Text, ritual and realisation

तंत्र आणि आगम: अर्थ, परंपरा, गैरसमज आणि गुरु-शिष्य परंपरा

देह, मंत्र, विधी आणि मुक्ती यांची गूढ शिस्त — ना कामुकतेपुरती मर्यादित, ना भीतीच्या माध्यमातून विकली जाणारी.

थोडक्यात

तंत्र म्हणजे काय?

तंत्र हे विविध भारतीय आणि हिमालयीन ग्रंथबद्ध आणि साधनापरंपरांचे नाव आहे; या परंपरा पूजा, शक्ती आणि मुक्तीच्या मार्गांत मंत्र, कर्मकांड, देवता, दीक्षा, सूक्ष्म-शरीर पद्धती आणि शिस्तबद्ध देहानुभव वापरतात. आगम ही अनेक शैव, शाक्त आणि वैष्णव परंपरांतील प्रमुख शास्त्रीय श्रेणी आहे. एकच पवित्र वास्तव चेतना, ऊर्जा, शरीर, ध्वनी, रूप आणि अस्तित्वाच्या सुव्यवस्थित विविधतेतून कसे प्रकट होते, याचा अभ्यास तंत्र करते. त्याची नेमकी अभिव्यक्ती ग्रंथ, संप्रदाय, कालखंड आणि परंपरा यांवरून समजून घ्यावी.

An oil lamp, flowers and a copper yantra arranged for worship in a quiet Himalayan shrine, representing Tantra and Āgama practice
तंत्र आणि आगम पूजा, मंत्र, यंत्र आणि योग यांना चेतनेच्या एका शिस्तीत जोडतात.
थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

तंत्र म्हणजे काय?

तंत्र हा भारतीय ग्रंथांचा आणि दीक्षाप्रधान परंपरांचा — शैव, शाक्त, वैष्णव आणि इतर — एक समूह आहे; तो गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली मंत्र, यंत्र, कर्मकांड, देवतापूजा आणि सूक्ष्म-शरीर योग वापरून चेतना आणि तिची शक्ती, म्हणजे शक्ती, यांच्या द्वारे मुक्ती शिकवतो. हा शब्द तन्, “विस्तारणे” यापासून आला आहे: तंत्र ज्ञानाचा विस्तार करते आणि, परंपरा जोडते की, साधकाचे रक्षण करते.

आगम म्हणजे काय?

आगम (āgama, “जे खाली आले आहे ते”) म्हणजे दिव्यतत्त्वाकडून गुरूंच्या परंपरेमार्फत मिळालेला प्रकट शास्त्रग्रंथ. शैव, शाक्त आणि वैष्णव आगम दीक्षा, मंत्र, मंदिर-निर्मिती, मूर्तीप्रतिष्ठा, दैनंदिन पूजा आणि योग यांचे नियमन करतात. दक्षिण भारतातील बहुतेक मंदिरे आजही आपल्या विधींसाठी आगमांच्या नियमांचे पालन करतात.

तंत्र आणि आगम यांमध्ये काय फरक आहे?

तंत्र आणि आगम ही मोठ्या प्रमाणात एकाच प्रकट साहित्यसमूहाची परस्परांशी मिळतीजुळती नावे आहेत. आगम परंपरेतून प्राप्त झालेल्या शास्त्रावर भर देतो, बहुधा मंदिर आणि शैव सिद्धांताच्या संदर्भात; तंत्र पद्धतीवर आणि तिच्यामुळे होणाऱ्या ज्ञानाच्या विस्तारावर भर देते, बहुधा शाक्त आणि काश्मीर शैव दर्शनाच्या संदर्भात. अनेक ग्रंथ स्वतःला दोन्ही म्हणवतात.

तंत्र हिंदू धर्माचा भाग आहे का?

तंत्र हे पूर्ण अर्थाने हिंदू धर्माचा भाग आहे: भागवत पुराण पूजेचे तीन वैध मार्ग सांगते — वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र. मंदिरपूजा, मंत्रदीक्षा, श्रीविद्या, काश्मीर शैव दर्शन आणि पांचरात्र या सर्वांची मुळे तांत्रिक आहेत. बौद्ध आणि जैन तंत्रेही आहेत, ज्यावरून भारतीय अध्यात्माचा हा प्रवाह किती व्यापक आहे हे दिसते.

तंत्र केवळ लैंगिक संबंधांविषयी आहे का?

तंत्र मुख्यत्वे लैंगिक संबंधांविषयी नाही. त्याचे ग्रंथ प्रचंड प्रमाणात मंत्र, पूजा, दीक्षा, मंदिरातील कर्मकांड, विश्वरचनाशास्त्र आणि ध्यान यांविषयी आहेत. काही कौल परंपरांनी कठोर दीक्षेच्या अधीन राहून मीलनाचा वापर शिव आणि शक्ती यांचे कर्मकांडात्मक प्रतीक म्हणून केला. आधुनिक पाश्चात्त्य “तांत्रिक सेक्स” चा बाजार नाव उसने घेतो आणि शास्त्रे जे काही शिकवतात त्यातील जवळजवळ सर्व काही वगळतो.

“तंत्र आणि आगम” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

परंपरा आणि प्रश्नांनुसार तंत्र आणि आगम जाणून घ्या

Understand

Safety and discernment

Texts and sources

Learn with guidance

Practise

आगम, तंत्र, निगम आणि वेद यांच्यातील संबंध काय आहे?

वापर बदलतो. अनेक परंपरा आगम आणि तंत्र यांना स्वतःच्या कर्मकांडात्मक आणि तात्त्विक प्रामाण्यासह प्रकट झालेले शास्त्र मानतात; काही परंपरा संवादाच्या दिशेवरून—शिव सांगत आहेत की देवी—भेद करतात, तर प्रत्यक्ष ग्रंथवर्गीकरण अधिक गुंतागुंतीचे आहे. “निगम” हा शब्द वैदिक प्रकटीकरणाला किंवा तांत्रिक चर्चेतील पूरक वर्गाला सूचित करू शकतो. म्हणून अर्थ एका सार्वत्रिक चौकटीत कोंबण्याऐवजी नाव घेतलेल्या ग्रंथात आणि परंपरेत समजून घेतला पाहिजे.

तंत्र विविधतेतील एकता कशी समजून घेते?

अनेक तांत्रिक प्रणाली विश्वाला आध्यात्मिकदृष्ट्या असंबद्ध गोष्ट न मानता चेतना आणि शक्तीची वास्तव अभिव्यक्ती मानतात. एकच स्रोत अनेक तत्त्वे, जीव, ध्वनी, रूपे, देवता आणि मार्ग यांच्या रूपात प्रकट होतो. विविधता अर्थपूर्ण आहे, कारण प्रत्येक अभिव्यक्ती समग्राचे एक विशिष्ट नाते प्रकट करते.

हे तत्त्व तांत्रिक परंपरा एकसारख्या का नाहीत, हेही स्पष्ट करते. शैव, शाक्त, वैष्णव, कौल, बौद्ध आणि जैन प्रणाली कर्मकांडाच्या पद्धती किंवा शब्दावली समान वापरत असल्या, तरी वास्तवाचा अर्थ वेगवेगळा लावतात. हे फरक मान्य केल्याने प्रत्येक मार्गाची खोली जपली जाते आणि त्यांचे समान प्रश्न अभ्यासता येतात.

तनोति आणि त्रायते: विस्तार, संरक्षण आणि मुक्ती

कामिकागमाला श्रेय दिलेली एक पारंपरिक व्याख्या सांगते: tanoti vipulān arthān tattva-mantra-samanvitān, trāṇaṃ ca kurute yasmāt tantram ity abhidhīyate — तंत्र तत्त्व आणि मंत्र यांनी युक्त असे विपुल अर्थ उलगडते, आणि संरक्षण प्रदान करते. वारंवार सांगितल्या जाणाऱ्या tanoti, trāyate iti tantraḥ या स्पष्टीकरणाचा हा अधिक पूर्ण स्रोत-संदर्भ आहे.

येथे विस्तार म्हणजे केवळ संवेदना वाढवणे नव्हे. सवय, भीती, स्मृती आणि मर्यादित ओळख यांमुळे सामान्य जाणीव आकुंचित होते. तांत्रिक साधना आचरण, भक्ती, मंत्र, विधी, श्वास, सूक्ष्मशरीर-शिस्त आणि प्रत्यक्ष चिंतन यांच्याद्वारे शक्तीला या संस्कारित रूपांतून मुक्त करते आणि तिचे व्यापक, आदिम स्वरूप ओळखते. साधक अस्तित्वातून पळ काढत नाही; जाणीव त्याच्या एकतेचा आणि विविधतेचा अधिक भाग सामावून घेण्यास सक्षम होते.

या कारणामुळे काळी जादू तंत्राची व्याख्या ठरवू शकत नाही. ग्रंथीय इतिहासात रक्षणात्मक विधी आणि हानिकारक अभिचाराचे प्रकार आढळतात, पण इजा करण्याच्या हेतूने केलेले कृत्य हा सीमान्त दुरुपयोग आहे, संपूर्ण परंपरेचा उद्देश नव्हे. तंत्र म्हणजे अभिव्यक्ती, उपासना, परिवर्तन आणि मुक्ती यांचा महासागर; कृत्या हे त्या महासागराचे नाव नव्हे.

प्रमुख परंपरा

परंपरालक्ष केंद्रित करण्याची उदाहरणे
शैव आगम आणि तंत्रमंदिरातील आणि वैयक्तिक पूजा, मंत्र, दीक्षा, योग आणि द्वैतवादी शैव सिद्धांतापासून अद्वैत परंपरांपर्यंतची दर्शने.
शाक्त तंत्रदेवी सर्वोच्च शक्ती, मंत्र, यंत्र, चक्र, विधी आणि उजव्या व डाव्या दिशेने अभिमुख अनेक परंपरांच्या रूपात.
वैष्णव आगमपांचरात्र आणि वैखानस यांची पूजा, धर्मशास्त्र, मंदिरातील आचरण आणि मंत्रपरंपरा.
कौलदीक्षेवर आधारित शाक्त–शैव साधनांचे समूह; एकसारखा किंवा अनिवार्यपणे नियमविरोधी असा एकच संप्रदाय नव्हे.
बौद्ध आणि जैन तंत्रग्रंथीय, विधिविषयक आणि तात्त्विक अशा स्वतंत्र प्रणाली, ज्यांना सर्वसाधारण हिंदू कथनात सामावून घेऊ नये.

तंत्राला लोकप्रिय गैरसमजांपासून वेगळे कसे ओळखता येईल?

  • तंत्रात विशाल ग्रंथबद्ध, भक्तिपर, कर्मकांडात्मक आणि चिंतनशील परंपरा आहेत; काही मर्यादित लैंगिक विधी संपूर्ण क्षेत्राची व्याख्या करत नाहीत.
  • चक्र-साधना ही पूर्वतयारी, पद्धत आणि परंपरा यांचा विषय आहे; कोणत्याही हमीदार, व्यावसायिक सक्रियतेचा नाही.
  • दीक्षेतील गोपनीयता साधनेच्या अखंडतेचे रक्षण करते; नीतिमत्ता, संमती आणि प्रामाणिक प्रश्न तरीही आवश्यकच राहतात.
  • संरक्षक परंपरांवर चर्चा करता येते, पण भीतीचे रूपांतर दूरस्थ निदानात किंवा आर्थिक अवलंबित्वात होऊ नये.
  • आधुनिक भौतिकशास्त्र वास्तवाबद्दल आणि परस्परसंबंधांबद्दल प्रश्न जागवू शकते, परंतु मंत्र, देवता आणि प्राण हे आधी त्यांच्या स्वतःच्या तांत्रिक संदर्भात समजून घ्यावे लागतात.

स्वरयोगाशी संबंध कोणता?

शिवस्वरोदय हे शिव–पार्वती प्रकटीकरण म्हणून मांडलेले आहे आणि तांत्रिक विश्वात परिचित असलेले नाडी, तत्त्व, मंत्र आणि पिंड–ब्रह्मांड संबंध त्यात वापरले आहेत. म्हणून स्वरयोग पीठ जिवंत साधनेच्या आधारे तंत्र समजावून सांगू शकते, आणि तरीही आपली स्वर-परंपरा इतर प्रत्येक आगमिक संप्रदायापासून वेगळी ठेवते.

तंत्र योग ही एक संपूर्ण शिस्त आहे

तंत्र योग मंत्र, देवता, कर्मकांड, न्यास, मुद्रा, प्राणायाम, चक्र-चिंतन, भक्ती आणि ज्ञान यांचा एका दीक्षाप्रधान मार्गात समन्वय साधू शकतो. तो एखादा वेगळा लैंगिक सराव नाही, किंवा ऊर्जेच्या संवेदना गोळा करण्याची पद्धतही नाही. शरीर आणि जग हे जागृतीची क्षेत्रे बनतात, कारण त्यांच्याद्वारे शक्ती ओळखली जाते; तरीही हा देहानुभव तयारी, संमती, नैतिक आचरण आणि गुरूंनी निर्देशित केलेला क्रम यांच्या अधीन असतो.

ही पद्धत संस्कारित ओळखीपासून तिच्या व्यापक जाणीवरूप पायाकडे आकलनाचा विस्तार करते. संरक्षण ग्रंथ, गुरु-शिष्य परंपरा, विधीचे पात्र आणि शिस्तबद्ध जीवन यांच्या सुसंगतीतून मिळते — भय किंवा आंधळ्या आज्ञापालनातून नव्हे.

फसवणुकीला वाव न देता रहस्य कसे जपावे?

गूढ ज्ञान गहन आणि अंशतः मर्यादित राहू शकते, तरीही त्याच्या व्यावहारिक अटी पारदर्शक असल्या पाहिजेत. दीक्षित मंत्र प्रकाशित न करताही गुरू परंपरा, हेतू, पात्रता, शुल्क, बांधिलकी, निषेध आणि संमतीच्या मर्यादा सांगू शकतात. रहस्य शिस्तबद्ध जिज्ञासेला आमंत्रण देते; पडताळता न येणाऱ्या दाव्यांना नव्हे. जेव्हा एखादा विक्रेता सिद्धीची हमी देतो, दुरून काळ्या जादूचे निदान करतो, लैंगिक संबंधांची किंवा आर्थिक व्यवहारांची मागणी करतो किंवा रचलेला धोका दूर करण्यासाठी पैसे वाढवत नेतो, तेव्हा गोपनीयता पवित्र संरक्षण राहत नाही, ती व्यापाराची ढाल बनते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

तंत्राची तत्त्वे म्हणजे तत्त्वज्ञान आणि प्रकटीकरण आहेत, पण त्यातील काही साधना — मंत्र आणि लयबद्ध पठण — मोजल्या गेल्या आहेत. निष्कर्ष माफक आणि उत्साहवर्धक आहेत, आणि ते शरीराच्या प्रतिसादाविषयी बोलतात, मुक्तीविषयी नव्हे.

काळ्या जादूची भीती, प्राणिक विक्षोभ आणि नैतिक पुनर्स्थापना

योग आणि तंत्र प्राण, नाडी आणि चित्त यांतील क्षोभाचे वर्णन करतात, आणि काही परंपरा शत्रुत्वाची दृष्टी, हानिकारक हेतू, धक्का, मानसिक आघात, अयोग्य साधना किंवा वारंवारच्या आत्मविध्वंसक संकल्पानंतर ऊर्जेच्या डागांविषयी बोलतात. ही भाषा सूक्ष्म आणि अनुभवाधारित नकाशाची आहे; दूरस्थ छायाचित्रातून सिद्ध करता येईल अशी ती जैववैद्यकीय जखम नव्हे.

नैतिक पुनर्स्थापनेत गुरूंचे मूल्यांकन, मंत्र, प्रार्थना, रक्षणात्मक पूजा, न्यास, भूतशुद्धी किंवा तत्त्वशुद्धी, चक्रशुद्धी, स्वर-निरीक्षण, योग्य आसन आणि प्राणायाम यांसोबतच झोप, पोषण, नातेसंबंध आणि योग्य वैद्यकीय काळजी यांचा समावेश असू शकतो. पद्धत त्या व्यक्तीसाठीच निवडली पाहिजे. तिचा उपयोग भीती निर्माण करण्यासाठी, पुराव्याशिवाय एखाद्या हल्लेखोराचे नाव घेण्यासाठी किंवा अंतहीन आपत्कालीन निवारण विकण्यासाठी कधीही करू नये.

कृत्या, हेतूविषयक संशोधन, संरक्षण आणि फसवणूक यांविषयी सखोल समजून घ्या.

शास्त्र काय सांगते

चैतन्यमात्मा ॥

caitanyam ātmā ||

अर्थ: चैतन्य हाच आत्मा आहे.

— शिवसूत्र 1.1 · संस्कृत मूळ: वसुगुप्त, वार्तिकासह शिवसूत्र — GRETIL ई-पाठ (Göttingen); पीठ संग्रह: शिवसूत्र विमर्शिनी

शिवसूत्रातील पहिले सूत्र संपूर्ण तांत्रिक दृष्टी दोन शब्दांत सांगते: आत्मा म्हणजे चैतन्य. या परंपरांमधील प्रत्येक विधी, मंत्र आणि ध्यान हे त्या सत्याला प्रत्यक्ष ओळखण्याचा एक मार्ग आहे.

शक्त्यवस्थाप्रविष्टस्य निर्विभागेन भावना । तदासौ शिवरूपी स्यात् शैवी मुखमिहोच्यते ॥

śaktyavasthāpraviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā | tadāsau śivarūpī syāt śaivī mukham ihocyate ||

अर्थ: जो शक्तीच्या अवस्थेत प्रवेश करून अभेदाने चिंतन करतो, त्याच्यासाठी शिवाचे स्वतःचे स्वरूप प्रकट होते; म्हणून शक्तीला शिवाचे मुख, द्वार, म्हटले जाते.

— विज्ञान भैरव, श्लोक 20 · संस्कृत मूळ: विज्ञानभैरव — GRETIL ई-पाठ (Göttingen); पीठाच्या 112-धारणा संग्रहाशी जुळणारा

येथे भैरव देवीला सांगतात की शक्ती हे शिवाचे “मुख” किंवा द्वार आहे. म्हणूनच तंत्र ऊर्जा, श्वास, ध्वनी आणि रूप यांच्या माध्यमातून कार्य करते: ती शक्ती म्हणजे तिला धारण करणाऱ्याकडे नेणारे द्वार आहे.

स्रोत आणि पुढील वाचन

तंत्र एका संपूर्ण शिस्तीतून बोधाचा विस्तार करते आणि संस्कारबद्ध ऊर्जेला मुक्त करते; हानिकारक कृत्या or अभिचार या विशाल क्षेत्राची व्याख्या करत नाही. स्वरयोग श्वासाधारित आत्म-निरीक्षणाचे योगदान देते. यांच्या माध्यमातून शिका संरचित अभ्यासक्रम, भीती किंवा गुप्त हमी नव्हे.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

हे अशा प्रामाणिक विद्यार्थ्यांसाठी योग्य आहे ज्यांना नावानिशी ओळखल्या जाणाऱ्या परंपरेत आणि तिच्या नैतिकतेत मंत्र, यंत्र आणि साधना शिकायची आहे. शक्ती, इतरांवर नियंत्रण किंवा शॉर्टकट शोधणाऱ्यांसाठी हे नाही; कोणताही विधी हमी म्हणून विकला जात नाही.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

तंत्राचे मुख्य संप्रदाय कोणते?

मुख्य प्रवाह म्हणजे शैव (शैव सिद्धांत, त्रिक, क्रम आणि स्पंदासह काश्मीर शैव दर्शन), शाक्त (श्रीविद्या, काली-कुल आणि कौल गुरु-शिष्य परंपरा) आणि वैष्णव (पांचरात्र आणि वैखानस). बौद्ध वज्रयान आणि काही जैन परंपरांनी स्वतःची तंत्रे विकसित केली. प्रत्येकाचे स्वतःचे ग्रंथ, देवता, दीक्षा आणि ध्येये आहेत, म्हणून “तंत्र” या शब्दाजवळ नेहमी एखाद्या संप्रदायाचे नाव सांगावे लागते.

तंत्र आणि वेद यांमध्ये काय फरक आहे?

वेद (निगम) यज्ञ, स्तोत्रे आणि ब्रह्माच्या औपनिषदिक ज्ञानावर केंद्रित आहेत; तंत्र (आगम) दीक्षा, मंत्र, प्रतिमा, मंदिरपूजा आणि सूक्ष्म शरीराच्या योगावर केंद्रित आहे, आणि ते जाती व लिंग यांच्या पलीकडे अधिक व्यापकपणे खुले आहे. बहुतेक परंपरा त्यांना परस्परपूरक प्रकटीकरणे मानतात, म्हणूनच भागवत वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र पूजेविषयी बोलते.

वामाचार आणि दक्षिणाचार तंत्र म्हणजे काय?

दक्षिणाचार, म्हणजे उजवा मार्ग, विधी पारंपरिक शुचितेच्या नियमांच्या चौकटीत ठेवतो. वामाचार, म्हणजे डावा मार्ग, सामान्यतः निषिद्ध असलेले पदार्थ आणि कृती वापरत असे, भेदभावाची भावना ओलांडण्याचे विधीसाधन म्हणून, आणि तेही केवळ दीक्षित परंपरांच्या आत. दोन्ही संज्ञांचा अर्थ चांगले किंवा वाईट असा नाही; दोन्ही स्वतःचे नियम आणि धोके असलेल्या साधनापद्धती आहेत.

तंत्र पुस्तकांतून शिकता येते का?

तंत्राचे तत्त्वज्ञान, इतिहास आणि भक्तिपर अर्थ पुस्तकांतून अभ्यासता येतात. अभ्यास — मंत्र, न्यास, यंत्रपूजा, दीक्षित ध्यान — परंपरेनुसार पात्र गुरूंकडून दीक्षेची अपेक्षा ठेवतो, कारण पद्धत तिच्या संदर्भासह, मर्यादांसह आणि जबाबदाऱ्यांसह दिली जाते. पुस्तके मनाची तयारी करतात; संप्रेषण अभ्यास खुला करते.

तंत्र योग म्हणजे काय?

तंत्र योग हा तंत्राचा ध्यानपर आणि सूक्ष्म-शरीर पक्ष आहे: प्राण, नाड्या, चक्रे, कुंडलिनी, मंत्र आणि आंतरिक पूजा यांवर कार्य, जे शिव–शक्तीशी आपले ऐक्य ओळखण्यापर्यंत नेते. हठयोग मोठ्या प्रमाणात याच प्रवाहातून वाढला, म्हणूनच प्रदीपिका कुंडलिनीला सर्व योग-तंत्रांचा आधार म्हणते.

स्वरयोगाचा तंत्राशी काय संबंध आहे?

शिवस्वरोदय, स्वरयोगाचा मूळ ग्रंथ, तांत्रिक शैलीतील शिव आणि पार्वती यांचा संवादच आहे. तो शिकवतो की इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना यांतून वाहणारा श्वास काळातील शिव आणि शक्तीची लीला प्रकट करतो. म्हणून स्वर ही जिवंत तांत्रिक साधना आहे, जी कोणीही आपला श्वास पाहून सुरू करू शकतो.

स्रोत कसे मांडले आहेत

शैव आगम, पांचरात्र संहिता, शाक्त तंत्रे आणि कौल स्रोत हे वेगवेगळ्या परंपरांचे आहेत. म्हणून शक्य तेथे शिकवण त्या त्या ग्रंथाशी, संप्रदायाशी आणि अभ्यासपूर्ण आवृत्तीशी जोडली जाते. जेथे एखादा श्लोक किंवा स्रोत पडताळता येत नाही, तेथे तो शास्त्रीय प्रमाण म्हणून मांडला जात नाही.

“तंत्र आणि आगम” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

स्रोत, परंपरा आणि साधना यांच्या माध्यमातून तंत्राचा अभ्यास करा

आधी परंपरांची स्वतःची शिकवण समजून घ्यावी, मग आपली पूर्वतयारी, प्रश्न आणि साधनेची व्याप्ती यांना साजेसे मार्गदर्शन निवडावे.