल्या प्रकृतीला साजेसा असावा.
कोणी उपवास करू नये?
गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया, औषधे घेत असलेले मधुमेही, खाण्याचे विकार असलेले लोक, दुर्बल वृद्ध, मुले आणि आहाराचा परिणाम होणारी कोणतीही स्थिती असलेले लोक यांनी वैयक्तिक सल्ल्याशिवाय उपवास करू नये. त्याऐवजी ते मौन, अध्ययन, प्रार्थना किंवा मधुर वाणीचे व्रत पाळू शकतात.
“व्रत आणि उपवास” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥
devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam | brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||
अर्थ: देव, द्विज, गुरू आणि ज्ञानीजन यांचे पूजन; शुचिता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा — याला शरीराचे तप म्हटले जाते.
— भगवद्गीता 17.14 · संस्कृत मूळ: भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती)
शरीराचे तप: गुरू आणि ज्ञानीजन यांचा आदर, शुद्धता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा. उपवास यांची सेवा करतो; तो संपूर्ण तप नव्हे.
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat | svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate ||
अर्थ: जी वाणी उद्वेग निर्माण करत नाही, जी सत्य, प्रिय आणि हितकारक आहे, तसेच शास्त्राच्या अभ्यासाचा नित्य नेम — याला वाणीचे तप म्हटले जाते.
— भगवद्गीता 17.15 · संस्कृत मूळ: भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती)
वाणीचे तप: त्रास न देणारे, सत्य, प्रिय आणि हितकारक शब्द, आणि शास्त्राध्ययन. वाणीचे व्रत सर्वांसाठी खुले आहे.
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥
manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ | bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||
अर्थ: मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावांची शुद्धी — याला मनाचे तप म्हटले जाते.
— भगवद्गीता 17.16 · संस्कृत मूळ: भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती)
मनाचे तप: प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावशुद्धी. हेच प्रत्येक व्रताचे आंतरिक ध्येय आहे.
व्रत म्हणजे काय
व्रत म्हणजे संकल्पासह, एक दिवस, एक ऋतू किंवा एक वर्ष पाळलेली निवडलेली शिस्त. त्यात उपवास असू शकतो, पण सत्यवचन, मौन, अध्ययन, पहाटे लवकर उठणे किंवा रोजची उपासना हेही असू शकते.
तीन तपे
भगवद्गीता 17.14–16 मध्ये शरीराचे तप (गुरूंचा आदर, शुद्धता, सरळपणा, अहिंसा), वाणीचे तप (सत्य, प्रिय आणि हितकारक शब्द, आणि शास्त्राध्ययन) आणि मनाचे तप (प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम, भावशुद्धी) सांगितले आहे.
पारंपरिक उपवासाचे दिवस
एकादशी, म्हणजे चांद्र मासातील अकरावी तिथी, हा सर्वांत प्रसिद्ध उपवास आहे. ज्योतिष वारांना ग्रहांशी जोडते: सोमवार चंद्राशी, गुरुवार गुरूशी, शनिवार शनीशी. पीठाचे पंचांग चांद्र तिथी दर्शवते.
उपवासाचे प्रकार
व्रत म्हणजे संध्याकाळपर्यंत अन्न न घेणे, एक साधे जेवण, फक्त फळे आणि दूध, किंवा एखादा एकच पदार्थ सोडणे असू शकते. निष्ठेने पाळलेला हलका उपवास हा आरोग्याला हानी पोहोचवणाऱ्या किंवा मध्येच मोडणाऱ्या कठोर उपवासापेक्षा अधिक मोलाचा आहे.
कोणी उपवास करू नये
गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया, औषधे घेत असलेले मधुमेही, खाण्याचे विकार असलेले, दुर्बल आणि मुले यांनी वैयक्तिक सल्ल्याशिवाय उपवास करू नये. त्याऐवजी ते वाणी, अध्ययन किंवा उपासनेचे व्रत पाळू शकतात.
संशोधन काय सांगू शकते आणि काय नाही
एका प्रमुख वैद्यकीय आढाव्यानुसार, ठरावीक अंतराने केलेला उपवास प्राण्यांवरील अभ्यासांत आणि लहान मानवी चाचण्यांत अनेक चयापचयविषयक निर्देशक सुधारतो. दीर्घकालीन मानवी पुरावे मर्यादित आहेत आणि उपवास काही लोकांसाठी योग्य नाही. संशोधन हे तपासत नाही की वाराचा उपवास ग्रहाचा प्रभाव बदलतो का; पीठ व्रत हे शरीर, वाणी आणि मनाची शिस्त म्हणून शिकवते.
- de Cabo R, Mattson MP, New England Journal of Medicine 2019 — अधूनमधून उपवास, आरोग्य, वृद्धत्व आणि रोग (आढावा). अधूनमधून केलेल्या उपवासाने प्राण्यांवरील अभ्यासांत आणि अनेक लहान मानवी चाचण्यांत इन्सुलिनची संवेदनशीलता, रक्तदाब आणि वजन यांसारखे चयापचयाचे निर्देशक सुधारले. मर्यादा: एक वर्णनात्मक आढावा; दीर्घकालीन मानवी पुरावे मर्यादित आहेत, आणि काही लोकांसाठी (गर्भावस्था, औषधांवर असलेला मधुमेह, खाण्याचे विकार) वैयक्तिक सल्ल्याशिवाय उपवास योग्य नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
उपवासात श्वास आणि मन अधिक जाणवू लागतात. मोकळ्या झालेल्या वेळेचा काही भाग नाकपुडीतील प्रवाहाचे निरीक्षण करण्यात आणि शांत बसण्यात घालवावा; स्वर-अभ्यास उपवासाला अंतर्मुख करतो, जसे गीतेतील मनाच्या तपाला अभिप्रेत आहे.
उपायांचा शहाणपणाने वापर
उपाय म्हणजे शिस्त आणि भक्तीचे अभ्यास आहेत, परिणामांची हमी देणारी खरेदी नव्हे. कोणताही उपाय, आणि इतर कोणत्याही प्रकारचा कोणताही उपचार, परिणामाची हमी देऊ शकत नाही, आणि कोणालाही भीती दाखवून त्यासाठी पैसे द्यायला भाग पाडू नये. जर कोणी आपत्तीचे भाकीत करून उपायासाठी पैसे मागत असेल, तर मागे व्हावे आणि एखाद्या विश्वासू व्यक्तीला विचारावे.
पीठ उपाय केवळ शांत वाचनानंतरच सुचवते, आचरण, मंत्र, दान आणि कमी किंवा काहीच खर्च नसलेला अभ्यास यांपासून सुरुवात करून.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
आपली कुंडली, जीवनाचा टप्पा आणि परिस्थिती यांना अनुरूप उपाय शांतपणे निवडून घ्यायचे आहेत अशा सर्वांसाठी सल्लामसलत योग्य आहे; ज्या अभ्यासांना खर्च कमी किंवा मुळीच लागत नाही, त्यांपासून सुरुवात केली जाते. ती निश्चित परिणाम विकत नाही, आणि कोणत्याही उपायाची किंमत भीतीच्या आधारावर ठरवली जात नाही.
पुढे वाचा: पूजा, होम आणि अग्निहोत्र
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
उपवासात पाणी पिता येते का?
बहुतेक व्रतांमध्ये पाण्याची परवानगी असते, आणि अनेकांत फळ, दूध किंवा एक साधे जेवण चालते. कठोर निर्जल उपवास दुर्मिळ, कठीण आणि अनेकांसाठी, विशेषतः उष्णतेत, असुरक्षित असतात. आपल्याला स्वस्थ ठेवेल असा उपवासाचा प्रकार निवडावा; परंपरेत अनेक सौम्य पर्याय आहेत.
व्रत किती काळ पाळावे?
व्रते एका दिवसासाठी, सोळा सोमवारांसारख्या सलग काही वारांसाठी, एका चांद्र मासासाठी किंवा चातुर्मास्यासारख्या ऋतूसाठी पाळली जातात. ज्योतिषी एखाद्या कठीण कालखंडाशी जोडलेला कालावधी सुचवू शकतो. आपण निष्ठेने पाळू शकाल असा कालावधी निवडावा.
संकल्प मोडला तर काय?
आजारपणामुळे किंवा गरजेमुळे व्रत मोडणे हे भीती बाळगावे असे पाप नाही. परंपरेनुसार व्रत पुन्हा सुरू करता येते, कमी करता येते किंवा बदलता येते, कधी कधी लहानशा दानासह किंवा प्रार्थनेसह. आरोग्य प्रथम येते, आणि अपयशाच्या भीतीने कोणीही हानीकडे ढकलले जाऊ नये.
उपवास आरोग्यासाठी चांगला असतो का?
मधूनमधून केलेला उपवास निरोगी प्रौढांमध्ये काही चयापचयाचे मापदंड सुधारू शकतो, असे संशोधन सुचवते; पण दीर्घकालीन परिणामांचे पुरावे मर्यादित आहेत आणि उपवास सर्वांसाठी योग्य नाही. आपल्याला एखादा वैद्यकीय आजार असेल किंवा आपण नियमित औषधे घेत असाल, तर उपवास आपल्यासाठी वैयक्तिकरीत्या ठरवला गेला पाहिजे; उदाहरणार्थ, जेवण चुकवले की इन्सुलिनची मात्रा बदलते.
मौन व्रत म्हणजे काय?
मौन, म्हणजे गप्प राहण्याचे व्रत, हे असे व्रत आहे ज्यात काही काळ बोलणे थांबवले जाते, दिवसातील एका तासापासून अनेक दिवसांपर्यंत. गीता मौनाला मनाच्या तपांत गणते. ते ऊर्जा वाचवते, प्रतिक्रियात्मक बोलणे कमी करते आणि लक्ष खोल करते, आणि उपवास करू न शकणाऱ्यांसाठी योग्य आहे.
स्वरयोग व्रतात कसा उपयुक्त ठरतो?
उपवास किंवा मौन यांमुळे श्वास आणि मन अधिक जाणवू लागतात. दिवसाचा काही भाग नाकपुडीतील प्रवाह पाहण्यात आणि शांत बसण्यात घालवल्याने व्रत अंतर्मुख होते. स्वरयोग असेही सुचवतो की संकल्पाची सुरुवात अनुकूल श्वासाच्या वेळी करावी, म्हणजे हेतू आणि वेळ यांची सांगड घातली जाते.
स्रोत
- भगवद्गीता आणि योगसूत्र — पीठाच्या ग्रंथालयातील संस्कृत मूळ; बृहत्पाराशर होराशास्त्र, अध्याय 84 (ग्रहशांती).
- पीठातील अग्निहोत्र: अग्निहोत्र होम आणि त्याविषयी संशोधन काय सांगते.
- भगवद्गीता 17.14 — भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती).
- भगवद्गीता 17.15 — भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती).
- भगवद्गीता 17.16 — भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती).
- de Cabo R, Mattson MP, New England Journal of Medicine 2019 — अधूनमधून उपवास, आरोग्य, वृद्धत्व आणि रोग (आढावा).
“व्रत आणि उपवास” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपल्या जीवनात बसतील असे उपाय मागा
येथे तत्त्वे शिकावीत, मग साधे, योग्य अभ्यास सुचवणारे कुंडली-विश्लेषण मागावे — कधीही भीती नाही, आशेवर कधीही किंमत नाही.