Breath Science

প্ৰাণায়াম (Pranayama)

মূল পৃষ্ঠাপ্ৰাণায়াম (Pranayama)
উশাহ বিজ্ঞান

প্ৰাণায়াম (Pranayama)

প্ৰাণায়াম (प्राणायाम) হৈছে উশাহৰ সুলভ দুৱাৰেৰে প্ৰাণক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিস্তাৰ কৰা যোগিক অনুশাসন। ই পতঞ্জলিৰ অষ্টাঙ্গ যোগৰ চতুৰ্থ অংগ। হঠ আৰু তন্ত্ৰই প্ৰাণময় কোষ আৰু নাড়ীৰ জৰিয়তে ইয়াৰ কাম বৰ্ণনা কৰে, আনহাতে আধুনিক গৱেষণাই নিৰ্বাচিত শ্বসন, হৃদ-ৰক্তবাহী আৰু মনস্তাত্ত্বিক প্ৰভাৱ জোখে। এইবোৰ পৰিপূৰক খিড়িকী, একে দাবী নহয়।

প্ৰাণায়াম কি?

প্ৰাণায়াম হৈছে উশাহ, মনোযোগ আৰু, উন্নত স্তৰত, কুম্ভকৰ জৰিয়তে প্ৰাণৰ অনুশাসিত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিস্তাৰ। পতঞ্জলিয়ে ইয়াক স্থিৰ আসনৰ পাছত আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অন্তৰ্মুখীতা আৰু একাগ্ৰতাৰ আগত ৰাখিছে। হঠ-গ্ৰন্থবোৰে পৃথক প্ৰভাৱৰ সৈতে বেলেগ পদ্ধতি বিকশিত কৰে। দ্ৰুত উশাহ, কুম্ভক আৰু বন্ধৰ বাবে প্ৰস্তুতি, ব্যক্তিগত মূল্যায়ন আৰু যোগ্য পথ-প্ৰদৰ্শনৰ প্ৰয়োজন।

সোনকালে উত্তৰ

সাধাৰণ প্ৰশ্নৰ পোনপটীয়া উত্তৰ

প্ৰাণায়ামৰ অৰ্থ কি?

প্ৰাণায়াম (prāṇāyāma) মানে সচেতন উশাহ লোৱা, এৰা আৰু কুম্ভকৰ জৰিয়তে জীৱনশক্তি প্ৰাণৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিস্তাৰ। পতঞ্জলিয়ে ইয়াক যোগৰ চতুৰ্থ অংগ কৰিছে; হঠযোগ প্ৰদীপিকাই আঠটা কুম্ভক শিকায়। গ্ৰন্থই কয় যে যেতিয়া উশাহ স্থিৰ, মন স্থিৰ।

প্ৰাণায়ামৰ প্ৰকাৰবোৰ কি কি?

হঠযোগ প্ৰদীপিকাত প্ৰাণায়ামৰ প্ৰকাৰ হ’ল আঠটা কুম্ভক: সূৰ্য-ভেদন, উজ্জায়ী, সীৎকাৰী, শীতলী, ভস্ত্ৰিকা, ভ্ৰামৰী, মূৰ্চ্ছা আৰু প্লাৱিনী। নাড়ী-শোধন (পৰ্যায়ক্ৰমে নাকৰ পাহিৰে উশাহ লোৱা) আৰু কপালভাতি, এক শুদ্ধিকৰণ ক্ৰিয়া, এইবোৰৰ আগতে শিকোৱা হয়। প্ৰতিটোৰ নিজস্ব প্ৰভাৱ আৰু উপযুক্ততা আছে।

প্ৰাণায়ামৰ উপকাৰিতা কি কি?

গৱেষণাত প্ৰাণায়ামৰ সুফলৰ ভিতৰত লাহী অনুশীলনৰ সৈতে ভাল ফুচফুচৰ কাৰ্য, শান্ত হৃদস্পন্দনৰ ছন্দ আৰু কম ৰক্তচাপ, আৰু মানসিক চাপ হ্ৰাস অন্তৰ্ভুক্ত। পৰম্পৰাত ই নাড়ী শুদ্ধ কৰে, মন স্থিৰ কৰে আৰু ধ্যানৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে। প্ৰদীপিকাই সতৰ্ক কৰে যে ভুল অনুশীলনে ৰোগ সৃষ্টি কৰে, সেয়েহে পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব আছে।

আৰম্ভকাৰীয়ে প্ৰাণায়াম কেনেকৈ আৰম্ভ কৰে?

নতুন সাধকে প্ৰাণায়াম আৰম্ভ কৰে স্বাভাৱিক উশাহৰ সজাগতা, লাহে লাহে পেটেৰে উশাহ আৰু কুম্ভক নোহোৱা সৰল নাড়ী শোধনেৰে, খালী পেটত প্ৰতিদিনে পাঁচৰ পৰা দহ মিনিট। কুম্ভক, বন্ধ, ভস্ত্ৰিকা আৰু কপালভাতি শিক্ষকৰ লগত কেৱল ক্ৰমান্বয়ে যোগ কৰা হয়। উশাহ সদায় সহজ থাকিব লাগে, কেতিয়াও বল কৰি নহয়।

“প্ৰাণায়াম” সম্পৰ্কে এতিয়াও প্ৰশ্ন আছে নেকি? নিজৰ ভাষাত সোধক; পীঠৰ এজন শিক্ষকে উত্তৰ দিয়ে।

পীঠলৈ WhatsApp কৰক

শাস্ত্ৰই কি কয়

चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् । योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥

cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet | yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet ||

অৰ্থ: যেতিয়া উশাহ চলে মন চলে; যেতিয়া উশাহ স্থিৰ হয় মন স্থিৰ হয়। যোগীয়ে স্থিৰতা লাভ কৰে, সেয়েহে উশাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উচিত।

— হঠযোগ প্ৰদীপিকা 2.2 · সংস্কৃত মূল: স্বাত্মাৰাম, হঠযোগ প্ৰদীপিকা — GRETIL ই-পাঠ (Göttingen), sanskritdocuments.org সংস্কৰণ (J. Brzezinski / U. Stiehl)ৰ সৈতে মিলাই চোৱা

প্ৰতিটো প্ৰাণায়ামৰ ভেটি: উশাহ আৰু মন একেলগে চলে। উশাহ স্থিৰ কৰাটো যোগীৰ হাতত মন স্থিৰ কৰাৰ আটাইতকৈ পোনপটীয়া উপায়।

प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥

prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ ||

অৰ্থ: প্ৰাণায়াম তিনি প্ৰকাৰৰ বোলা হৈছে — ৰেচক, পূৰক আৰু কুম্ভক। কুম্ভক দুই প্ৰকাৰৰ: সহিত (উশাহৰ সৈতে যুক্ত) আৰু কেৱল (নিজে নিজে)।

— হঠযোগ প্ৰদীপিকা 2.71 · সংস্কৃত মূল: স্বাত্মাৰাম, হঠযোগ প্ৰদীপিকা — GRETIL ই-পাঠ (Göttingen), sanskritdocuments.org সংস্কৰণ (J. Brzezinski / U. Stiehl)ৰ সৈতে মিলাই চোৱা

প্ৰদীপিকাৰ প্ৰযুক্তিগত কাঠামো: ৰেচক, পূৰক আৰু কুম্ভক, আৰু দুই প্ৰকাৰৰ কুম্ভক। এই পৃষ্ঠাৰ প্ৰতিটো পদ্ধতি এই গাঁথনিৰ ভিতৰৰ এটা ভিন্নতা।

শাস্ত্ৰীয় প্ৰাণায়ামসমূহৰ তুলনা

হঠযোগ প্ৰদীপিকা 2.44ৰ আঠটা কুম্ভক, নাড়ী-শোধন আৰু কপালভাতিৰ সৈতে; প্ৰভাৱ পৰম্পৰাত শিকোৱা মতে।

অনুশীলনপদ্ধতি চমুকৈপাৰম্পৰিক প্ৰভাৱস্বৰৰ সৈতে সংযোগসাৱধান হওক
সূৰ্য-ভেদনসোঁফালেৰে ভিতৰলৈ, বাওঁফালেৰে বাহিৰলৈউষ্ণকাৰক, সক্ৰিয়কাৰকপিংগলা (সৌৰ)উচ্চ ৰক্তচাপ, উদ্বেগ
চন্দ্ৰ-ভেদনবাওঁফালেৰে ভিতৰলৈ, সোঁফালেৰে বাহিৰলৈশীতল, শান্তিদায়কইড়া (চান্দ্ৰ)নিম্ন মনোভাব, নিম্ন ৰক্তচাপ
উজ্জায়ীকণ্ঠত কোমল ধ্বনিস্থিৰ কৰা, উষ্ণ কৰাসন্তুলনকণ্ঠত টান
সীৎকাৰী / শীতলীদাঁতৰ মাজেৰে ভিতৰলৈ / ফুৰুকা কৰা জিভাশীতল, শান্তিদায়কIḍāঠাণ্ডা ঋতু, হাঁপানী, নিম্ন ৰক্তচাপ
ভস্ত্ৰিকাভস্ত্ৰা উশাহউষ্ণতাদায়ক, শক্তিদায়কপ্ৰথমে পিংগলা, তাৰ পাছত সন্তুলনহৃদ্‌ৰোগ, গৰ্ভাৱস্থা, উচ্চ ৰক্তচাপ
ভ্ৰামৰীগুঞ্জন কৰি উশাহ এৰাশান্তকাৰী, অন্তৰ্মুখীসন্তুলনকাণৰ সংক্ৰমণ
নাড়ী-শোধনসলনি সলনি নাকৰ পাহিশুদ্ধকাৰী, সন্তুলনকাৰীইড়া–পিংগলাৰ সন্তুলনকমেই অনুপযুক্ত; কুম্ভক কোমল ৰাখক
কপালভাতিদ্ৰুত সক্ৰিয় উশাহ এৰাশোধনকাৰী, সজাগকাৰীপথ চাফা কৰেগৰ্ভাৱস্থা, হাৰ্নিয়া, উচ্চ ৰক্তচাপ

বিজ্ঞান ভৈৰৱ তন্ত্ৰ — শ্লোক 24

“মৰুদন্তৰ্বহিৰ্ৱাপি বিয়দ্যুগ্মানিৱৰ্তনাৎ / ভৈৰৱ্যা ভৈৰৱস্যেত্থং ভৈৰৱি ব্যজ্যতে ৱপুঃ”

কাশ্মীৰ শৈৱবাদৰ আটাইতকৈ সন্মানীয় গ্ৰন্থসমূহৰ অন্যতম বিজ্ঞান ভৈৰৱ তন্ত্ৰই ভৈৰৱৰ (পৰম চেতনা) উপলব্ধিৰ বাবে 112টা ধ্যান কৌশল (ধাৰণা) প্ৰকাশ কৰে। শ্লোক 24-এ দুটা 'ঘূৰণি বিন্দু'ত শ্বাস নিৰীক্ষণৰ কৌশল বৰ্ণনা কৰে — সেই মুহূৰ্ত যেতিয়া ওলাই যোৱা শ্বাস (নিশ্বাস) ঘূৰি সোমাই অহা শ্বাস (শ্বাস গ্ৰহণ) হয়, আৰু ইয়াৰ বিপৰীত। এই দুটা সন্ধি বিন্দুত সম্পূৰ্ণ নিস্তব্ধতাৰ এক শূন্য থাকে — মধ্য (কেন্দ্ৰ)। সেই কেন্দ্ৰত শ্বাস ভিতৰলৈও নাযায়, বাহিৰলৈও নাযায়। ব্যক্তিগত প্ৰাণ সাৰ্বজনীন প্ৰাণত বিলীন হয়। পৃথক সত্তাৰ অনুভৱ (অহংকাৰ) ক্ষন্তেকৰ বাবে বন্ধ হয়। যি থাকে সেয়া ভৈৰৱ — বিশুদ্ধ, অবিভক্ত চেতনা।

প্ৰাণায়ামৰ ভিতৰত লুকাই থকা চূড়ান্ত শিক্ষা এইটোৱেই: লক্ষ্য নহয় নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰচেষ্টাৰে শ্বাসক, বৰং সন্তুলন ইয়াক ইমান নিখুঁতভাৱে যে স্বাভাৱিক বিৰতি নিজে প্ৰকাশিত হয় — আৰু সেই বিৰতিত অনুশীলনকাৰীয়ে চেতনাৰ নিজৰ প্ৰকৃতি আৱিষ্কাৰ কৰে। এই বোধত প্ৰতিটো প্ৰাণায়াম কৌশলেই এই উন্মোচনৰ প্ৰস্তুতি। নাড়ী শোধন ইড়া আৰু পিংগলা সন্তুলিত কৰে; ভ্ৰামৰী (Bhramari) কম্পনৰ জৰিয়তে সচেতনতাক ভিতৰলৈ টানি আনে; ভস্ত্ৰিকা (Bhastrika) প্ৰাণক নিস্তব্ধতাৰ পৰ্যায়লৈ তীব্ৰ কৰে। সকলো পথ একেটা কেন্দ্ৰত মিলিত হয় — শ্বাসৰ মাজৰ বিৰতি।

শিৱ সূত্ৰ — প্ৰাণ সমাচাৰে সমদৰ্শনম্

“প্ৰাণ সমাচাৰে সমদৰ্শনম্”
— শিৱ সূত্ৰ, III.26

কাশ্মীৰ শৈৱবাদৰ মূল গ্ৰন্থ, বসুগুপ্তৰ (খ্ৰীষ্টাব্দ 9ম শতিকা) ৰচিত বুলি গণ্য কৰা শিৱ সূত্ৰৰ এই গভীৰ সূত্ৰই কয়: 'যেতিয়া প্ৰাণ সমান হয় (সমাচাৰে), সম দৃষ্টি (সমদৰ্শনম্) উদ্ভৱ হয়।'

প্ৰাণ সমাচৰে মানে শ্বাসৰ সমতা — যেতিয়া শ্বাস গ্ৰহণ আৰু নিশ্বাস দৈৰ্ঘ্য, গভীৰতা আৰু ছন্দত সম্পূৰ্ণ সুষম হয়, আৰু প্ৰাণ ইড়া আৰু পিংগলা দুয়োটা নাড়ীৰে সমানে প্ৰৱাহিত হয়। সমদৰ্শনম্ মানে 'সম দৃষ্টি' বা 'সকলোকে এক বুলি দেখা' — সেই অৱস্থা য'ত যোগীয়ে বিষয় আৰু বস্তু, নিজ আৰু আন, ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য অনুভৱ নকৰে। সাধাৰণতে অভিজ্ঞতাক বিভক্ত কৰা দ্বৈততাসমূহ — সুখ আৰু দুখ, সফলতা আৰু বিফলতা, আকৰ্ষণ আৰু বিকৰ্ষণ — সচেতনতাৰ এক একীভূত ক্ষেত্ৰত বিলীন হয়।

এই সূত্ৰই প্ৰকাশ কৰে যে শ্বাস সুষম কৰাৰ অনুশীলন কেৱল শাৰীৰিক ব্যায়াম নহয়, বৰং অদ্বৈত সচেতনতালৈ এক প্ৰত্যক্ষ পথ। প্ৰাণায়ামৰ জৰিয়তে প্ৰাণ সমান হ'লে মন স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে ভগৱদ্গীতাত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই বৰ্ণনা কৰা সমচিত্ততাৰ (সমত্ব) অৱস্থাত প্ৰৱেশ কৰে: 'সমচিত্ততাই যোগ' (সমত্বং যোগ উচ্যতে — গীতা 2.48)। শ্বাস হৈছে সেই সূতা যিয়ে স্থূল শৰীৰক সাৰ্বজনীন চেতনাৰ সৈতে সংযোগ কৰে, আৰু প্ৰাণায়াম হৈছে সেই সূতা অনুসৰণ কৰি উৎসলৈ যোৱাৰ বিজ্ঞান।

প্ৰাণায়াম স্বৰ যোগৰ সৈতে কেনেকৈ সংযুক্ত

স্বৰ যোগ — বাওঁ (ইড়া) আৰু সোঁ (পিংগলা) নাকেৰে শ্বাসৰ ছন্দোবদ্ধ পৰিৱৰ্তন নিৰীক্ষণৰ বিজ্ঞান — প্ৰাণায়ামৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যভাৱে সংযুক্ত। প্ৰকৃততে স্বৰ যোগক সেই পৰ্যবেক্ষণমূলক বিজ্ঞান বুলি বুজিব পাৰি যাক প্ৰাণায়ামে ব্যৱহাৰিক ৰূপ দিয়ে। স্বৰ যোগে ধৰণবোৰ প্ৰকাশ কৰে; প্ৰাণায়ামে সেইবোৰ ৰূপান্তৰিত কৰে।

শিৱ স্বৰোদয়ে বৰ্ণনা কৰে যে শ্বাস স্বাভাৱিকভাৱে প্ৰায় 60–90 মিনিটৰ চক্ৰত ইড়া আৰু পিংগলাৰ মাজত সলনি হয়। ইড়া (বাওঁ নাক) প্ৰধান হ'লে মন শান্ত, সৃজনশীল আৰু গ্ৰহণশীল হয়। পিংগলা (সোঁ নাক) প্ৰধান হ'লে শৰীৰ সক্ৰিয়, উষ্ণ আৰু গতিশীল হয়। দুয়োটা নাকেৰে সমানে প্ৰৱাহিত হ'লে — সুষুম্নাৰ বিৰল আৰু শুভ অৱস্থা — শাৰীৰিক কাম বা মানসিক কাৰ্যকলাপ কোনোটোৱেই অনুকূল নহয়, আৰু প্ৰাণ কেন্দ্ৰীয় নাড়ীত প্ৰৱেশ কৰে। এইটোৱেই ধ্যানৰ, সাধনাৰ, বিজ্ঞান ভৈৰৱ তন্ত্ৰত বৰ্ণিত উপলব্ধিৰ মুহূৰ্ত।

প্ৰাণায়ামে স্বৰ যোগৰ সাধকক কোনটো নাড়ী সক্ৰিয় হ'ব তাক সচেতনভাৱে প্ৰভাৱিত কৰাৰ সঁজুলি দিয়ে:

  • নাড়ী শোধন দুয়োটা নাড়ী শুদ্ধ আৰু সুষম কৰে, স্বতঃস্ফূৰ্ত সুষুম্না প্ৰৱাহৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে
  • ভস্ত্ৰিকা (Bhastrika) দ্ৰুতভাৱে পিংগলা (উষ্ণ, শক্তিদায়ক) সক্ৰিয় কৰে আৰু প্ৰয়োজন হ'লে স্বৰ সোঁ নাকলৈ সলনি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি
  • ভ্ৰামৰী (Bhramari) ইড়া (শীতল, শান্তিদায়ক) সক্ৰিয় কৰে আৰু বিশ্ৰাম আৰু নিৰাময়ৰ বাবে স্বৰক বাওঁ নাসাৰন্ধ্ৰলৈ আনিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়
  • কপালভাতি (Kapalbhati) দুয়োটা নাসাৰন্ধ্ৰ পৰিষ্কাৰ কৰে আৰু মগজুৰ সন্মুখ ভাগ সতেজ কৰে, যাৰ ফলত সাধকৰ সূক্ষ্ম স্বৰ-পৰিৱৰ্তন পৰ্যবেক্ষণ কৰাৰ সামৰ্থ্য বাঢ়ে

প্ৰাণায়াম আৰু স্বৰ যোগ দুয়োটাৰে চূড়ান্ত লক্ষ্য একে: সুষুম্না নাড়ীৰ সক্ৰিয়কৰণ — সেই মুহূৰ্ত যেতিয়া দুয়োটা নাকেৰে সমানে প্ৰৱাহিত হয়, মন সম্পূৰ্ণ স্থিৰ হয় আৰু প্ৰাণ কেন্দ্ৰীয় নাড়ীত প্ৰৱেশ কৰে। এই অৱস্থাত ব্যক্তিগত শ্বাস সাৰ্বজনীন শ্বাসত বিলীন হয়, আৰু অনুশীলনকাৰীয়ে শিৱ সূত্ৰৰ সত্য অনুভৱ কৰে: প্ৰাণ সমাচাৰে — সমদৰ্শনম্।

“শ্বাস বিচৰণ কৰিলে মন অস্থিৰ হয়; শ্বাস স্থিৰ হ'লে মন স্থিৰ হয়। যোগীয়ে স্থিৰতা লাভ কৰে; সেয়েহে শ্বাস সংযত কৰা উচিত।”

— হঠযোগ প্ৰদীপিকা, অধ্যায় 2, শ্লোক 2

আপোনাৰ বাবে সঠিক পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ কি?

পাঠ্যক্ৰমবোৰ সেইসকল লোকৰ বাবে উপযুক্ত যিয়ে অনলাইনেৰে বা ঋষিকেশৰ আশ্ৰমত গুৰুৰ সৈতে স্থিৰ, পদে পদে অনুশীলন বিচাৰে। সাধাৰণ পাঠ্যক্ৰম কোনো বিশেষ স্বাস্থ্য অৱস্থা বা তীব্ৰ সংকটৰ বাবে সঠিক প্ৰথম পদক্ষেপ নহয়; তাৰ বাবে ব্যক্তিজনৰ অৱস্থা অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত অনুশীলন লাগে।

স্বামী চৰণাশ্ৰিত গিৰি · স্বৰ যোগ পীঠ, ঋষিকেশ

Try this practice now

Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.

Nāḍī Śodhana for Beginners

10 মিনিট

Alternate-nostril breathing without retention, with the Swara check of which nostril flows before and after.

Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath

8 min

A soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.

Swara Awareness — Watching the Breath Choose Its Nostril

10 মিনিট

The first practice of Swara Yoga: know which nostril flows, feel the breath's length, rest where both sides meet.

These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the স্বৰ যোগ এপ. To learn them in sequence, see our পাঠ্যক্ৰম, বা ask for guidance on which practice suits you.

If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.

সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন

প্ৰাণায়াম অনুশীলনৰ বাবে আটাইতকৈ ভাল সময় কোনটো?

পৰম্পৰাগতভাৱে ৰাতিপুৱা, খালী পেটত, মলত্যাগৰ পাছত, মুকলি বতাহত; শান্ত কৰা পদ্ধতিৰ গধূলি অনুশীলনো ভাল। আহাৰৰ পাছত অনুশীলন এৰাই চলক। স্বৰ যোগে কোনটো নাকৰ পাহিয়েদি উশাহ বৈছে তাক লক্ষ্য কৰাটো যোগ কৰে: শীতল কৰা পদ্ধতি গৰম সময় আৰু পিত্তৰ বাবে, উষ্ণ কৰা পদ্ধতি ঠাণ্ডা সময় আৰু কফৰ বাবে উপযুক্ত।

প্ৰাণায়াম সকলোৰে বাবে সুৰক্ষিত নেকি?

লাহে লাহে, কোমল উশাহ প্ৰায় সকলোৰে বাবে নিৰাপদ। ধাৰণ, ভস্ত্ৰিকা আৰু কপালভাতি গৰ্ভাৱস্থা, অনিয়ন্ত্ৰিত উচ্চ ৰক্তচাপ, হৃদৰোগ, মৃগী, অলপতে হোৱা অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু চকু আৰু কাণৰ কিছুমান অৱস্থাত অনুপযুক্ত। হঠযোগ প্ৰদীপিকাই নিজেই সতৰ্ক কৰে যে ভুল অনুশীলনে ৰোগ সৃষ্টি কৰে।

কুম্ভক কি?

কুম্ভক হ'ল উশাহ ৰুদ্ধ কৰি ৰখা — উশাহ ভিতৰত (অন্তৰ) বা বাহিৰত (বাহ্য) ৰখা। প্ৰদীপিকাই শাস্ত্ৰীয় প্ৰাণায়ামবোৰক কুম্ভক বুলি কয়, আৰু সহিত, উশাহৰ সৈতে যুক্ত কুম্ভক, আৰু কেৱল, প্ৰয়াসবিহীন স্বতঃস্ফূৰ্ত স্থগিতাৱস্থা, পৃথক কৰে। কুম্ভক পথ-প্ৰদৰ্শনত লাহে লাহে যোগ কৰা হয়। স্বৰ-অনুশীলনত, কোনো কুম্ভক যোগ কৰাৰ বহু আগতে, উশাহৰ মাজৰ স্বাভাৱিক বিৰতি প্ৰথমে লক্ষ্য কৰা হয়।

মই প্ৰতিদিনে কিমান সময় প্ৰাণায়াম অনুশীলন কৰা উচিত?

নতুন সাধক: পাঁচৰ পৰা পনেৰ মিনিট। অভিজ্ঞতাৰ লগে লগে বিশৰ পৰা চল্লিশ মিনিট সাধাৰণ; প্ৰদীপিকাই উন্নত সাধকে দিনত চাৰিবাৰ আশী আৱৰ্তনলৈকে পোৱাৰ বৰ্ণনা দিয়ে, যিটো সাধাৰণ শিষ্যৰ বাবে নহয়। লাহে লাহে বঢ়াওক, কেৱল যেতিয়ালৈকে টোপনি, মেজাজ আৰু ৰক্তচাপ স্থিৰ থাকে।

প্ৰাণায়াম আৰু শ্বাস-অনুশীলনৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

প্ৰাণায়াম হৈছে নৈতিক আৰু ধ্যানাত্মক পথৰ ভিতৰত উশাহৰ শাস্ত্ৰীয় যোগ-বিজ্ঞান, যাৰ লক্ষ্য মনক স্থিৰ কৰা। “ব্ৰীদৱৰ্ক” এটা আধুনিক সামগ্ৰিক শব্দ য’ত প্ৰাণায়ামৰ পৰা অহা পদ্ধতি আৰু নতুন কৌশল অন্তৰ্ভুক্ত, কিছুমানত দীঘলীয়া অতি-উশাহো আছে। সিহঁতৰ মাজত মিল আছে কিন্তু একে নহয়।

স্বৰ যোগে প্ৰাণায়ামৰ নিৰ্দেশনা কেনেকৈ দিয়ে?

স্বৰ যোগে কোনটো নাকৰ পাহি সক্ৰিয় আৰু কোনটো তত্ত্ব বৈ আছে সেয়া কয়, যাতে প্ৰাণায়াম বঢ়োৱাতকৈ সন্তুলিত কৰাকৈ বাছি ল'ব পাৰি। যেনে, গৰমত সৌৰ উশাহ প্ৰবল হ'লে শীতল অনুশীলন, আৰু চান্দ্ৰ উশাহ গধুৰ হ'লে উষ্ণ অনুশীলন। এয়া উশাহৰ জৰিয়তে ব্যক্তিগত ব্যৱস্থাপত্ৰ।

য'ত আধুনিক বিজ্ঞান এই শিক্ষাৰ সৈতে লগ হয়

সমীক্ষাবোৰে উন্নত ফুচফুচৰ কাৰ্যক্ষমতা দেখুৱায়; পৰীক্ষণবোৰে দেখুৱায় যে লাহে লাহে আৰু বিকল্প নাকৰ পাহিৰে উশাহ লোৱাই শান্ত কৰে।

অধ্যয়নবোৰে কি পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু কি কৰা নাছিল

এই অধ্যয়নবোৰে নাকৰ আৱৰ্তন বা বলপূৰ্বক এটা নাকৰ পাহিৰে উশাহ লোৱা জোখিছিল, আৰু ফল ভিন্ন: বলপূৰ্বক বাওঁ নাকৰ পাহিৰে উশাহ লোৱাই এটা অধ্যয়নত উদ্বেগ বঢ়ালে (Schiff 1995); আন এটাত, জোৰ কৰিলে কোনটো নাকৰ পাহি প্ৰধান হয় সেয়াও সলনি নহ’ল (Sanders 1994).

স্বৰ যোগৰ দাবী বেলেগ: বৈ থকা নাড়ী কৰ্মৰ সৈতে মিল থকা উচিত — চান্দ্ৰ প্ৰৱাহত কোমল কাম; সৌৰ প্ৰৱাহত প্ৰবল কাম, আহাৰ আৰু টোপনি (শিৱ স্বৰোদয় 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

কোনো প্ৰকাশিত অধ্যয়নে নাকৰ পাহিক কাৰ্যকলাপৰ সৈতে মিলোৱা নাই; প্ৰতিটোৱে কাম, সময়, স্বৰ বা তত্ত্ব যিয়েই নহওক, এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে এটা নাকৰ পাহি নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, আৰু কোনোৱেই প্ৰথমে স্বৰ সলনি হৈছিল বুলি নিশ্চিত কৰা নাছিল। গতিকে সিহঁতৰ ফলাফলে স্বৰ নীতিক নিশ্চিত বা খণ্ডন নকৰে — আমাৰ যুক্তিসংগত অৱস্থান, এতিয়ালৈ পৰীক্ষা কৰা হোৱা নাই।

এটা ক্ৰছঅভাৰ অধ্যয়ন — একেদলৰ লোকে নাড়ী মিল ৰাখি, তাৰ পাছত মিল নৰখাকৈ খোৱা, শোৱা বা কাম কৰা — ইয়াক পৰীক্ষা কৰিব। পীঠে গৱেষকসকলক ইয়াক কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়।

উৎস আৰু গৱেষণা

“প্ৰাণায়ামৰ উপকাৰ” সম্পৰ্কে পীঠৰ সৈতে কথা পাতক

আমাক আপোনাৰ স্বাস্থ্য, অনুশীলন আৰু আপুনি কি বিচাৰি আছে সেই বিষয়ে কওক; স্বামীজী বা কোনো আচাৰ্যই আপোনাৰ উপযোগী পথ পৰামৰ্শ দিব। বা বিনামূলীয়া সাত-দিনীয়া স্বৰ পত্ৰৰে আৰম্ভ কৰক।

স্বামী চৰণাশ্ৰিত গিৰিৰ পৰম্পৰাত শিক্ষা দিয়া · স্বৰ যোগ পীঠ সংস্থান, স্বৰ্গাশ্ৰম, ঋষিকেশ · এই পৃষ্ঠা স্বামীজীৰ পৰ্যালোচনাৰ অপেক্ষাত আছে · অনুশীলন প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে তেওঁৰ অৱস্থা অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত।

প্ৰাণায়াম অনুশীলনসমূহ অন্বেষণ কৰক

কৌশল, উপকাৰিতা আৰু ধাপে ধাপে নিৰ্দেশনাসহ সম্পূৰ্ণ বিস্তৃত নিৰ্দেশিকা চাবলৈ যিকোনো অনুশীলনত ক্লিক কৰক।

 নাড়ী শোধন  ভ্ৰামৰী (Bhramari)  ভস্ত্ৰিকা (Bhastrika)  কপালভাতি (Kapalbhati)  তিনিটা বন্ধ  প্ৰাণায়ামৰ প্ৰকাৰসমূহৰ তুলনা কৰক  যোগাসন  ষট্‌কৰ্মৰ অৱলোকন  প্ৰাণায়াম পাঠ্যক্ৰম  ব্যক্তিগত মাৰ্গদৰ্শন