Tantra & Agama

તંત્ર અને આગમમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા

તંત્ર અને આગમમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા: દીક્ષા, સંક્રમણ, પ્રશ્નો, શિસ્ત, પરંપરાનો અધિકાર, સંમતિ, રક્ષણ-વ્યવસ્થાઓ અને આંતરિક ઓળખ.

ટૂંકમાં

તંત્ર અને આગમમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા

તંત્ર અને આગમમાં ગુરુ–શિષ્ય પરંપરા દીક્ષા, મંત્ર, કર્મકાંડની નિપુણતા, અર્થઘટન અને એવાં રક્ષણાત્મક નિયમો પ્રસારિત કરે છે જેમને જાહેર પદ્ધતિ-યાદીમાં સમેટી શકાય નહીં. શિક્ષક પાત્રતા ચકાસે છે અને શિષ્ય સમજીને પ્રતિબદ્ધતાઓ સ્વીકારે છે. પરંપરાનો અર્થ આંધળું આજ્ઞાપાલન નથી: શિક્ષક નૈતિકતા, સંમતિ અને કાયદા પ્રત્યે જવાબદાર રહે છે, અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના દાવાને ગુપ્તતા દ્વારા બધા પ્રશ્નોથી બચાવવાને બદલે દસ્તાવેજી પુરાવા સાથે રજૂ કરવો જોઈએ.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

તંત્રમાં ગુરુ-પરંપરા શું છે?

તંત્રમાં ગુરુ પરંપરા એ શિક્ષકોની અખંડ શૃંખલા છે, જેના દ્વારા દીક્ષા, મંત્ર, પદ્ધતિ અને સમજ મૂળ સ્રોત — શિવ કે દેવી — થી લઈને વર્તમાન ગુરુ અને શિષ્ય સુધી પહોંચે છે. તે ખાતરી આપે છે કે અભ્યાસ તેના સંદર્ભ, અર્થ, મર્યાદાઓ અને આશીર્વાદ સાથે આવે, કોઈ એકલ-અટૂલી પદ્ધતિ તરીકે નહીં.

તંત્રને ગુરુની જરૂર શા માટે છે?

તંત્રને ગુરુ જોઈએ કારણ કે તેની પદ્ધતિઓ અપાય છે, માત્ર વાંચવામાં આવતી નથી: મંત્ર દીક્ષામાં પ્રાપ્ત થાય છે, અભ્યાસ વ્યક્તિ પ્રમાણે ગોઠવાય છે, અને અનુભવોનું અર્થઘટન માર્ગ જાણનાર સાથે થાય છે. શિવ સૂત્ર તેને બે શબ્દોમાં કહે છે — ગુરુ ઉપાય છે.

તંત્રમાં દીક્ષા શું છે?

તંત્રમાં દીક્ષા એટલે એવો સંસ્કાર, જેના દ્વારા ગુરુ શિષ્યને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા સાથે જોડે છે, મંત્ર અને અભ્યાસ આપે છે, અને ઘણા સંપ્રદાયોમાં એવું મનાય છે કે તે કૃપા દ્વારા બંધનો દૂર કરે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં દીક્ષાના અનેક તબક્કા હોય છે. તેની સાથે અભ્યાસ, આચરણ અને પદ્ધતિની ગુપ્તતા પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતાઓ આવે છે.

તાંત્રિક પરંપરાની ચકાસણી કેવી રીતે થાય છે?

તાંત્રિક ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાની ચકાસણી શિક્ષકોના નામ સાથેના ક્રમ, જાણીતા શાસ્ત્ર અને સંપ્રદાય, અન્ય સાધકોની સાક્ષી અને સૌથી વધુ તો જીવંત શિક્ષકના આચરણ અને જ્ઞાનથી થાય છે. જે પરંપરા પોતાના સ્રોત જણાવી શકતી નથી, અથવા ધન અને ભયની માગણી કરે છે, તેના દાવા પર એકલા વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ.

તંત્ર અને આગમમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

गुरुरुपायः ॥

gurur upāyaḥ ||

અર્થ: ગુરુ જ ઉપાય છે.

— શિવ સૂત્ર 2.6 · સંસ્કૃત મૂળ: વસુગુપ્ત, વાર્તિક સાથે શિવ સૂત્ર — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); પીઠનો સંગ્રહ: શિવ સૂત્ર વિમર્શિની

શિવ સૂત્રના મંત્ર અને શક્તિ વિશેના ઉપદેશની મધ્યમાં આ સૂત્ર આવે છે: ગુરુ ઉપાય છે. ક્ષેમરાજની ટીકા ગુરુને એવા તરીકે સમજાવે છે જે શિષ્ય માટે મંત્રની શક્તિને અસરકારક બનાવે છે.

तस्माद्गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥

tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam | śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam ||

અર્થ: તેથી પરમ કલ્યાણની ઇચ્છા રાખનારે ગુરુનો આશ્રય લેવો — જે શબ્દબ્રહ્મ (શાસ્ત્ર) અને પરબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત હોય અને શાંતિમાં સ્થિત હોય.

— ભાગવત પુરાણ 11.3.21 · સંસ્કૃત મૂળ: ભાગવત પુરાણ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen)

ગુરુ તરીકે કોની શોધ કરવી: જે શાસ્ત્ર અને પરબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત હોય અને શાંતિમાં સ્થિત હોય. આવા શિક્ષકો ઉપલબ્ધ રહે તે માટે જ પરંપરા છે.

મુખ્ય તફાવતો

દીક્ષાના ધાર્મિક અને વિધિગત અર્થો “પરવાનગી” થી આગળ હોઈ શકે છે. તેનું સ્વરૂપ અને પરિણામ પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે.

અભ્યાસ અને અર્થઘટન

પ્રતિબદ્ધતા પહેલાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા, અભ્યાસનું ક્ષેત્ર, ફરજો, શુલ્ક, ગોપનીયતા, બહાર નીકળવાની વ્યવસ્થા, સ્વાસ્થ્યની મર્યાદાઓ અને ફરિયાદ નિવારણ વિશે પૂછો.

સંચરણ માહિતી કરતાં વિશેષ વહન કરે છે

પાના પર છપાયેલો મંત્ર અક્ષરો આપે છે; પરંપરા ઉચ્ચારણ, સ્થાપન, દેવતા સાથેનો સંબંધ, હેતુ, પાત્રતા, સુધારો અને જીવંત બળ આપે છે. ગુરુ એ પણ શીખવે છે કે હજી શું ન કરવું જોઈએ. આ સંયમ પદ્ધતિ અને શિષ્ય બંનેનું રક્ષણ કરે છે.

દીક્ષા સંબંધ અને જવાબદારીને બદલે છે

દીક્ષાને એવા સંસ્કાર તરીકે સમજાવી શકાય જે મર્યાદા મૂકતાં બંધનો દૂર કરીને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના અભ્યાસ માટેની ક્ષમતા સ્થાપે છે. તેની વિધિ અને ધર્મશાસ્ત્ર ઘણાં જુદાં હોઈ શકે. તે મેલિંગ લિસ્ટમાં જોડાવા કે સામાન્ય આશીર્વાદ મેળવવા કરતાં વધુ છે, અને સ્વીકાર કરતાં પહેલાં પ્રતિબદ્ધતાઓ સમજવી જોઈએ.

જિજ્ઞાસા, ભક્તિ અને વિવેક સાથે સાથે ચાલે છે

ગીતાના અભિગમમાં શ્રદ્ધા, સેવા અને પ્રશ્ન પૂછવાનો સમાવેશ છે. શિષ્ય શિસ્તબદ્ધ અનુભવથી ઉપદેશને પારખે છે અને ગુરુના જ્ઞાન તથા આચરણને જુએ છે. આંધળી શંકા શીખવામાં અવરોધ બને છે; આંધળું સમર્પણ દુરુપયોગને મોકળું કરે છે. પરિપક્વ વિશ્વાસ સત્યમાંથી ઊગે છે.

પરંપરા માત્ર નામોની યાદી નહીં, સંબંધોને પણ જાળવે છે

ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા એ વહન કરે છે કે શાસ્ત્ર, મંત્ર, દેવતા, વિધિ, શ્વાસ અને ધ્યાનાત્મક અંતર્દૃષ્ટિ એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાય છે. નામો સાતત્ય સ્થાપિત કરે છે, પરંતુ જીવંત સક્ષમતા ઉચ્ચારણ, ક્રમ, અર્થઘટન, સુધારા અને પદ્ધતિનો હેતુ તોડ્યા વિના સુરક્ષિત રીતે ગોઠવણ કરવાની ક્ષમતામાં દેખાય છે. માત્ર વંશવૃક્ષ વર્તમાન જ્ઞાન કે આચરણ સિદ્ધ કરી શકતું નથી; વારસો અને તેનું જીવનમાં સાકાર થવું, બંનેની તપાસ થવી જોઈએ.

ગુરુ પાત્રતા અને તૈયારીને પારખે છે

એક જ મંત્ર કે મુદ્રા એક વિદ્યાર્થી માટે યોગ્ય અને બીજા માટે અકાળે હોઈ શકે છે. ગુરુ સમય જતાં સ્વાસ્થ્ય, સ્થિરતા, ભક્તિ, શિસ્ત, સમજ અને પ્રતિભાવને નિહાળે છે. તીવ્રતા રોકી રાખવી એ સંચારનું કાર્ય હોઈ શકે છે, અસ્વીકાર નહીં. પાત્રતાને ક્યારેય ભેદભાવ, અપમાન કે એવી અનંત પેઇડ પ્રારંભિક વિધિઓનું બહાનું ન બનવા દેવું જોઈએ, જેનો હેતુ સમજાવી ન શકાય.

દીક્ષામાં પદ્ધતિ, અર્થ અને પ્રતિબદ્ધતાઓ હોય છે

દીક્ષા ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અનુસાર શિષ્યને સંસ્કારિત કરી શકે, મંત્ર સ્થાપી શકે, બંધનો દૂર કરી શકે અને વિધિગત કે યૌગિક અધિકાર આપી શકે. તેનો સ્વીકાર કરતાં પહેલાં દૈનિક અભ્યાસ, આહાર કે આચરણ સંબંધી પ્રતિબદ્ધતાઓ, ફી, ગોપનીયતા, શારીરિક સ્પર્શ અને પ્રશ્નો કે પાછા હટવાની પ્રક્રિયા સમજી લો. દીક્ષા બંને પક્ષોની જવાબદારી ઊંડી કરે છે; તે સંમતિને ભૂંસી નાખતી નથી અને શિક્ષકને જવાબદેહીથી ઉપર મૂકતી નથી.

પ્રશ્ન કરવો ભારતીય જ્ઞાન-પ્રદાનનો ભાગ છે

ઉપનિષદીય અને યૌગિક ઉપદેશ ઘણી વાર પ્રશ્નો દ્વારા ખૂલે છે, કારણ કે ચોક્કસ શંકા જ્ઞાનને ખોલે છે. શિષ્ય પૂછે છે: શું, શા માટે, કયા સ્રોતથી, કોના માટે, કેવા અપેક્ષિત પ્રતિભાવ સાથે અને ક્યારે અટકવું. શ્રદ્ધા જિજ્ઞાસાને ધૈર્યવાન રાખે છે; વિવેક કલ્પના અને અધિકારને અનુભવનું સ્થાન લેતાં અટકાવે છે. શિક્ષક દીક્ષા સંબંધી વિગતો સાચવી રાખીને પણ સલામતી અને વ્યાપ અંગે પ્રામાણિક જવાબ આપી શકે છે.

ગુરુ-તત્ત્વ આંતરિક સ્વતંત્રતા તરફ દોરી જાય છે

માનવ ગુરુને એવા દ્વાર તરીકે માન અપાય છે જેના દ્વારા અજ્ઞાન દૂર થાય છે, જ્યારે ગુરુ-તત્ત્વ પોતે પ્રકાશ આપતો સિદ્ધાંત છે. સ્વસ્થ માર્ગદર્શન પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ અને સત્યને ઓળખવાની ક્ષમતા વધારે છે. શીખતી વખતે નિર્ભરતા હોઈ શકે, પરંતુ ઊભી કરેલી લાચારી મુક્તિની વિરુદ્ધ છે. શિષ્ય ઉપદેશને જીવે તેમ કૃતજ્ઞતા અને સ્વતંત્રતા સાથે સાથે વિકસી શકે.

ગુપ્તતા પદ્ધતિનું રક્ષણ કરે છે, ગેરવર્તણૂકનું નહીં

કોઈ મંત્ર કે વિધિ પ્રતિબંધિત રહી શકે, કારણ કે તેની શક્તિ અને અર્થ દીક્ષા અને તૈયારી પર આધાર રાખે છે. આ પ્રતિબંધ શિષ્યને નિષેધો વિશે પૂછવાથી, નુકસાનની જાણ કરવાથી, આરોગ્ય-સંભાળ લેવાથી કે સલાહ માગવાથી રોકતો નથી. ગોપનીયતા ચોક્કસ અને પ્રમાણસર હોવી જોઈએ. કશા વિશે ચર્ચા ન કરવાનો અસ્પષ્ટ આદેશ પવિત્ર જ્ઞાન માટેનું પાત્ર નહીં, પણ નિયંત્રણની ઢાલ બને છે.

શિક્ષકને ખબર હોવી જોઈએ કે ક્યારે અન્ય પાસે મોકલવા

તંત્ર ગુરુ મંત્ર, વિધિ અને સૂક્ષ્મ અનુભવ સમજતા હોઈ શકે, પરંતુ તેઓ આપોઆપ ચિકિત્સક, મનોચિકિત્સક, વકીલ કે નાણાકીય સલાહકાર નથી. સક્ષમતામાં મર્યાદા ઓળખવી અને લક્ષણો કે વ્યવહારુ સમસ્યાઓ આધ્યાત્મિક દાયરાથી બહાર જાય ત્યારે અન્ય વ્યાવસાયિકો સાથે સહકાર કરવો સામેલ છે. અન્ય પાસે મોકલવું એ શક્તિને નકારવું કે શ્રદ્ધાને નબળી પાડવું નથી. તે આધ્યાત્મિક ભાષાને વ્યક્તિને ખરેખર જોઈતી મદદનું સ્થાન લેતી અટકાવે છે.

સમુદાય પુષ્ટિ પણ કરી શકે અને છુપાવી પણ શકે

વરિષ્ઠ શિષ્યો અને સંસ્થાઓ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા, તાલીમ, ફરિયાદના માર્ગો અને નાણાકીય અપેક્ષાઓ સ્પષ્ટ કરીને જવાબદારી જાળવી શકે છે. તેઓ પ્રશ્નોને ચૂપ કરી દેતી રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થાઓ પણ બની શકે છે. જુઓ કે ચિંતાઓ બદલો લીધા વિના સાંભળવામાં આવે છે કે કેમ, નિયમો નેતાઓ અને વિદ્યાર્થીઓ બંનેને લાગુ પડે છે કે કેમ, અને લોકો ધમકી વિના છોડી શકે છે કે કેમ. સ્વસ્થ કુલ વ્યક્તિની ગરિમાનું સન્માન કરીને સાધનાને ટેકો આપે છે.

સંશોધન શું કહી શકે અને શું નહીં

ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા ઇતિહાસ, સાક્ષી અને વિશ્વાસનો વિષય છે; વિજ્ઞાન તેનો નિર્ણય કરતું નથી. છતાં વિદ્વત્તા સદીઓ દરમ્યાન શિક્ષકો અને ગ્રંથોનું પગેરું શોધી શકે છે, જેમ નીચેનો સંદર્ભ વસુગુપ્તથી અભિનવગુપ્ત સુધીની કાશ્મીર શૈવ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ માટે કરે છે.

  • Lawrence DP, “Kashmiri Shaiva Philosophy”, Internet Encyclopedia of Philosophy. શિવ સૂત્ર, સ્પંદ અને અભિનવગુપ્તના તંત્રાલોકનું પીઅર-સમીક્ષિત વિદ્વત્તાપૂર્ણ અવલોકન, જે શક્તિને સ્પંદ, એટલે કે ચેતનાના સ્પંદન તરીકે સમજાવે છે. મર્યાદા: દર્શન અને ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાનું વિજ્ઞાન નહીં; તે ગ્રંથો શું શીખવે છે તેનું વર્ણન કરે છે, તેની ચકાસણી કરતું નથી.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

સ્વરનું હસ્તાંતરણ વિદ્યાર્થીને જીવંત શ્વાસ, સમય અને ક્રિયામાં સિદ્ધાંતોની ચકાસણી કરતાં શીખવે છે. ગુરુ ચાવી આપે છે; શિષ્ય પ્રત્યક્ષ જોવાનું વિકસાવે છે. ગુરુ-તત્ત્વ અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાને સમજો.

સ્વર યોગના પાયા વિશે જાણો અને જુઓ કે શ્વાસ-નિરીક્ષણ આ વિષયને રોજિંદા અભ્યાસ સાથે કેવી રીતે જોડે છે.

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

ગુપ્તતા ક્યારેય જાતીય શોષણ, દબાણ, હિંસા, છેતરપિંડી કે જરૂરી સારવાર છોડી દેવાની સૂચનાઓને છુપાવવા માટે ન હોવી જોઈએ.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

આ એવા નિષ્ઠાવાન વિદ્યાર્થીઓ માટે યોગ્ય છે જેઓ નામાંકિત ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અને તેની નીતિની અંદર મંત્ર, યંત્ર અને સાધના શીખવા માગે છે. જે કોઈ શક્તિઓ, બીજા પર નિયંત્રણ કે ટૂંકા રસ્તા શોધે છે તેમના માટે તે નથી; કોઈ કર્મકાંડ ખાતરી તરીકે વેચાતો નથી.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ગુરુ અને આચાર્ય વચ્ચે શું તફાવત છે?

સામાન્ય ઉપયોગમાં બંનેનો અર્થ શિક્ષક થાય છે. પરંપરા અનુસાર આચાર્ય એ છે જે ઉદાહરણથી શીખવે છે અને કોઈ પરંપરાના સંસ્કારો અને સમજૂતીઓ આપવા માટે અધિકૃત હોય છે; ગુરુ શબ્દ તે આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક પર ભાર મૂકે છે જે અંધકાર દૂર કરે છે અને દીક્ષા આપે છે. ઘણી ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓમાં એક જ વ્યક્તિ બંને હોય છે; ઉપાધિઓ કાર્ય અને અધિકારને અનુસરે છે.

શું ગુરુનું અવસાન થાય તો પણ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા ચાલુ રહી શકે?

હા. ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ એવા શિષ્યો દ્વારા આગળ ચાલે છે જેમને ગુરુએ શીખવવા અને દીક્ષા આપવા માટે અધિકૃત કર્યા હોય. ઘણા એવું પણ માને છે કે ગુરુની કૃપા દેહ પછી પણ ચાલુ રહે છે. સ્વસ્થ પરંપરામાં ઉત્તરાધિકાર સ્પષ્ટ હોય છે અને તે પોતાની શિક્ષાઓને અભ્યાસ તથા લેખનમાં જાળવે છે, જેથી પરંપરા માત્ર એક વ્યક્તિ પર આધારિત ન રહે.

શું શિષ્ય ગુરુને પ્રશ્ન કરી શકે?

હા, અને આદરપૂર્વક પ્રશ્ન પૂછવો એ પરંપરાનો ભાગ છે: ગીતા નમ્રતાપૂર્વક નજીક જવાને સાચી જિજ્ઞાસા સાથે જોડે છે. તાંત્રિક ગ્રંથો પણ ખોટા ગુરુઓ સામે ચેતવણી આપે છે, જે માને છે કે શિષ્યો વિવેક કરશે. અર્થ, અભ્યાસ, આરોગ્ય અને વર્તન વિશેના પ્રશ્નો સંબંધનો ભાગ છે, તેનું અપમાન નથી.

તાંત્રિક શિષ્યની જવાબદારીઓ કઈ છે?

આપ્યા મુજબ નિયમિત અભ્યાસ, નૈતિક આચરણ, દીક્ષામાં મળેલા મંત્રો અને પદ્ધતિઓની ગોપનીયતા, ગુરુ અને પરંપરા પ્રત્યે સેવા અને આદર, અને પોતાના અનુભવો તથા મુશ્કેલીઓ વિશે પ્રામાણિકતા. બદલામાં ગુરુનું ઋણ માર્ગદર્શન, કાળજી અને નિષ્ઠા છે. જવાબદારીઓમાં અંતરાત્મા, કાયદા કે સ્વાસ્થ્યની વિરુદ્ધ વર્તવું ક્યારેય સામેલ નથી.

શું સ્વર યોગ પીઠ કોઈ પરંપરાનું અંગ છે?

હા. પીઠ સ્વર યોગને સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિના ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના માર્ગદર્શનમાં શીખવે છે, જે શિવ સ્વરોદયની શૈવ પરંપરામાં મૂળ ધરાવે છે. પીઠ પોતાની ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનું નામ ખુલ્લેઆમ જણાવે છે અને કોઈ ઊંડી પ્રતિબદ્ધતા પહેલાં વિદ્યાર્થીઓને તેના શિક્ષકો, ગ્રંથો અને અભ્યાસોને જાણવા આમંત્રણ આપે છે.

સ્વર નિરીક્ષણ ગુરુ પાસેથી શીખવામાં કેવી રીતે મદદ કરે છે?

સ્વર શિષ્યને જણાવવા માટે કંઈક ચોક્કસ આપે છે: અભ્યાસ પહેલાં અને પછી કયું નસકોરું વહેતું હતું, શ્વાસ કેટલો સમાન હતો, પછી કેવી અવસ્થા રહી. આ માર્ગદર્શનને સહિયારી, નિહાળી શકાય તેવી પ્રક્રિયા બનાવે છે અને ગુરુને સામાન્ય સૂત્રને બદલે વ્યક્તિ અનુસાર અભ્યાસ ગોઠવવામાં મદદ કરે છે.

સ્રોતો

તંત્ર અને આગમમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

તંત્ર અને આગમનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.