বস্তি ক্ৰিয়া (Vasti Kriya)
বস্তি ক্ৰিয়া হৈছে বৃহদন্ত্ৰ শোধনৰ প্ৰাচীন যৌগিক কৌশল — হঠযোগ প্ৰদীপিকা আৰু ঘেৰণ্ড সংহিতাত বৰ্ণিত ছয়টা শাস্ত্ৰীয় ষট্কৰ্মৰ অন্যতম। বাহ্যিক চাপ ব্যৱহাৰ কৰা আধুনিক এনিমাৰ বিপৰীতে বস্তিয়ে নৌলি (পেটৰ মন্থন) আৰু উড্ডিয়ান বন্ধৰ (পেটৰ বন্ধ) যৌগিক কৌশল প্ৰয়োগ কৰি এক প্ৰাকৃতিক শূন্যতা সৃষ্টি কৰে যিয়ে বৃহদন্ত্ৰলৈ পানী টানি আনে, তাৰ পিছত উলিয়াই দিয়ে — শৰীৰৰ নিজৰ প্ৰাণিক শক্তিৰে সমগ্ৰ তলৰ অন্ত্ৰপথ শুদ্ধ কৰে।
পৰিচয় — নিম্ন শুদ্ধিকৰণৰ ভেটি
শাস্ত্ৰীয় হঠ যোগত নিৰ্ধাৰিত ছটা ষট্কৰ্মৰ ভিতৰত, বস্তি (Vasti) (এইদৰেও লিখা হয়: বস্তি (Basti)) তলৰ পাচনতন্ত্ৰ — বৃহদন্ত্ৰ আৰু কোলন — শুদ্ধিৰ বাবে উৎসৰ্গিত একমাত্ৰ অনুশীলন হিচাপে এক অনন্য স্থান অধিকাৰ কৰে। যদিও কুঞ্জল ক্ৰিয়া (Kunjal Kriya) পাকস্থলী আৰু ওপৰৰ পথ শুদ্ধ কৰে, আৰু শংখ প্ৰক্ষালন (Shankha Prakshalana) মুখৰ পৰা মলদ্বাৰলৈ সমগ্ৰ পাচননলী ধুই দিয়ে, বস্তিয়ে বিশেষভাৱে বৃহদন্ত্ৰ, মলাশয় আৰু তলৰ পেট অঞ্চলক লক্ষ্য কৰে য'ত অপান বায়ু (Apana Vayu) — অধোগামী প্ৰাণশক্তি — মল-মূত্ৰ ত্যাগ, প্ৰজনন আৰু শৰীৰৰ পৰা বৰ্জ্য নিষ্কাশন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
এই অনুশীলন চিকিৎসাৰ এনিমাৰ পৰা মৌলিকভাৱে পৃথক। হাস্পতালৰ এনিমাত মোনা, পাম্প বা চিৰিঞ্জৰ বাহ্যিক চাপ ব্যৱহাৰ কৰি বৃহদন্ত্ৰলৈ জোৰকৈ পানী সুমুওৱা হয়। বস্তি ক্ৰিয়াত কোনো বাহ্যিক যন্ত্ৰই পানী ভিতৰলৈ নেঠেলে। ইয়াৰ সলনি অনুশীলনকাৰীয়ে পানীত বহি নৌলি ক্ৰিয়া (পেটৰ মন্থন) আৰু উড্ডিয়ান বন্ধ (পেটৰ ঊৰ্ধ্ব বন্ধ) প্ৰয়োগ কৰে, পেটৰ গহ্বৰত এক শক্তিশালী ঋণাত্মক চাপ সৃষ্টি কৰি। এই যৌগিক শূন্যতাই মলদ্বাৰেৰে স্বাভাৱিকভাৱে বৃহদন্ত্ৰলৈ পানী টানি আনে — সম্পূৰ্ণৰূপে অনুশীলনকাৰীৰ নিজৰ পেশীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰাণিক দক্ষতাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এক প্ৰক্ৰিয়া। তাৰ পিছত পানী ক্ষন্তেক ধৰি ৰখা হয়, নৌলিৰে আভ্যন্তৰীণভাৱে মন্থন কৰা হয় আৰু উলিয়াই দিয়া হয়, বৃহদন্ত্ৰৰ বেৰৰ পৰা জমা মল, বিষাক্ত পদাৰ্থ আৰু শ্লেষ্মা লগত লৈ।
এই পাৰ্থক্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ: বস্তি ক্ৰিয়া কেৱল এক শাৰীৰিক পৰিষ্কাৰৰ প্ৰক্ৰিয়া নহয়, বৰং এক প্ৰাণিক অনুশীলন যাৰ বাবে পূৰ্বচৰ্ত হিচাপে নৌলি, উড্ডিয়ান বন্ধ আৰু অশ্বিনী মুদ্ৰাত দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে ইয়াক অধিক উন্নত ষট্কৰ্মসমূহৰ অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়, পৰম্পৰাগতভাৱে শিক্ষাৰ্থীয়ে মাহ বা বছৰৰ প্ৰস্তুতিমূলক অনুশীলনৰ জৰিয়তে পৰ্যাপ্ত পেটৰ নিয়ন্ত্ৰণ বিকশিত কৰাৰ পিছতহে শিকোৱা হয়। যোগ্য মাৰ্গদৰ্শনত সঠিকভাৱে কৰিলে বস্তিয়ে অপান অঞ্চলৰ এক গভীৰ শোধন কৰে, সুস্থ অন্ত্ৰ-গতি পুনৰুদ্ধাৰ কৰে, বৃহদন্ত্ৰৰ ভাঁজৰ পৰা গভীৰভাৱে জমা বৰ্জ্য আঁতৰায় আৰু মূলাধাৰ চক্ৰত (মেৰুদণ্ডৰ গুৰিত থকা মূল কেন্দ্ৰ) কুণ্ডলিনী শক্তি জাগৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় আভ্যন্তৰীণ বিশুদ্ধতা সৃষ্টি কৰে।
বস্তি কি?
সংস্কৃত শব্দ বস্তি (वस्ति) — বস্তি (बस्ति) বুলিও লিখা হয় — আক্ষৰিকভাৱে মূত্ৰাশয় বুজায়, আৰু সম্প্ৰসাৰিত অৰ্থত পেটৰ গহ্বৰ, শ্ৰোণী অঞ্চল আৰু বিশেষকৈ তলৰ অন্ত্ৰক বুজায়। প্ৰাচীন কালত বস্তিয়ে সেচৰ উদ্দেশ্যত পানীৰ পাত্ৰ হিচাপে ব্যৱহৃত পশুৰ মূত্ৰাশয়কো (ছাগলী বা গৰুৰ) বুজাইছিল, আৰু এই সম্পৰ্ক তলৰ পেট অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত অনুশীলনৰ চিকিৎসা আৰু যৌগিক পৰিভাষালৈ আহিছিল।
হঠযোগ প্ৰদীপিকাই (অধ্যায় 2, শ্লোক 26) বস্তিৰ চমু বৰ্ণনা দিছে: 'নাভিলৈকে পানীত উৎকটাসনত বহি গুহ্যদ্বাৰত এডাল নলী সুমুৱাওক আৰু গুহ্যদ্বাৰ সংকুচিত কৰক — ইয়াক বস্তি কৰ্ম বোলা হয়।' গ্ৰন্থখনে আৰু কৈছে (শ্লোক 27): 'বস্তি কৰ্মৰ দ্বাৰা মূত্ৰ অংগ, পাচন অংগ আৰু পেটৰ ৰোগ নাশ হয়। শৰীৰ কামদেৱৰ দৰে উজ্জ্বল হয়, আৰু জঠৰাগ্নি প্ৰজ্বলিত হয়।'
ঘেৰণ্ড সংহিতাই (অধ্যায় 1, শ্লোক 45–48) অধিক বিতং বৰ্ণনা দিছে, দুটা ৰূপৰ পাৰ্থক্য দেখুৱাই: জল বস্তি (পানীৰ বস্তি) আৰু স্থল বস্তি (শুকান বস্তি, যাক সুখ বস্তি বা বাত বস্তি বুলিও কোৱা হয়)। ঘেৰণ্ড সংহিতাই অনুশীলনকাৰীক নাভিলৈকে পানীত ডুবি উৎকটাসনত (বহি থকা ভংগী) বহিবলৈ, এডাল সৰু নলী (পৰম্পৰাগতভাৱে চাৰি আঙুল দীঘল ফোঁপোলা বাঁহৰ চুঙা) সুমুৱাবলৈ, গুহ্যদ্বাৰ সংকুচিত কৰিবলৈ (অশ্বিনী মুদ্ৰা) আৰু বৃহদন্ত্ৰলৈ পানী টানিবলৈ নৌলি কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। স্থল বস্তিৰ বাবে অনুশীলনকাৰীয়ে পশ্চিমোত্তানাসন (বহি আগলৈ হালি পৰা) লয় আৰু পানী নোহোৱাকৈ কেৱল অশ্বিনী মুদ্ৰা আৰু উড্ডিয়ান বন্ধ ব্যৱহাৰ কৰি বৃহদন্ত্ৰলৈ বায়ু টানে।
দুয়োখন শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থই গুৰুত্ব দিয়ে যে বস্তিয়ে পেটৰ অঞ্চলত বাত (কোলন, স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু শৰীৰৰ সকলো গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আয়ুৰ্বেদিক নীতি), পিত্ত (পিত্ত আৰু বিপাকীয় অগ্নি) আৰু কফৰ (শ্লেষ্মা আৰু গাঁথনিগত তৰল) আধিক্যৰ পৰা উৎপন্ন ৰোগ নাশ কৰে। এই অনুশীলনে শৰীৰক “ৰোগমুক্ত, দীপ্তিময় আৰু উদ্যমেৰে পৰিপূৰ্ণ” কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
বস্তিৰ প্ৰকাৰ
শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থসমূহে বস্তিৰ দুটা পৃথক ৰূপৰ বৰ্ণনা দিছে, প্ৰতিটোৰে বেলেগ মাধ্যম, কৌশল আৰু লাভৰ পৰিসৰ। যিকোনো এটা অনুশীলনৰ চেষ্টা কৰাৰ আগতে পাৰ্থক্যটো বুজা অপৰিহাৰ্য।
| দিশ | জল বস্তি (পানী) | স্থল বস্তি (শুকান / বায়ু) |
|---|---|---|
| সংস্কৃত | জল বস্তি (Jala Basti) | স্থল বস্তি / শুষ্ক বস্তি (স্থল / সুখ / বাত বস্তি) |
| মধ্যম | বৃহদন্ত্ৰলৈ টানি অনা কুহুমীয়া পানী | বৃহদন্ত্ৰলৈ টানি অনা বায়ু |
| অৱস্থান | নাভিলৈকে পানীত উৎকটাসন (বহা ভংগী) | মাটিত পশ্চিমোত্তানাসন (বহি আগলৈ হালি পৰা) |
| কাৰ্যপদ্ধতি | নৌলি + উড্ডীয়ান বন্ধ + অশ্বিনী মুদ্ৰাই শূন্যতা সৃষ্টি কৰে; মলদ্বাৰেদি পানী সোমায় | অশ্বিনী মুদ্ৰা + উড্ডীয়ান বন্ধে বৃহদন্ত্ৰলৈ বায়ু টানি আনে |
| নলীৰ প্ৰয়োজন | পৰম্পৰাগতভাৱে হয় (সৰু বাঁহৰ বা ৰবৰৰ নলী, ~6 ছেমি); কিছুমান উন্নত সাধকে নলী নোহোৱাকৈও কৰিব পাৰে | নলীৰ প্ৰয়োজন নাই |
| মুখ্য ক্ৰিয়া | বৃহদন্ত্ৰৰ বেৰৰ গভীৰ শাৰীৰিক শুদ্ধি; জমা হৈ থকা মল আৰু শ্লেষ্মা আঁতৰায় | অন্ত্ৰৰ পেৰিষ্টলছিছৰ কোমল উদ্দীপনা; অপান বায়ু সন্তুলিত কৰে; লঘু শুদ্ধি |
| কাঠিন্যৰ স্তৰ | উচ্চ স্তৰৰ — নৌলিত দৃঢ় পাৰদৰ্শিতাৰ প্ৰয়োজন | মধ্যৱৰ্তী — অশ্বিনী মুদ্ৰা আৰু উড্ডিয়ানৰ ভাল নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন |
| ক'ত অনুশীলন কৰিব | নদী, পৰিষ্কাৰ পুখুৰী, ডাঙৰ টাব বা পৰ্যাপ্ত পানী থকা বাথটাব | যিকোনো পৰিষ্কাৰ, নিমাত ঠাই — পানীৰ প্ৰয়োজন নাই |
| শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থ | হঠযোগ প্ৰদীপিকা 2:26, ঘেৰণ্ড সংহিতা 1:45–46 | ঘেৰণ্ড সংহিতা 1:47–48 |
দুয়োটাৰ ভিতৰত জল বস্তিক অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শক্তিশালী বুলি গণ্য কৰা হয়, কিয়নো পানীয়ে বৃহদন্ত্ৰৰ বেৰ শাৰীৰিকভাৱে ধুই পেলায় আৰু জমা হোৱা বৰ্জ্য দ্ৰৱীভূত কৰে। স্থল বস্তি অধিক কোমল আৰু সহজলভ্য, কিয়নো ইয়াৰ বাবে পানী বা বিশেষ পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজন নাই, আৰু ই মুখ্যতঃ বায়ু টনা আৰু উলিওৱাৰ জৰিয়তে অন্ত্ৰৰ গতি আৰু অপান বায়ু উদ্দীপিত কৰি কাম কৰে। দুয়োটা ৰূপেই সমানে বৈধ ষট্কৰ্ম অনুশীলন, আৰু একেলগে সেইবোৰে নিম্ন পাচননলীৰ শুদ্ধিৰ এক সম্পূৰ্ণ পদ্ধতি যোগায়।
পূৰ্বচৰ্ত — বস্তিৰ চেষ্টা কৰাৰ আগতে অপৰিহাৰ্য
বস্তি ক্ৰিয়া হৈছে আৰম্ভণিকাৰীৰ অনুশীলন নহয়। ইয়াৰ বিপৰীতে নেতি or কুঞ্জল ক্ৰিয়া (Kunjal Kriya), যিটো তুলনামূলকভাৱে সোনকালে শিকিব পাৰি, বস্তিৰ বাবে কেইবাটাও মৌলিক যৌগিক কৌশলত পাৰদৰ্শিতাৰ প্ৰয়োজন। এই পূৰ্বচৰ্তবোৰ অবিহনে বস্তিৰ চেষ্টা কৰিলে বেছি হ'লে নিষ্ফল হ'ব আৰু সম্ভৱতঃ ক্ষতিকাৰক হ'ব।
বস্তিৰ আগতে আপুনি এইবোৰ আয়ত্ত কৰিব লাগিব:
- নৌলি ক্ৰিয়া (পেটৰ মন্থন) — ৰেক্টাছ এবড'মিনিছ পেশীক পৃথক কৰা, ঘূৰোৱা আৰু মথাৰ সামৰ্থ্যই জল বস্তিৰ সময়ত বৃহদন্ত্ৰলৈ পানী টানি অনা শূন্যতা সৃষ্টিৰ মূল প্ৰক্ৰিয়া। শক্তিশালী নৌলি অবিহনে পানী ভিতৰলৈ টানিব নোৱাৰি। মধ্যম নৌলি (কেন্দ্ৰীয় পৃথকীকৰণ), বাম নৌলি (বাওঁফালে ঘূৰণ) আৰু দক্ষিণ নৌলি (সোঁফালে ঘূৰণ) — তিনিওটাই সাৱলীলভাৱে অনুশীলন কৰিব লাগে।
- উড্ডিয়ান বন্ধ (পেটৰ ঊৰ্ধ্ব বন্ধ) — মধ্যচ্ছদা আৰু পেটৰ অংগসমূহক শক্তিশালীভাৱে ওপৰলৈ টানি অনাই বস্তিৰ বাবে অপৰিহাৰ্য ঋণাত্মক চাপ সৃষ্টি কৰে। সম্পূৰ্ণ বাহ্য কুম্ভকৰ (বাহিৰ কুম্ভক) সৈতে উড্ডীয়ান 10–15 ছেকেণ্ড আৰামেৰে ধৰি ৰাখিব পাৰিব লাগে।
- অশ্বিনী মুদ্ৰা (ঘোঁৰাৰ মুদ্ৰা) — মলদ্বাৰৰ পেশীৰ দ্ৰুত, ছন্দোবদ্ধ সংকোচন আৰু শিথিলকৰণ। বস্তিত অশ্বিনী মুদ্ৰাই পানী বা বায়ু ভিতৰলৈ টানি ধৰি ৰাখিবলৈ আৰু উপযুক্ত সময়ত বাহিৰ কৰিবলৈ মলদ্বাৰ খোলা-বন্ধ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সাধকে আৰামেৰে 20–30টা দ্ৰুত সংকোচন কৰিব পাৰিব লাগে।
- উৎকটাসন (বহি থকা ভংগী) — জল বস্তিৰ বাবে নাভিলৈকে পানীত 5–10 মিনিট স্থিৰ, শিথিল হৈ উৰু ভাঁজ কৰি বহিব পৰাৰ সামৰ্থ্য প্ৰয়োজন। আঁঠু বা গোৰোহাৰ অসুবিধা থকাসকলে ভংগীটো সাল-সলনি কৰিব লাগিব পাৰে।
- পশ্চিমোত্তানাসন (বহি আগলৈ হালি পৰা) — স্থল বস্তিৰ বাবে সাধকে ভৰি মেলি, বুকু উৰুৰ ওচৰলৈ নি সম্পূৰ্ণ আগলৈ হালি কেইমিনিটমান আৰামেৰে বহিব পাৰিব লাগিব।
- যোগ্য শিক্ষকৰ তত্ত্বাৱধান — বস্তিৰ প্ৰথম কেইবাটাও অধিবেশন অৱশ্যেই এই অনুশীলনত ব্যক্তিগত পাৰদৰ্শিতা থকা এজন অভিজ্ঞ যোগ শিক্ষকৰ পোনপটীয়া তত্ত্বাৱধানত কৰিব লাগে। ইয়াত কোনো আপোচ নাই। কৌশল ভুলকৈ কৰিলে আঘাত বা সংক্ৰমণৰ আশংকাৰ বাবে কেৱল কিতাপ বা ভিডিঅ'ৰ পৰা নিজে নিজে শিকাটো দৃঢ়ভাৱে নিৰুৎসাহিত কৰা হয়।
সাধাৰণ প্ৰস্তুতিৰ সময়সূচী: প্ৰথমে উড্ডিয়ান বন্ধ শিকক (2–4 সপ্তাহ), তাৰ পিছত নৌলি (সাৱলীল মন্থন লাভ কৰিবলৈ 3–6 মাহৰ দৈনিক অনুশীলন), তাৰ পিছত অশ্বিনী মুদ্ৰা (2–4 সপ্তাহ), আৰু তাৰ পিছতহে মাৰ্গদৰ্শনত বস্তিলৈ আগবাঢ়ক। অৰ্থাৎ অধিকাংশ শিক্ষাৰ্থীৰ জল বস্তিৰ বাবে সাজু হ'বলৈ 6–12 মাহৰ নিষ্ঠাৱান প্ৰস্তুতিৰ প্ৰয়োজন। স্থল বস্তিৰ প্ৰস্তুতিৰ সময় চুটি, কিয়নো ইয়াৰ বাবে অশ্বিনী মুদ্ৰা আৰু উড্ডিয়ান বন্ধৰ প্ৰয়োজন কিন্তু পানী টানিবলৈ প্ৰয়োজনীয় নৌলিৰ কঠিন স্তৰৰ প্ৰয়োজন নাই।
জল বস্তি — পদক্ষেপ অনুসৰি কৌশল
জল বস্তি পৰিষ্কাৰ, শৰীৰৰ উষ্ণতাৰ পানীত কৰা হয়। পৰম্পৰাগতভাৱে ইয়াক প্ৰৱাহমান নদীত অনুশীলন কৰা হৈছিল (গংগাক আটাইতকৈ পবিত্ৰ আৰু বিশুদ্ধ বুলি গণ্য কৰা হয়)। আধুনিক পৰিস্থিতিত এটা পৰিষ্কাৰ বাথটাব, ডাঙৰ পাত্ৰ বা চিকিৎসামূলক পুখুৰীয়ে উদ্দেশ্য পূৰণ কৰে। পানী পৰিষ্কাৰ, কুহুমীয়া (প্ৰায় 37°C / 98.6°F) আৰু বহি থকা অৱস্থাত অনুশীলনকাৰীৰ নাভিৰ উচ্চতালৈকে ভৰোৱা হ'ব লাগিব।
- 1 প্ৰস্তুতি: অন্ত্ৰ খালী হোৱাটো নিশ্চিত কৰক (ৰাতিপুৱাৰ স্বাভাৱিক মলত্যাগ)। গুহ্যদ্বাৰ অঞ্চল ভালদৰে পৰিষ্কাৰ কৰক। পানী প্ৰস্তুত কৰক — বাথটাব বা ডাঙৰ টাব কুহুমীয়া পানীৰে এনে গভীৰতালৈ ভৰাওক যাতে বহি থাকোঁতে নাভিলৈকে পায়। নলী ব্যৱহাৰ কৰিলে এডাল মসৃণ, কোমল ৰবৰৰ কেথেটাৰ বা নলী (প্ৰায় 6 ছে.মি. দীঘল, 1 ছে.মি. ব্যাস) 10 মিনিট উতলাই ঠাণ্ডা কৰি বীজাণুমুক্ত কৰক। নলীৰ মূৰত ঘিউ বা তিলৰ তেলৰ এক পাতল স্তৰ লগাওক। অনুশীলন সম্পূৰ্ণ খালী পেটত কৰিব লাগে, আদৰ্শগতভাৱে ব্ৰহ্ম মুহূৰ্তত।
- 2 পানীত সোমাওক: সাৱধানে টাব বা জলাশয়ত নামক। উৎকটাসন (বহি থকা ভংগী) লওক — ভৰি দুখন কঁকালৰ বহলতাত, সম্ভৱ হ'লে গোৰোহা মাটিত সমানে, আৰু শৰীৰ নাভিলৈকে পানীত ডুবি থাকক। মেৰুদণ্ড যিমান পাৰি পোন হৈ থাকিব লাগে। বহি থাকিবলৈ কঠিন হ'লে পানীৰ ভিতৰত এখন চাপৰ পীৰা বা ওখ ঠাইত বহক, কঁকাল পানীত ডুবাই ৰাখক।
- 3 নলী সুমুৱাওক: নলীৰ স্নেহক লগোৱা মূৰটো লাহেকৈ মলদ্বাৰৰ প্ৰায় 4–5 ছে.মি. ভিতৰলৈ সুমুৱাওক। সুমুওৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া লেহেমীয়া, মসৃণ আৰু কোনো জোৰ নোহোৱাকৈ হ'ব লাগে। বাধা অনুভৱ হ'লে অধিক স্নেহক লগাওক আৰু গুহ্যদ্বাৰৰ পেশী স্বাভাৱিকভাৱে শিথিল হোৱালৈ অপেক্ষা কৰক। অশ্বিনী মুদ্ৰা আয়ত্ত কৰা উন্নত অনুশীলনকাৰীয়ে নলী অবিহনেই কেৱল গুহ্যদ্বাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণেৰে পেশী মুকলি কৰি পানী প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰৱেশ কৰাই জল বস্তি কৰিব পাৰে।
- 4 সম্পূৰ্ণৰূপে শ্বাস এৰক: গভীৰ শ্বাস লওক, তাৰ পিছত মুখেৰে সম্পূৰ্ণকৈ শ্বাস এৰক, হাঁওফাঁওৰ পৰা সকলো বায়ু উলিয়াই দিয়ক। তৎক্ষণাৎ বহিৰ কুম্ভক (বাহ্য শ্বাস ধাৰণ) প্ৰয়োগ কৰক — হাঁওফাঁও সম্পূৰ্ণ খালী ৰাখি শ্বাস বাহিৰত ধৰি ৰাখক। এই বাহ্য ধাৰণ অপৰিহাৰ্য, কিয়নো ই শূন্যতাৰ প্ৰভাৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পেটৰ ঠাই সৃষ্টি কৰে।
- 5 উড্ডীয়ান বন্ধ আৰু নৌলি প্ৰয়োগ কৰক: শ্বাস বাহিৰত ধৰি ৰাখি পেটৰ বেৰ শক্তিশালীভাৱে ওপৰলৈ আৰু ভিতৰলৈ টানক (উড্ডীয়ান বন্ধ), তাৰ পিছতে মধ্যম নৌলি (কেন্দ্ৰীয় নৌলি পৃথকীকৰণ) আৰম্ভ কৰক। খালী হাঁওফাও, ওপৰলৈ উঠা মধ্যচ্ছদা আৰু নৌলিৰ মথনৰ সংযুক্ত প্ৰভাৱে পেট আৰু শ্ৰোণী-গহ্বৰৰ ভিতৰত এক শক্তিশালী ঋণাত্মক চাপ (শূন্যতা) সৃষ্টি কৰে। এই শূন্যতাই নলীৰে পানী টানি মলাশয় আৰু তলৰ কোলনলৈ আনে। শৰীৰত ঠাণ্ডা পানী সোমোৱাৰ এক স্পষ্ট অনুভৱ হ'ব।
- 6 পানী ভিতৰলৈ টানক: যিমান সময় আপুনি সহজে বাহ্য কুম্ভক (বাহিৰত শ্বাস ধৰি ৰখা) ৰাখিব পাৰে, সিমান সময় নৌলিৰ মন্থন চলাই যাওক (অভিজ্ঞ অনুশীলনকাৰীৰ বাবে সাধাৰণতে 15–30 ছেকেণ্ড)। ভিতৰলৈ টনা পানীৰ পৰিমাণ বেলেগ বেলেগ — প্ৰথমতে ই মাত্ৰ 100–200 ml হ'ব পাৰে, কিন্তু অনুশীলনৰ লগে লগে পৰিমাণ 500 ml বা তাতকৈ বেছি হয়। শ্বাস লোৱাৰ প্ৰয়োজন হ'লে উড্ডিয়ান আৰু নৌলি এৰি দিয়ক, লাহেকৈ শ্বাস লওক, তাৰ পিছত পানী ভিতৰত ধৰি ৰাখিবলৈ গুহ্যদ্বাৰৰ পেশী সংকুচিত কৰক (অশ্বিনী মুদ্ৰা)। পেশীৰ সংকোচন বজাই ৰাখি নলীডাল লাহেকৈ উলিয়াই আনক।
- 7 পানী মথক: পানীত সাৱধানে থিয় হওক (বা শৌচালয়ৰ ওচৰৰ এখন পৰিষ্কাৰ পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহক)। পানী কোলনৰ ভিতৰত ধৰি ৰাখি নৌলি মথন কৰক — পেটৰ পেশী দুয়োফালে ঘূৰাওক (বাম নৌলি আৰু দক্ষিণ নৌলি) 30–60 ছেকেণ্ডৰ বাবে। এই মথন ক্ৰিয়াই পানী কোলনৰ ভাঁজ আৰু বেঁকাৰ মাজেৰে চলাই অন্ত্ৰৰ বেৰত লাগি থকা জমা বৰ্জ্য, শ্লেষ্মা আৰু পুৰণি মল ঢিলা আৰু দ্ৰৱীভূত কৰে। মথন অপৰিহাৰ্য — ইয়াৰ অবিহনে পানী ঊৰ্ধ্বগামী আৰু অনুপ্ৰস্থ কোলনৰ গভীৰলৈ নোসোমাই কেৱল মলাশয়তে থাকিব।
- 8 পানী উলিয়াই দিয়ক: শৌচালয়লৈ যাওক। গুহ্যদ্বাৰৰ পেশী সম্পূৰ্ণ শিথিল কৰক আৰু পানীক স্বাভাৱিকভাৱে ওলাই যাবলৈ দিয়ক। পেটৰ মৃদু সংকোচন বা ক্ষন্তেকীয়া উড্ডিয়ান বন্ধ প্ৰয়োগ কৰি এৰি দিয়াৰ জৰিয়তে নিৰ্গমনত সহায় কৰিব পাৰে। নিৰ্গত পানীৰ লগত দ্ৰৱীভূত বৰ্জ্য, শ্লেষ্মা আৰু বিষাক্ত পদাৰ্থ ওলাই যাব। পানীখিনি নিৰীক্ষণ কৰক — প্ৰথমতে ই ঘোলা আৰু ক'লা হ'ব; পিছৰ পৰ্যায়সমূহত ই ক্ৰমে পৰিষ্কাৰ হৈ আহিব, যিয়ে সম্পূৰ্ণ শোধনৰ ইংগিত দিয়ে।
পুনৰাবৃত্তি: সম্পূৰ্ণ চক্ৰ (পানী টনা → মন্থন → নিৰ্গমন) সাধাৰণতে প্ৰতিটো অধিৱেশনত 3ৰ পৰা 5 বাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰা হয়, যেতিয়ালৈকে নিৰ্গত পানী পৰিষ্কাৰ দেখা নাযায়। অভিজ্ঞ অনুশীলনকাৰীৰ বাবে সম্পূৰ্ণ জল বস্তি অধিৱেশনত প্ৰায় 30–45 মিনিট লাগে।
স্থল বস্তি — পদক্ষেপ অনুসৰি কৌশল
স্থল বস্তি (শুকান বস্তি) সৰল ৰূপ, যাৰ বাবে পানী, নলী বা বিশেষ পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজন নাই। ই কেৱল পেশীৰ নিয়ন্ত্ৰণেৰে বৃহদন্ত্ৰলৈ বায়ু টানে, অন্ত্ৰৰ গতি উদ্দীপিত কৰে আৰু গেছ, পেট ফুলা তথা বাতৰ অসন্তুলন উপশম কৰে। উড্ডিয়ান বন্ধ আৰু অশ্বিনী মুদ্ৰা আয়ত্ত কৰা কিন্তু সম্পূৰ্ণ নৌলিৰ দক্ষতা এতিয়াও বিকশিত নোহোৱা অনুশীলনকাৰীৰ বাবে ই সুলভ।
- 1 পশ্চিমোত্তানাসনত বহক: এখন পৰিষ্কাৰ পাটি বা কম্বলত দুয়োখন ভৰি সন্মুখলৈ পোনকৈ মেলি বহক। কঁকালৰ পৰা আগলৈ হালি হাত দুখন ভৰিৰ ফালে আগবঢ়াওক। মেৰুদণ্ড দীঘল কৰি ৰাখক — আগলৈ হালি পৰাৰ মাত্ৰাতকৈ কেইমিনিটমান ধৰি ৰাখিব পৰা এক আৰামদায়ক, শিথিল অৱস্থা বজাই ৰখাটোহে গুৰুত্বপূৰ্ণ। নমনীয়তাই অনুমতি দিলে কপাল আঁঠু বা নলাত ৰাখিব পাৰি।
- 2 সম্পূৰ্ণৰূপে শ্বাস এৰক: মুখেৰে সম্পূৰ্ণকৈ শ্বাস এৰক, হাঁওফাঁওৰ পৰা সকলো বায়ু উলিয়াই দিয়ক। বহিৰ কুম্ভকত (বাহ্য ধাৰণ) শ্বাস বাহিৰত ধৰি ৰাখক। খালী হাঁওফাঁৱে ডায়াফ্ৰাম ওপৰলৈ উঠিবলৈ আৰু পেটত শূন্যতা গঢ় ল'বলৈ প্ৰয়োজনীয় ঠাই সৃষ্টি কৰে।
- 3 উড্ডীয়ান বন্ধ প্ৰয়োগ কৰক: শ্বাস বাহিৰত ধৰি ৰাখি পেটৰ বেৰ শক্তিশালীভাৱে ওপৰলৈ আৰু ভিতৰলৈ টানক। নাভি মেৰুদণ্ডৰ ফাললৈ যায় আৰু তাৰ পিছত মধ্যচ্ছদাৰ ফাললৈ ওপৰলৈ উঠে। এই বন্ধ দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখক।
- 4 অশ্বিনী মুদ্ৰা কৰক: উড্ডিয়ান বন্ধ বজাই ৰাখি গুহ্যদ্বাৰৰ পেশী দ্ৰুতভাৱে সংকুচিত আৰু শিথিল কৰক (অশ্বিনী মুদ্ৰা)। উড্ডিয়ানৰ পেটৰ শূন্যতা আৰু অশ্বিনী মুদ্ৰাৰ ছন্দোবদ্ধ পাম্পিঙৰ সংযোগে এক চোহনি প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰে যিয়ে মলাশয় আৰু তলৰ বৃহদন্ত্ৰলৈ বায়ু টানি আনে। মলদ্বাৰেৰে শৰীৰত বায়ু সোমোৱাৰ সময়ত আপুনি এক স্পষ্ট শীতল অনুভৱ পাব। শ্বাস ধাৰণৰ প্ৰতিটো আৱৰ্তনত 10–20টা দ্ৰুত সংকোচন কৰক।
- 5 ধৰি ৰাখক আৰু মন্থন কৰক: শ্বাস ল'বলগীয়া হ'লে উড্ডিয়ান এৰক আৰু নাকেৰে লাহেকৈ শ্বাস লওক। বায়ু ভিতৰত ধৰি ৰাখিবলৈ গুহ্যদ্বাৰৰ পেশী সংকুচিত কৰক। নৌলিৰ দক্ষতা থাকিলে বৃহদন্ত্ৰৰ ভাঁজবোৰৰ মাজেৰে বায়ু চলাবলৈ 15–30 ছেকেণ্ড লাহেকৈ পেট মন্থন কৰক। নৌলি এতিয়াও আয়ত্ত নহ'লে কেৱল পেটৰ মৃদু সংকোচনেৰে 15–30 ছেকেণ্ড বায়ু ধৰি ৰাখক।
- 6 বায়ু উলিয়াই দিয়ক: গুহ্যদ্বাৰৰ পেশী শিথিল কৰক আৰু বায়ুক স্বাভাৱিকভাৱে ওলাই যাবলৈ দিয়ক। অলপ বায়ু নিৰ্গমন হোৱাটো প্ৰত্যাশিত আৰু ই অনুশীলন সঠিকভাৱে কাম কৰাৰ এক সুস্থ লক্ষণ। নিৰ্গত বায়ুৰ লগত প্ৰায়ে অন্ত্ৰত আবদ্ধ হৈ থকা গেছো ওলাই যায়, ফলত পেট ফুলা আৰু পেটৰ অস্বস্তিৰ পৰা তৎক্ষণাৎ সকাহ পোৱা যায়।
পুনৰাবৃত্তি: 5ৰ পৰা 10টা সম্পূৰ্ণ আৱৰ্তন কৰক (বায়ু টনা → ধাৰণ → নিৰ্গমন)। সম্পূৰ্ণ স্থল বস্তি অনুশীলনত প্ৰায় 10–15 মিনিট লাগে। ৰাতিপুৱাৰ সাধনাৰ দিনচৰ্যাৰ অংশ হিচাপে ইয়াক প্ৰতিদিনে কৰিব পাৰি।
বস্তি ক্ৰিয়াৰ লাভ
বৃহদন্ত্ৰৰ স্বাস্থ্য
বৃহদন্ত্ৰৰ বেৰ আৰু অন্ত্ৰৰ গভীৰ ভাঁজৰ পৰা জমা মল, শ্লেষ্মা, পৰজীৱী আৰু বিষাক্ত অৱশেষ আঁতৰায়। বৃহদন্ত্ৰৰ সুস্থ শ্লেষ্মিক আৱৰণ পুনৰুদ্ধাৰ কৰে, ডাইভাৰ্টিকুলাৰ মোনা ৰোধ কৰে আৰু নিয়মীয়া, সম্পূৰ্ণ মলত্যাগত সহায় কৰে। জমা বোজাৰ পৰা মুক্ত হৈ বৃহদন্ত্ৰই নতুন দক্ষতাৰে কাম কৰে।
অপান বায়ুৰ শুদ্ধি
বৃহদন্ত্ৰ অপান বায়ুৰ মুখ্য আসন — নিষ্কাশন, প্ৰজনন আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধক সঁহাৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা তললৈ গতি কৰা প্ৰাণশক্তি। বস্তিয়ে প্ৰত্যক্ষভাৱে অপানৰ ক্ষেত্ৰ শুদ্ধ কৰে, ইয়াৰ কাৰ্য সবল কৰে আৰু কোষ্ঠকাঠিন্য, গেছ, অনিয়মীয়া ঋতুস্ৰাৱ, কঁকালৰ বিষ আৰু উদ্বেগ হিচাপে প্ৰকাশ পোৱা বাতৰ অসন্তুলন সংশোধন কৰে।
পাচনতন্ত্ৰৰ পুনৰাৰম্ভ
কোলনৰ পৰা সঞ্চিত বৰ্জ্য আঁতৰাই বস্তিয়ে আত্ম-বিষক্ৰিয়াৰ (কোলনৰ বিষ পুনৰ তেজত শোষিত হৈ নিজকে বিষাক্ত কৰা) উৎস আঁতৰায়। সমান বায়ু (নাভি-কেন্দ্ৰৰ পাচক অগ্নি) পুনৰ প্ৰজ্বলিত হয়, ভোক স্বাভাৱিক হয়, পুষ্টি শোষণ বহুগুণে উন্নত হয়, আৰু সমগ্ৰ পাচন প্ৰক্ৰিয়া পাতল আৰু অধিক কাৰ্যকৰী হয়।
মূত্ৰতন্ত্ৰ
হঠযোগ প্ৰদীপিকাই স্পষ্টকৈ কৈছে যে বস্তিয়ে মূত্ৰ অংগৰ ৰোগ নাশ কৰে। বস্তিৰ সময়ত শ্ৰোণীৰ গভীৰ পেশীৰ সংলগ্নতাই শ্ৰোণী তলি সবল কৰে, মূত্ৰাশয়ৰ নিয়ন্ত্ৰণ উন্নত কৰে আৰু সুস্থ মূত্ৰ কাৰ্যত সহায় কৰে। নিয়মীয়া অনুশীলনে দীৰ্ঘস্থায়ী মূত্ৰনলীৰ উত্তেজনা আৰু সামান্য মূত্ৰ অসংযম উপশম কৰিব পাৰে।
মানসিক স্পষ্টতা
আধুনিক বিজ্ঞানে অন্ত্ৰ-মগজু অক্ষক স্বীকৃতি দিয়ে — ভেগাছ স্নায়ুৰ জৰিয়তে অন্ত্ৰৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ (অন্ত্ৰৰ 'দ্বিতীয় মগজু') আৰু কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ মাজৰ দ্বিমুখী সংযোগ। বৃহদন্ত্ৰৰ পৰা বিষাক্ত সঞ্চয় আঁতৰাই বস্তিয়ে এই অক্ষৰ ওপৰত প্ৰদাহৰ বোজা কমায়, ফলত মানসিক স্পষ্টতা, মেজাজৰ স্থিৰতা আৰু আৱেগিক সন্তুলনত লক্ষণীয় উন্নতি হয়।
প্ৰাণিক সন্তুলন
যৌগিক শৰীৰবিজ্ঞানত বৃহদন্ত্ৰ মূলাধাৰ চক্ৰৰ (মূল কেন্দ্ৰ) সৈতে সম্পৰ্কিত। বস্তিৰ জৰিয়তে এই অঞ্চলৰ শুদ্ধিয়ে সুষুম্না নাড়ীৰ গুৰিত থকা শক্তিগত বাধা আঁতৰায়, কুণ্ডলিনী জাগৰণৰ ভেটি গঢ়ি তোলে। অপান বায়ু শুদ্ধ আৰু সুষম হ'লে ই নাভিকেন্দ্ৰত প্ৰাণ বায়ুৰ সৈতে মিলিত হ'ব পাৰে — শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থত বৰ্ণিত কুণ্ডলিনীৰ ঊৰ্ধ্বগমনৰ অপৰিহাৰ্য পূৰ্বচৰ্ত।
অনুশীলনৰ নিৰ্দেশনা
সময়: সদায় খালী পেটত বস্তি অনুশীলন কৰক, বিশেষকৈ ব্ৰহ্ম মুহূৰ্তত (ৰাতিপুৱাৰ আগৰ সময়) বা শেষ আহাৰৰ অন্ততঃ 5–6 ঘণ্টা পিছত। বৃহদন্ত্ৰ যিমান পাৰি খালী হ'ব লাগে — অনুশীলনৰ আগতে ৰাতিপুৱাৰ স্বাভাৱিক মলত্যাগ হ'ব লাগে। জল বস্তি পৰম্পৰাগতভাৱে পুৱতি নিশা কৰা হয়, যেতিয়া শৰীৰৰ নিষ্কাশন চক্ৰ (অপান বায়ুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত) আটাইতকৈ সক্ৰিয় থাকে।
বাৰংবাৰতা — জল বস্তি: সাধাৰণ ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু স্বাস্থ্যৰ বাবে সপ্তাহত এবাৰ। চিকিৎসাৰ উদ্দেশ্যত (দীৰ্ঘস্থায়ী কোষ্ঠকাঠিন্য, IBS-C, স্ববিষক্ৰিয়াজনিত ছালৰ ৰোগ) তত্ত্বাৱধানত 2–4 সপ্তাহৰ এক চুটি পাঠ্যক্ৰমৰ বাবে সপ্তাহত 2–3 বাৰ অনুশীলন কৰিব পাৰি, তাৰ পিছত সাপ্তাহিক ৰক্ষণাবেক্ষণলৈ কমাব লাগে। জল বস্তিৰ বাবে দৈনিক অনুশীলনৰ পৰামৰ্শ দিয়া নহয়, কিয়নো অধিৱেশনৰ মাজত বৃহদন্ত্ৰক নিজৰ স্বাভাৱিক জীৱাণুকুল আৰু শ্লেষ্মিক সন্তুলন পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ সময়ৰ প্ৰয়োজন।
বাৰংবাৰতা — স্থল বস্তি: অতিমাত্ৰা হোৱাৰ চিন্তা নকৰাকৈ ৰাতিপুৱাৰ দিনচৰ্যাৰ অংশ হিচাপে প্ৰতিদিনে অনুশীলন কৰিব পাৰি। বায়ু-ভিত্তিক এই অনুশীলন কোমল, স্ব-নিয়ন্ত্ৰিত আৰু বৃহদন্ত্ৰৰ জীৱাণুকুল বিঘ্নিত কৰাৰ কোনো আশংকা নাই। দীৰ্ঘস্থায়ী গেছ, পেট ফুলা বা অনিয়মীয়া মলত্যাগত ভোগা বাত-প্ৰধান প্ৰকৃতিৰ লোকৰ বাবে দৈনিক স্থল বস্তি বিশেষভাৱে উপকাৰী।
নৌলিৰ সৈতে সম্পৰ্ক: বস্তি আৰু নৌলি (Nauli) ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত। এক সম্পূৰ্ণ প্ৰভাতী ষট্কৰ্ম ক্ৰমত সাধাৰণতে ক্ৰমটো হ'ল: জল নেতি → কুঞ্জল ক্ৰিয়া → নৌলি → বস্তি (সেইদিনা অনুশীলন কৰিলে) → কপালভাতি। ওপৰৰ পৰা তললৈ এই ক্ৰমে ষট্কৰ্ম পদ্ধতিৰ দিশগত প্ৰৱাহ প্ৰতিফলিত কৰে — তলৰ শৰীৰৰ আগতে ওপৰৰ শৰীৰৰ শুদ্ধি — আৰু নিশ্চিত কৰে যে প্ৰতিটো অনুশীলন আগৰটোৱে সৃষ্টি কৰা আভ্যন্তৰীণ অৱস্থাৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠে।
তত্ত্বাৱধান: জল বস্তিৰ প্ৰথম 5–10টা অধিৱেশন এজন যোগ্য, অভিজ্ঞ যোগ শিক্ষকৰ প্ৰত্যক্ষ তত্ত্বাৱধানত কৰিব লাগিব। কেৱল লিখিত বা ভিডিঅ' নিৰ্দেশনাৰ পৰা জল বস্তিৰ চেষ্টা নকৰিব। স্থল বস্তি কম আক্ৰমণাত্মক হোৱাৰ বাবে 2–3টা তত্ত্বাৱধানযুক্ত অধিৱেশনৰ পিছত নিজে অনুশীলন কৰিব পাৰি।
নিষেধ
প্ৰস্তুত অনুশীলনকাৰীয়ে সঠিকভাৱে কৰিলে বস্তি ক্ৰিয়া নিৰাপদ, কিন্তু কিছুমান চিকিৎসাজনিত অৱস্থাত ই অনুচিত বা বিপজ্জনক। তলৰ যিকোনো এটা প্ৰযোজ্য হ'লে বস্তি অনুশীলন নকৰিব:
অনুশীলন নকৰিব যদি:
- অৰ্শ (পাইলছ) — নলী সুমুৱাই দিয়া আৰু মলদ্বাৰৰ পেশীৰ তীব্ৰ সংকোচনে প্ৰদাহযুক্ত অৰ্শৰ তন্তুক বেয়া কৰিব পাৰে আৰু ৰক্তক্ষৰণ ঘটাব পাৰে
- মলদ্বাৰৰ ফাট বা ফিষ্টুলা — মলদ্বাৰ বা মলাশয়ৰ তন্তুত যিকোনো ফাট থাকিলে অনুশীলনৰ সময়ত সংক্ৰমণ আৰু অধিক ফাটি যোৱাৰ আশংকা থাকে
- মলাশয় বাহিৰলৈ ওলোৱা (ৰেক্টেল প্ৰ'লেপ্স) — পেটৰ চাপৰ শক্তিশালী পৰিৱৰ্তন আৰু মলদ্বাৰৰ পেশীৰ পৰিচালনাই বৰ্তমানৰ প্ৰলেপ্ছ (অংগ স্থানচ্যুতি) বেয়া কৰিব পাৰে
- অন্ত্ৰৰ প্ৰদাহজনিত ৰোগ (IBD) — ক্ৰ'নছ ৰোগ আৰু আলচাৰেটিভ কোলাইটিছত অন্ত্ৰৰ আৱৰণত সক্ৰিয় প্ৰদাহ থাকে; বস্তিয়ে ৰোগৰ প্ৰকোপ বঢ়াব পাৰে আৰু বিষ বা ৰক্তক্ষৰণ ঘটাব পাৰে
- গৰ্ভাৱস্থা — পেটৰ তীব্ৰ সংকোচন, উড্ডীয়ান বন্ধ আৰু নৌলি — সকলোবোৰ সমগ্ৰ গৰ্ভাৱস্থাত কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ
- ঋতুস্ৰাৱ — অপান বায়ুৰ শক্তিশালী পৰিচালনা আৰু পেটৰ চাপ ঋতুস্ৰাৱৰ সময়ত উচিত নহয়; ঋতুস্ৰাৱ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত পুনৰ আৰম্ভ কৰক
- শেহতীয়া পেট বা মলাশয়ৰ অস্ত্ৰোপচাৰ (6 মাহৰ ভিতৰত) — অস্ত্ৰোপচাৰৰ ঘাঁ শুকোৱা, চিলাই বা এনাষ্ট'ম'টিক স্থানত বিঘিনি ঘটাৰ আশংকা
- হৃদ্ৰোগ বা উচ্চ ৰক্তচাপ — উড্ডীয়ান আৰু নৌলি প্ৰয়োগৰ সময়ত ভালছাল্ভাৰ দৰে তীব্ৰ প্ৰক্ৰিয়াই হৃদযন্ত্ৰ আৰু ৰক্তবাহী তন্ত্ৰত বিপজ্জনক চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে
- হাৰ্নিয়া (কুঁচকি, নাভি বা হায়েটাল) — পেটৰ চাপৰ শক্তিশালী পৰিৱৰ্তনে হাৰ্নিয়া বেয়া কৰিব পাৰে
- সক্ৰিয় সংক্ৰমণ (জ্বৰ, গেষ্ট্ৰ'এণ্টেৰাইটিছ, তীব্ৰ ডায়েৰিয়া) — তীব্ৰ শুদ্ধিকৰণ অনুশীলনৰ দ্বাৰা শৰীৰৰ তীব্ৰ-পৰ্যায়ৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত বাধা দিব নালাগে
- 16 বছৰৰ তলৰ শিশু — বস্তিৰ বাবে শাৰীৰিক পৰিপক্কতা, বিকশিত পেশী-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু মানসিক প্ৰস্তুতিৰ প্ৰয়োজন, যি শিশুৰ পৰা আশা কৰা নাযায়
স্বাস্থ্যবিধিৰ সতৰ্কবাণী: বস্তি ক্ৰিয়াত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা একেবাৰে অপৰিহাৰ্য। পানী পৰিষ্কাৰ আৰু শৰীৰৰ উষ্ণতাৰ হ'ব লাগিব, প্ৰতিবাৰ ব্যৱহাৰৰ আগতে নলী বীজাণুমুক্ত কৰিব লাগিব, হাত ভালদৰে ধুব লাগিব, আৰু অনুশীলনৰ আগতে আৰু পিছত মলদ্বাৰৰ অঞ্চল পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগিব। অপৰিষ্কাৰ পানী, ভালদৰে বীজাণুমুক্ত নকৰা নলী বা প্ৰদূষিত জলাশয়ত অনুশীলনে অন্ত্ৰৰ গুৰুতৰ সংক্ৰমণ ঘটাব পাৰে। আধুনিক অনুশীলনত পৰম্পৰাগত বাঁহৰ নলীতকৈ চিকিৎসা-মানৰ চিলিক'ন কেথেটাৰ অধিক পছন্দ কৰা হয়।
অনুশীলনৰ পিছৰ নিৰ্দেশনা
জিৰণিৰ সময়: জল বস্তি সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত আৰামদায়ক বহা বা আধা-হেলনীয়া অৱস্থাত 20–30 মিনিট জিৰণি লওক। অনুশীলনৰ ঠিক পিছতে চিত হৈ সম্পূৰ্ণ সমানকৈ শুই পৰা পৰিহাৰ কৰক, কিয়নো বৃহদন্ত্ৰত অলপ অৱশিষ্ট পানী থাকিব পাৰে আৰু সেয়া সম্পূৰ্ণ ওলাই যাবলৈ সময়ৰ প্ৰয়োজন। লাহে লাহে, কোমলকৈ খোজ কঢ়া উপকাৰী। স্থল বস্তিৰ বাবে প্ৰাণায়াম বা আন ৰাতিপুৱাৰ অনুশীলনলৈ যোৱাৰ আগতে 5 মিনিটৰ এক চমু জিৰণিয়েই যথেষ্ট।
জল বস্তিৰ পিছৰ প্ৰথম আহাৰ: খোৱাৰ আগতে 45 মিনিটৰ পৰা 1 ঘণ্টা অপেক্ষা কৰক। বস্তিৰ পিছৰ আদৰ্শ আহাৰ খিচিৰি (মৃদু মছলাৰে — হালধি, জিৰা, অলপ সৈন্ধৱ লৱণ আৰু ঘিউৰে — একেলগে ৰন্ধা চাউল আৰু মগুদাইল)। আয়ুৰ্বেদত খিচিৰিক আটাইতকৈ সাত্ত্বিক (বিশুদ্ধ, সন্তুলনকাৰী) খাদ্য বুলি গণ্য কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ কোমল গঠন আৰু উষ্ণতাই সদ্য শোধিত বৃহদন্ত্ৰৰ আৱৰণক লাহেকৈ ঢাকি দিয়ে, অন্ত্ৰৰ জীৱাণুকুলক পুষ্টি দিয়ে আৰু পাচন পৰিৱেশ পুনৰ গঢ়াৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে। বিকল্প হিচাপে হালধিৰে গৰম গাখীৰ, পকা কল বা ভাপত দিয়া ঋতুকালীন শাক-পাচলিও গ্ৰহণযোগ্য।
পৰিহাৰ কৰিবলগীয়া খাদ্য: জল বস্তিৰ পিছত 6–8 ঘণ্টালৈ জলকীয়া খাদ্য, কেঁচা ছালাড, ঠাণ্ডা পানীয়, প্ৰক্ৰিয়াজাত খাদ্য, ভজা বা তৈলাক্ত খাদ্য, গধুৰ প্ৰ'টিন (মাংস, কণী, চীজ), কেফেইন, মদ আৰু কাৰ্বনযুক্ত পানীয় কঠোৰভাৱে পৰিহাৰ কৰক। বৃহদন্ত্ৰৰ আৱৰণ সংবেদনশীল, সদ্য শোধিত অৱস্থাত থাকে — কঠোৰ, উত্তেজক বা হজম কৰিবলৈ কঠিন খাদ্য খালে লাভ নষ্ট হ'ব আৰু উন্মুক্ত শ্লেষ্মিক আৱৰণৰ ক্ষতি হ'ব পাৰে। স্থল বস্তিৰ পিছত আহাৰৰ নিষেধাজ্ঞা নূন্যতম — আপোনাৰ সাধাৰণ ৰাতিপুৱাৰ আহাৰ খাওক, গৰম, ৰন্ধা খাদ্যক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ক।
প্ৰ'বায়'টিক পুনৰুদ্ধাৰ: জল বস্তিৰ পিছত নিৰ্গত বৰ্জ্যৰ লগত বৃহদন্ত্ৰৰ জীৱাণুকুলো সাময়িকভাৱে কমি যায়। 24 ঘণ্টাৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিকভাৱে গেঁজনিযুক্ত খাদ্য খোৱা অতি উপকাৰী — সতেজ দৈ, ঘোল (চাছ/লাচী), বা পৰম্পৰাগতভাৱে গেঁজনিযুক্ত আচাৰ। এই খাদ্যই বৃহদন্ত্ৰলৈ উপকাৰী জীৱাণু পুনৰ প্ৰৱেশ কৰায় আৰু মাইক্ৰ'বায়'ম পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰে। উপলব্ধ হ'লে এক উচ্চ মানৰ প্ৰ'বায়'টিক পৰিপূৰকও ল'ব পাৰি।
বস্তিৰ পিছত প্ৰাণায়াম: জল বস্তিৰ পিছত 20–30 মিনিট জিৰণি লৈ কোমল প্ৰাণায়াম কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হয়। নাড়ী শোধন (একান্তৰ নাসাৰন্ধ্ৰ শ্বাস) এক ধীৰ, আৰামদায়ক অনুপাতত আদৰ্শ, কাৰণ ই প্ৰাণ-অপানৰ অক্ষ সন্তুলিত কৰে, যাক বস্তিয়ে পোনপটীয়াকৈ প্ৰভাৱিত কৰে। জোৰদাৰ অনুশীলন পৰিহাৰ কৰক, যেনে ভস্ত্ৰিকা (Bhastrika) or কপালভাতি (Kapalbhati) জল বস্তিৰ পিছত অন্ততঃ 2 ঘণ্টালৈ।
ষট্কৰ্ম পদ্ধতি আৰু স্বৰ যোগৰ সৈতে সংযোগ
The ষট্কৰ্মসমূহ (ষট্কৰ্ম — ছটা শুদ্ধিকৰণ কৰ্ম) আভ্যন্তৰীণ স্বাস্থ্যবিধিৰ এক সম্পূৰ্ণ পদ্ধতি গঢ়ে। ছটা অনুশীলনৰ প্ৰতিটোৱে এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলক লক্ষ্য কৰে: নেতি (নাসিকা-পথ), ধৌতি (Dhauti) (কুঞ্জল (Kunjal)/শংখ প্ৰক্ষালন (Shankha Prakshalana) — ওপৰৰ আৰু সম্পূৰ্ণ পাচনতন্ত্ৰ), নৌলি (Nauli) (পেটৰ অংগসমূহ), বস্তি (বৃহদন্ত্ৰ আৰু তলৰ পথ), কপালভাতি (Kapalbhati) (মগজুৰ সন্মুখ ভাগ আৰু শ্বাসপথ), আৰু ত্ৰাটক (Tratak) (চকু আৰু দৃষ্টি কেন্দ্ৰসমূহ)। একেলগে এইবোৰে শৰীৰক প্ৰাণায়াম, মুদ্ৰা, বন্ধ আৰু ধ্যানৰ উচ্চতৰ অনুশীলনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে।
ঘেৰণ্ড সংহিতাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান কাঠামোত ঘটস্থ যোগৰ (শৰীৰ-পাত্ৰৰ শুদ্ধি) সাতটা অংগ ষট্কৰ্মৰে আৰম্ভ হয়: শোধন (শুদ্ধিকৰণ) প্ৰথম পদক্ষেপ, তাৰ পিছত দৃঢ়তা (আসনৰ জৰিয়তে সবলতা), স্থৈৰ্য (মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে স্থিৰতা), ধৈৰ্য (প্ৰত্যাহাৰৰ জৰিয়তে ধৈৰ্য), লাঘৱ (প্ৰাণায়ামৰ জৰিয়তে পাতলতা), প্ৰত্যক্ষ (ধ্যানৰ জৰিয়তে অনুভৱ) আৰু নিৰ্লিপ্ততা (সমাধিৰ জৰিয়তে অনাসক্তি)। ছয়টা ষট্কৰ্মৰ এটা হিচাপে বস্তি এই চিৰিৰ একেবাৰে প্ৰথম খাপৰ অন্তৰ্গত — শাৰীৰিক শুদ্ধি অবিহনে পৰৱৰ্তী অংগসমূহ কাৰ্যকৰীভাৱে অনুশীলন কৰিব নোৱাৰি।
স্বৰ যোগৰ সৈতে সংযোগ: স্বৰৰ বিজ্ঞানত ইড়া, পিংগলা আৰু সুষুম্না নাড়ীৰে শ্বাসৰ প্ৰৱাহ পোনপটীয়াকৈ পঞ্চপ্ৰাণৰ (প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান, ব্যান) সন্তুলনৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। বস্তি ক্ৰিয়াই বিশেষকৈ অপান বায়ু শুদ্ধ কৰে, যিয়ে শ্ৰোণী অঞ্চল, তলপেট আৰু মূলাধাৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। কোলনৰ বিষ আৰু সঞ্চিত বৰ্জ্যৰ দ্বাৰা অপান অৱৰুদ্ধ হ'লে ইয়াৰ অধোগামী শক্তি অনিয়মীয়া হয় — যি কোষ্ঠকাঠিন্য, কঁকালৰ বিষ, উদ্বেগ, অনিদ্ৰা আৰু অনিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ হিচাপে প্ৰকাশ পায়। আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে, অশুদ্ধ অপান নাভি-কেন্দ্ৰত প্ৰাণৰ সৈতে কাৰ্যকৰীভাৱে মিলিত হ'ব নোৱাৰে, যিটো সুষুম্না নাড়ী সক্ৰিয় হোৱাৰ অপৰিহাৰ্য পূৰ্বচৰ্ত — কেন্দ্ৰীয় নাড়ী, যাৰ মাজেৰে ধ্যানৰ সৰ্বোচ্চ অৱস্থাত শ্বাস প্ৰৱাহিত হয়।
অপান অঞ্চল সম্পূৰ্ণৰূপে শুদ্ধ কৰি বস্তিয়ে এই প্ৰাণশক্তিৰ মুক্ত প্ৰৱাহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰে, যাৰ ফলত নাড়ী শুদ্ধি (শক্তি-নাড়ীৰ শুদ্ধি) সম্ভৱ হয়, যিটো সকলো ষট্কৰ্ম অনুশীলনৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য। অপান মুক্তভাৱে প্ৰৱাহিত হ'লে স্বৰ চক্ৰৰ পৰ্যবেক্ষণ — ইড়া (বাওঁ নাসাৰন্ধ্ৰ) আৰু পিংগলাৰ (সোঁ নাসাৰন্ধ্ৰ) প্ৰাধান্যৰ ছন্দোবদ্ধ পৰিৱৰ্তন — সূক্ষ্ম আৰু নিখুঁত হয়, আৰু সাধকে সুষুম্নাৰ ক্ষণিক মুকলি হোৱাৰ ইংগিত দিয়া সূক্ষ্ম পৰিৱৰ্তন ধৰিব পৰা সামৰ্থ্য লাভ কৰে।
“বস্তি কৰ্মৰ দ্বাৰা শৰীৰ মূত্ৰ-অংগ, পাচন-অংগ আৰু পেটৰ ৰোগৰ পৰা মুক্ত হয়। ই শৰীৰক সুন্দৰ কৰে, জঠৰাগ্নি বৃদ্ধি কৰে আৰু বাত, পিত্ত আৰু কফৰ আধিক্যৰ পৰা উৎপন্ন সকলো বিকাৰ নাশ কৰে।”
— হঠযোগ প্ৰদীপিকা, অধ্যায় 2, শ্লোক 26–27
সম্পৰ্কিত ষট্কৰ্ম অনুশীলনসমূহ অন্বেষণ কৰক
বস্তি ক্ৰিয়া ছয়টা শাস্ত্ৰীয় ষট্কৰ্মৰ অন্যতম। এক সম্পূৰ্ণ অনুশীলন গঢ়িবলৈ এই সহযোগী শুদ্ধিকৰণ কৌশলসমূহ অন্বেষণ কৰক।
নেতি ক্ৰিয়া (Neti Kriya) শংখ প্ৰক্ষালন (Shankha Prakshalana) কুঞ্জল ক্ৰিয়া (Kunjal Kriya) তিনিটা বন্ধ