Tantra & Agama

शैव तंत्रातील 36 तत्त्वे — शिवापासून पृथ्वीपर्यंत

शैव तंत्रातील 36 तत्त्वे शुद्ध, मिश्र आणि अशुद्ध स्तरांत गटबद्ध केलेली, सांख्यापासून वेगळी ओळखलेली आणि प्रकटीकरणाचा नकाशा म्हणून समजावलेली.

थोडक्यात

शैव तंत्रातील 36 तत्त्वे

अनेक शैव तांत्रिक प्रणालींतील 36 तत्त्वे शिव आणि शक्ती यांपासून शुद्ध चेतनेचे स्तर, मर्यादा घालणाऱ्या स्थिती, वैयक्तिक अनुभव, मन, इंद्रिये, सूक्ष्म क्षमता आणि पंचमहाभूते यांपर्यंतच्या प्रकटीकरणाचा नकाशा मांडतात. त्यांची सामान्यतः पाच शुद्ध, सात शुद्ध–अशुद्ध आणि चोवीस अशुद्ध तत्त्वांमध्ये विभागणी केली जाते, तरीही परिभाषा आणि अर्थ यांसाठी विशिष्ट संप्रदायाचे नाव आवश्यक आहे. हा चेतनेचा आणि प्रकटीकरणाचा तत्त्वज्ञानात्मक नकाशा आहे, आवर्त सारणी नव्हे.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

36 तत्त्वे कोणती?

36 तत्त्वे ही शैव तंत्रातील वास्तवाचे स्तर आहेत, शिव, म्हणजे शुद्ध चेतना, पासून पृथ्वी, म्हणजे सर्वांत स्थूल तत्त्व, पर्यंत. ती शुद्ध चेतना, मायेची आवरणे, पुरुष आणि प्रकृती, मन, इंद्रिये आणि सूक्ष्म व स्थूल तत्त्वे यांतून जातात. अभिनवगुप्तांच्या शब्दांत, 36 तत्त्वांचे हे संपूर्ण जग परम वास्तवात प्रकाशते.

25 आणि 36 तत्त्वांमध्ये काय फरक आहे?

25 तत्त्वे ही सांख्याची गणना आहे, पुरुष आणि प्रकृतीपासून पृथ्वीपर्यंत. शैव तंत्र सर्व 25 तत्त्वे कायम ठेवते आणि त्यांच्या वर अकरा तत्त्वे जोडते: शिव, शक्ती, सदाशिव, ईश्वर, शुद्ध-विद्या, मग माया आणि तिची पाच मर्यादित करणारी आवरणे (कंचुक). अनंत चेतना मर्यादित व्यक्ती म्हणून कशी प्रकट होते, हे ती स्पष्ट करतात.

पाच कंचुक कोणते?

पाच कंचुक म्हणजे माया चेतनेवर घालते ते आवरण: कला, कर्माची मर्यादित शक्ती; विद्या, मर्यादित ज्ञान; राग, इच्छा किंवा आसक्ती; काल, वेळ; आणि नियती, निश्चित क्रम किंवा कार्यकारणभाव. ते सार्वभौम शिवाला बद्ध जीवात (पशू) बदलतात, आणि त्यांचे दूर होणे हीच मुक्ती आहे.

अभ्यासात 36 तत्त्वे महत्त्वाची का आहेत?

36 तत्त्वे महत्त्वाची आहेत, कारण ती आतल्या दिशेने जाणाऱ्या मार्गाचा नकाशा देतात. ध्यान, योग आणि तत्त्वशुद्धी प्रकटीकरणाचा क्रम उलट दिशेने पुन्हा चालतात — पृथ्वीपासून शिवाकडे — प्रत्येक स्तर त्याच्या वरच्या स्तरात विलीन करत. मालिनीविजयोत्तर तत्त्वे “योग्याच्या योगातील सिद्धीसाठी” शिकवते, अमूर्त सिद्धांत म्हणून नव्हे.

“शैव तंत्रातील 36 तत्त्वे” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

पाच गटांतील 36 तत्त्वे

गटतत्त्वेगणना
शुद्ध (śuddha)शिव, शक्ती, सदाशिव, ईश्वर, शुद्धविद्या5
आवरण आणि मर्यादामाया; कला, विद्या, राग, काल, नियती6
व्यक्ती आणि प्रकृतीपुरुष, प्रकृती2
आंतरिक साधने आणि इंद्रियेबुद्धी, अहंकार, मन; ज्ञानाची पाच इंद्रिये; कर्माची पाच इंद्रिये13
सूक्ष्म आणि स्थूल तत्त्वेपाच तन्मात्रा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध); पंचमहाभूते (आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी)10

शास्त्र काय सांगते

सर्वविकल्पविहीनं शुद्धं शान्तं लयोदयविहीनम् । यत्परतत्त्वं तस्मिन् विभाति षट्ट्रिंशदात्म जगत् ॥

sarvavikalpavihīnaṃ śuddhaṃ śāntaṃ layodayavihīnam | yat paratattvaṃ tasmin vibhāti ṣaṭṭriṃśadātma jagat ||

अर्थ: सर्व मानसिक कल्पनांपासून मुक्त, शुद्ध, शांत, विलय आणि उदयाच्या पलीकडे असलेल्या परम वास्तवात छत्तीस तत्त्वांनी बनलेले जग प्रकाशमान होते.

— परमार्थसार, श्लोक 11 · संस्कृत मूळ: अभिनवगुप्त, परमार्थसार — GRETIL ई-पाठ (Göttingen)

अभिनवगुप्त 36 तत्त्वांची संपूर्ण शिडी एकाच परम वास्तवात ठेवतात; ते वास्तव शुद्ध, शांत आणि उत्पत्ती व लय यांच्या पलीकडे आहे. तत्त्वे वेगवेगळे लोक नाहीत; एकच चेतना स्वतःला कशी प्रकट करते, याचे ते रूप आहेत.

अथैषामेव तत्त्वानां धरादीनामनुक्रमात् । प्रपञ्चः कथ्यते लेशाद्योगिनां योगसिद्धये ॥

athaiṣām eva tattvānāṃ dharādīnām anukramāt | prapañcaḥ kathyate leśād yogināṃ yogasiddhaye ||

अर्थ: आता याच तत्त्वांचा विस्तार, पृथ्वीपासून सुरू करून क्रमाने, थोडक्यात सांगितला जातो, जेणेकरून योग्यांना योगात सिद्धी मिळावी.

— मालिनीविजयोत्तर तंत्र 2.1 · संस्कृत मूळ: मालिनीविजयोत्तरतंत्र — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), Somadeva Vasudeva यांच्या चिकित्सक आवृत्तीनुसार

मालिनीविजयोत्तर पृथ्वीपासून वर जाणाऱ्या तत्त्वांचे आपले दीर्घ वर्णन एका व्यावहारिक हेतूने सुरू करतो: योगातील सिद्धी. नकाशा प्रवासासाठी असतो.

मुख्य फरक

सांख्याची 25 तत्त्वे आणि शैव तंत्राची 36 तत्त्वांची योजना खालच्या वर्गांमध्ये एकमेकांशी जुळतात, पण वेगवेगळ्या तत्त्वमीमांसक प्रणालींना सेवा देतात.

अभ्यास आणि अर्थ लावणे

तत्त्व-चिंतन आणि पुनःविलयन अनुभवाचा मागोवा स्थूलापासून सूक्ष्मापर्यंत घेतात. ध्यानचित्रण किंवा मंत्रापूर्वी त्यांना वैचारिक स्पष्टता आवश्यक असते.

नकाशा असीम चेतनेपासून सुरू होतो

शिव शुद्ध प्रकाशमान चेतना आहे आणि शक्ती तिची स्वतंत्रता किंवा सामर्थ्य. सदाशिव, ईश्वर आणि शुद्धविद्या सामान्य मर्यादेपूर्वीच्या “मी” आणि “हे” यांची सूक्ष्म नाती वर्णन करतात. म्हणून प्रकटीकरण केवळ निर्जीव पदार्थातून निर्माण होत नाही, तर चेतनेतच उलगडते.

माया आणि पाच आवरणे अनंताला संकुचित करतात

माया आणि कंचुक सार्वत्रिक शक्तीला आंशिक क्षमतेत मर्यादित करतात: मर्यादित कर्म, ज्ञान, तृप्ती, काळ आणि क्रम किंवा आवश्यकता. व्यक्तिगत पुरुष स्वतःला वेगळा आणि मर्यादित अनुभवतो, जरी त्याचा खोल आधार चेतना असणे थांबलेले नाही.

खालची तत्त्वे सामान्य अनुभवाला रचना देतात

प्रकृती, बुद्धी, अहंकार, मन, इंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये, सूक्ष्म गुण आणि पंचमहाभूते अनुभवाचे स्तरित क्षेत्र स्पष्ट करतात. तंत्र परिचित सांख्य-क्रमाला वरच्या दिशेने वाढवून देहधारणेतील संकुचन आणि उगमाकडे पुनर्लयाचा मार्ग अशा दोन्ही गोष्टी दाखवते.

पाच शुद्ध तत्त्वे असीम चेतना व्यक्त करतात

शिव प्रकाशमान चेतना आहे; शक्ती ही त्याची स्वतंत्रता आणि सामर्थ्य आहे. सदाशिव, ईश्वर आणि शुद्धविद्या हे सामान्य मर्यादेपूर्वीच्या “मी” आणि “हे” यांच्या अधिकाधिक संतुलित नात्यांचे वर्णन करतात. ही डोक्याच्या वर रचलेली स्थाने किंवा स्कॅनरने ओळखता येणारे पदार्थ नाहीत. जाणीवयुक्त स्वतंत्रता स्वतःचे स्वरूप न सोडता वस्तुभाव कसा प्रकट करू शकते, याचा तो तात्त्विक नकाशा आहे.

माया वेगळेपणाचा आभास निर्माण करते

माया स्वभावतः पूर्ण असलेल्याला भिन्न करते, म्हणून व्यक्ती विश्व आणि त्याच्या स्रोतापासून वेगळी भासते. या संदर्भात माया म्हणजे केवळ काहीच अस्तित्वात नाही असा दावा नव्हे. ती भेद करण्याची आणि झाकण्याची शक्ती आहे. जग अनुभवात वास्तव राहते, तर त्याचा खोल आधार चुकीच्या प्रकारे ओळखला जातो, ज्यामुळे मर्यादित ओळख, ज्ञान आणि कर्तेपण निर्माण होते.

पाच कंचुक सार्वभौम शक्तींना आकुंचित करतात

कला असीम कर्तृत्वाला मर्यादा घालते; विद्या सर्वज्ञतेला; राग अपूर्णता आणि इच्छा निर्माण करतो; काल कालातीततेला मर्यादित करतो; नियती क्रम, स्थान आणि अपरिहार्यता यांद्वारे स्वातंत्र्याला बांधते. स्पष्टीकरणात संज्ञा आणि क्रम बदलतात, पण तत्त्व संकोचाचे आहे. व्यक्ती या मर्यादा बाहेरून मिळवत नाही; सार्वत्रिक क्षमता विशिष्ट देहधारी अनुभवाच्या परिस्थितीत संकुचित झाल्यासारख्या दिसतात.

पुरुष आणि प्रकृती मिश्र वैयक्तिक क्षेत्राची सुरुवात करतात

पुरुष हा मर्यादित अनुभव घेणारा कर्ता आहे, तर प्रकृती ही अशी मूळ रचना आहे जिच्यातून बुद्धी, अहंकार, मन, इंद्रिये आणि तत्त्वे उलगडतात. शैव प्रणाली सांख्याचे बरेचसे विश्लेषण कायम ठेवतात, पण त्याला माया आणि शुद्ध तत्त्वे यांच्या खाली ठेवतात. यावरून समजते की तंत्र केवळ पंचवीस नव्हे तर छत्तीस तत्त्वे का मोजते: ओळखीच्या मानस-ब्रह्मांडीय क्रमाच्या वर ते दैवी आविष्कार आणि संकुचन यांचे स्तर जोडते.

तत्त्वमार्ग दोन्ही दिशांनी वाचता येतो

अभिव्यक्ती अमर्याद चेतनेकडून भेदयुक्त देह आणि पृथ्वीकडे जाते; चिंतनात्मक पुनर्लयात स्थूल तत्त्वापासून इंद्रिय, मन, मर्यादा आणि शुद्ध जाणीव या क्रमाने हा प्रवास मागे उलगडला जातो. हा पदार्थाचा द्वेष नव्हे. पृथ्वी, देह आणि विचार हे संकोचाच्या विशिष्ट पातळ्यांवरील शक्ती आहेत. साधना त्यांचा स्रोत ओळखते आणि प्रत्येक पातळीला सामंजस्याने आपले योग्य कार्य करू देते.

आंतरिक साधने ज्ञानप्रक्रिया व्यवस्थित करतात

बुद्धी विवेक आणि निर्णय करते, अहंकार अनुभवाला “मी” आणि “माझे” म्हणून आपलेसे करतो, आणि मन इंद्रियांकडून मिळणारी माहिती, संशय आणि संकल्प यांचा समन्वय साधते. ही कार्ये परस्परसंबद्ध आहेत, एकच इंग्रजी “mind” नव्हे. पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये या आंतरिक क्षेत्राला बोध आणि कर्माशी जोडतात. प्रत्येक स्तराला नाव देऊन आणि त्याला एकाच आधुनिक वर्गात जबरदस्तीने न बसवता योगिक मानसशास्त्र अधिक स्पष्ट होते.

तन्मात्रा या इंद्रिय आणि स्थूल तत्त्व यांच्यातील सेतू आहेत

ध्वनी, स्पर्श, रूप किंवा रंग, चव आणि गंध हे आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी यांच्या उद्भवाशी निगडित सूक्ष्म गुण आहेत. ते लहान भौतिक कण नाहीत, किंवा आधुनिक संवेदी ग्राहकांशी एकरूपही नाहीत. तत्त्व-नकाशा अनुभव टप्प्याटप्प्याने निश्चित कसा होतो ते स्पष्ट करतो. तत्त्वज्ञानाने न्यूरोसायन्सची जागा घेतली आहे असा दावा न करता चिंतन एका संवेदी गुणाचा आतल्या दिशेने मागोवा घेऊ शकते.

तत्त्वशुद्धी म्हणजे पुनर्रचना, अलौकिक नियंत्रण नव्हे

शोधन विधिपूर्वक तत्त्वे आणि स्तर त्यांच्या सूक्ष्म कारणांत विलीन करू शकते आणि मग साधकाची प्रतिष्ठित क्षेत्र म्हणून पुनर्रचना करू शकते. ते चुकीच्या ओळखीपासून मुक्ती आणि सुसंवादी कार्य शोधते. तत्त्व “सक्रिय करणे” किंवा “वश करणे” हे पदार्थ, हवामान किंवा इतरांवरील तात्काळ नियंत्रण म्हणून विकू नये. प्रगत क्रम मंत्र, कल्पनाचित्रण आणि न्यास यांचा वापर अशा परंपरेत करतात जी पद्धत आणि समापन पुरवते.

संशोधन काय सांगू शकते आणि काय नाही

36 तत्त्वे हा चेतनेचा चिंतनपर नकाशा आहे, भौतिक प्रतिमान नव्हे; म्हणून संशोधन त्यांची पुष्टी करू शकत नाही आणि खंडनही करू शकत नाही. संशोधन जे सांगू शकते ते त्या नकाशावर रचलेल्या साधनांपुरतेच मर्यादित आहे, जसे की ध्यान; तत्त्वप्रणालीचा अभ्यास स्वतः तात्त्विक पद्धतीने केला जातो, जसे खालील संदर्भात.

  • Lawrence DP, “Kashmiri Shaiva Philosophy”, Internet Encyclopedia of Philosophy. शिवसूत्र, स्पंद आणि अभिनवगुप्तांचे तंत्रालोक यांचा तज्ज्ञ-समीक्षित विद्वत्तापूर्ण आढावा, ज्यात शक्तीचे स्पष्टीकरण स्पंद, म्हणजेच चेतनेचे स्पंदन, असे केले आहे. मर्यादा: तत्त्वज्ञान आणि इतिहास, प्रयोगशाळेतील विज्ञान नव्हे; ग्रंथ काय शिकवतात त्याचे ते वर्णन करते, त्याची चाचणी घेत नाही.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वरयोग तत्त्वाला बदलते, अनुभवातून जाणवणारे निरीक्षण बनवतो: श्वास तत्त्वांचे गुण व्यक्त करू शकतो, तर साधक त्यांना जाणणाऱ्या चेतन क्षेत्रात रुजलेला राहतो. चेतनेपासून पंचमहाभूतांपर्यंत तत्त्व जाणून घ्या.

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

लोकांना आध्यात्मिकदृष्ट्या कनिष्ठ ठरवण्यासाठी किंवा रोगनिदान करण्यासाठी तत्त्वांच्या क्रमवारीचा उपयोग करू नये.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

हे अशा प्रामाणिक विद्यार्थ्यांसाठी योग्य आहे ज्यांना नावानिशी ओळखल्या जाणाऱ्या परंपरेत आणि तिच्या नैतिकतेत मंत्र, यंत्र आणि साधना शिकायची आहे. शक्ती, इतरांवर नियंत्रण किंवा शॉर्टकट शोधणाऱ्यांसाठी हे नाही; कोणताही विधी हमी म्हणून विकला जात नाही.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कोणते ग्रंथ 36 तत्त्वे शिकवतात?

ही रचना शैव आगमांत आणि मालिनीविजयोत्तर व स्वच्छंद यांसारख्या तंत्रग्रंथांत आढळते; अभिनवगुप्तांनी तंत्रालोक, तंत्रसार आणि परमार्थसार यांत आणि क्षेमराजांनी प्रत्यभिज्ञाहृदयम् मध्ये तिचे तात्त्विक विवरण केले आहे. शैव सिद्धांत हीच छत्तीस तत्त्वे स्वतःच्या द्वैतवादी अर्थाने वापरतो.

36 तत्त्वांमध्ये पाच तत्त्वे कुठे बसतात?

पाच महाभूते — आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी — ही शेवटची पाच तत्त्वे आहेत, क्रमांक बत्तीस ते छत्तीस. त्यांच्या आधी पाच तन्मात्रा येतात, त्यांच्या सूक्ष्म शक्यता. हीच ती तत्त्वांची शिकवण आहे, जी स्वरयोग श्वासात पाच तत्त्वे आळीपाळीने वाहत असल्याच्या रूपात पाहतो.

शिव आणि शक्ती यांची गणना तत्त्वांत होते का?

होय, पहिली दोन म्हणून. शिवतत्त्व म्हणजे शुद्ध चेतना, विषयविरहित अहं-भाव; शक्तितत्त्व म्हणजे अभिव्यक्तीकडे वळलेली तिची शक्ती आणि आनंद. त्यांच्या पलीकडे अद्वैत संप्रदाय परमशिवाबद्दल बोलतात, जो सर्व छत्तीस तत्त्वांना सामावून घेणारा परम आहे, ज्याला परमार्थसार असे परम सत्य म्हणते ज्यात जग प्रकाशित होते.

ध्यानात तत्त्वांचा उपयोग कसा केला जातो?

साधक सृष्टीच्या उलट क्रमाने तत्त्वांचे चिंतन करतात, म्हणजे पृथ्वीला जलात, जलाला अग्नीत आणि पुढे चेतनेपर्यंत विलीन करत जातात. तांत्रिक पूजेत देवतेच्या आवाहनापूर्वी तत्त्वशुद्धी, म्हणजे शरीरातील तत्त्वांची शुद्धी, केली जाते. स्वर-निरीक्षण या अभ्यासाचे दैनंदिन, श्वासावर आधारित रूप देते.

तत्त्वप्रणाली आणि सांख्य एकच आहेत का?

त्यात सांख्याची पंचवीस तत्त्वे समाविष्ट आहेत, पण त्यांचा अर्थ बदलतो. सांख्य पुरुष आणि प्रकृती यांना कायमचे वेगळे ठेवते; शैव तंत्र दोन्हींना माया आणि कंचुकांमार्फत शिवाचे प्रकटीकरण मानते. अतिरिक्त अकरा तत्त्वे एकाचे अनेक कसे होते आणि अनेक कसे परत जाऊ शकतात हे स्पष्ट करतात.

स्वरयोग तत्त्वांचा उपयोग कसा करतो?

शिवस्वरोदय शिकवतो की पाच महाभूत-तत्त्वे प्रत्येक नाकपुडीच्या कालावधीत क्रमाने वाहतात आणि श्वासाची लांबी, दिशा व गुण यांवरून ओळखता येतात. पीठाची नाडी तत्त्व साधना या निरीक्षणाला घडवते, छत्तीस तत्त्वांपैकी सर्वांत खालची पाच तत्त्वे प्रत्यक्ष, दैनंदिन अनुभवाशी जोडून.

स्रोत

“शैव तंत्रातील 36 तत्त्वे” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

तंत्र आणि आगमाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.