Tantra & Agama

આગમ શું છે? શાસ્ત્ર, મંદિર, યોગ અને પ્રકટીકરણ

શૈવ, શાક્ત અને વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં આગમની સમજૂતી: પ્રકટીકરણ, ધર્મશાસ્ત્ર, મંદિર-વિધિ, મંત્ર, યોગ અને વેદ તથા તંત્ર સાથેનો સંબંધ.

ટૂંકમાં

આગમ શું છે? શાસ્ત્ર, મંદિર, યોગ અને પ્રકટીકરણ

આગમ એટલે “જે ઊતરી આવ્યું છે” અને તે અનેક ભારતીય પરંપરાઓનાં પ્રમાણભૂત પ્રગટ શાસ્ત્રોનું નામ છે. શૈવ આગમો, શાક્ત શાસ્ત્રો તથા વૈષ્ણવ પાંચરાત્ર અને વૈખાનસ ગ્રંથ-સમૂહો ધર્મશાસ્ત્ર, દીક્ષા, મંત્ર, મંદિર-નિર્માણ, પ્રતિમા-પ્રતિષ્ઠા, દૈનિક પૂજા અને યોગ વિશે વાત કરે છે. આ શબ્દ કોઈ એક સમાન ગ્રંથસમૂહનું નામ નથી. તંત્ર, નિગમ અને વેદ સાથેનો તેનો સંબંધ જુદા જુદા સંપ્રદાયોમાં જુદી રીતે વર્ણવાય છે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

આગમ એટલે શું?

આગમ (āgama) એટલે “જે આવ્યું છે”: જે જ્ઞાન દિવ્ય સત્તામાંથી ગુરુઓની અખંડ પરંપરા દ્વારા ઊતરી આવ્યું છે. ભારતીય પરંપરામાં આ શબ્દ પ્રગટ શાસ્ત્રોના એક વર્ગનું નામ છે — શૈવ, શાક્ત અને વૈષ્ણવ — જે વેદો (નિગમ) સાથે પૂજા, મંત્ર, મંદિર-વિધિ અને યોગ શીખવે છે.

શૈવ આગમો કેટલા છે?

શૈવ સિદ્ધાંત અઠ્ઠાવીસ મુખ્ય આગમોને માન્ય રાખે છે, જે કામિકથી શરૂ થઈને વાતુલ સુધી જાય છે, અને સાથે ઉપાગમ નામના મોટી સંખ્યામાં ગૌણ ગ્રંથો પણ છે. કાશ્મીરની પરંપરાઓ ચોસઠ ભૈરવ તંત્રોને વધુ એક વર્ગ તરીકે ગણાવે છે. આમાંના ઘણા ગ્રંથો માત્ર અંશતઃ જ બચ્યા છે.

આગમના ચાર પાદ કયા છે?

સંપૂર્ણ આગમના ચાર પાદ (ભાગ) છે: વિદ્યા અથવા જ્ઞાન, એટલે દર્શન અને જ્ઞાન; ક્રિયા, એટલે અનુષ્ઠાન, જેમાં મંદિર-નિર્માણ અને પ્રતિષ્ઠા સામેલ છે; યોગ, એટલે ધ્યાન અને સૂક્ષ્મ શિસ્ત; અને ચર્યા, એટલે રોજિંદું આચરણ અને નિયમ. સાથે મળીને તે વિચાર, પૂજા, આંતરિક અભ્યાસ અને જીવનને આવરી લે છે, એટલે જ આગમો આખા સમુદાયોને ઘડે છે.

આગમ અને નિગમ વચ્ચે શું તફાવત છે?

આગમ અને નિગમ પ્રકટીકરણની બે ધારાઓનાં યુગ્મ-નામ છે. નિગમ સામાન્ય રીતે વેદ સૂચવે છે; આગમ તાંત્રિક શાસ્ત્રો સૂચવે છે. એક પરંપરાગત સમજૂતીમાં આગમ એ ઉપદેશ છે જે શિવ તરફથી પાર્વતીને મળ્યો, અને નિગમ એ જે પાર્વતી તરફથી શિવને ગયો. બંનેનો શાસ્ત્ર તરીકે આદર થાય છે.

આગમ શું છે: શાસ્ત્ર, મંદિર, યોગ અને પ્રકટીકરણ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

जयन्ति जगदानन्दविपक्षक्षपणक्षमाः । परमेशमुखोद्भूतज्ञानचन्द्रमरीचयः ॥

jayanti jagadānandavipakṣakṣapaṇakṣamāḥ | parameśamukhodbhūtajñānacandramarīcayaḥ ||

અર્થ: પરમેશ્વરના મુખમાંથી ઉદ્ભવેલાં જ્ઞાનનાં ચંદ્રકિરણોનો જય હો, જે જગતના આનંદમાં બાધક કોઈ પણ વસ્તુનો નાશ કરવા સમર્થ છે.

— માલિનીવિજયોત્તર તંત્ર 1.1 · સંસ્કૃત મૂળ: માલિનીવિજયોત્તરતંત્ર — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), Somadeva Vasudeva ની સમીક્ષિત આવૃત્તિ અનુસાર

માલિનીવિજયોત્તર, ત્રિક શૈવ દર્શનનો પાયાનો ગ્રંથ, પરમેશ્વરના મુખમાંથી ઉદ્ભવેલા જ્ઞાનની સ્તુતિથી શરૂ થાય છે. આગમનો અર્થ આ જ છે: જે જ્ઞાન ઊતરી આવ્યું છે, માનવ શોધ નથી.

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥

vaidikas tāntriko miśra iti me tri-vidho makhaḥ | trayāṇām īpsitenaiva vidhinā māṃ samarcaret ||

અર્થ: મારી પૂજા ત્રણ પ્રકારની છે — વૈદિક, તાંત્રિક અને મિશ્ર. જેને જે પદ્ધતિ ગમે તે ત્રણમાંથી તે પદ્ધતિથી મારી પૂજા કરે.

— ભાગવત પુરાણ 11.27.7 · સંસ્કૃત મૂળ: ભાગવત પુરાણ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen)

ભાગવત પુષ્ટિ કરે છે કે આગમિક, તાંત્રિક પૂજા વૈદિક પૂજાની બાજુમાં એક માન્ય માર્ગ તરીકે ઊભી છે. આખા ભારતની મંદિર વિધિ આ માન્યતામાંથી વિકસી.

મુખ્ય તફાવતો

આગમનો અર્થ હંમેશાં શિવની વાણી અને નિગમનો અર્થ હંમેશાં દેવીની વાણી — એવા સરળ દાવાઓ સર્વત્ર લાગુ પડતા વર્ગીકરણના નિયમો નથી.

અભ્યાસ અને અર્થઘટન

આગમિક સાધના ઘણી વાર મંદિર, ઘર અને દીક્ષિત પરંપરાઓમાં સમાયેલી હોય છે. સામાન્ય વેબ પૃષ્ઠ દિશા આપી શકે; તે વિધિની નિપુણતાનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.

આગમ પ્રકટીકરણને અભ્યાસની સંપૂર્ણ પદ્ધતિ સાથે જોડે છે

આગમ માત્ર અમૂર્ત દર્શન કહેતો નથી. તે દિવ્ય તત્ત્વ, આત્મા અને જગતનું સ્વરૂપ; મંદિરની રચના અને પ્રતિષ્ઠા; દૈનિક પૂજા; મંત્ર; દીક્ષા; યોગ; આચરણ અને મુક્તિ સમજાવી શકે છે. જ્ઞાન સ્થાપત્ય, ધ્વનિ, મુદ્રા, સમુદાય અને જીવંત શિસ્ત બની જાય છે.

એક શબ્દ, અનેક પ્રામાણિક ગ્રંથ-સંગ્રહો

શૈવ પરંપરાઓ પોતાના આગમો જાળવે છે; વૈષ્ણવ જગતમાં પાંચરાત્ર અને વૈખાનસ સમૂહો છે; શાક્ત પરંપરાઓ પ્રકટીકરણને પોતાનાં તંત્રો અને આગમિક વર્ગીકરણો દ્વારા ગોઠવે છે. આ શબ્દ પ્રાપ્ત સત્તાનો સંકેત આપે છે, પરંતુ ચોક્કસ ગ્રંથ-સંગ્રહ અને ઈશ્વરશાસ્ત્ર નામ ધરાવતી ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાંથી આવે છે.

આગમ અને વેદનો સંબંધ જુદી જુદી પરંપરાઓમાં અલગ રીતે સમજાવવામાં આવે છે

કેટલાક સંપ્રદાયો આગમને વેદ સાથે સંપૂર્ણ સુસંગત તરીકે રજૂ કરે છે, કેટલાક અન્ય યુગ કે સમુદાય માટેના અલગ પ્રકટીકરણ તરીકે, અને કેટલાક વૈદિક અને તાંત્રિક સત્તાનાં જટિલ વર્ગીકરણો વિકસાવે છે. સત્યનિષ્ઠ પૃષ્ઠ આ બહુલતાને સાચવે છે, દરેક સંપ્રદાય માટે એક જ સૂત્ર વાપરતું નથી.

ચાર પરિમાણ શિક્ષણને સંપૂર્ણ બનાવે છે

ઘણી રજૂઆતો આગમિક શિક્ષણને જ્ઞાન, યોગ, વિધિગત કર્મ અને આચરણ દ્વારા ગોઠવે છે. ચોક્કસ વિભાગો અને નામો જુદાં હોય છે, છતાં સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ છે: દર્શન પદ્ધતિ, પૂજા અને જીવનપદ્ધતિ બનવું જોઈએ. ઈશ્વરશાસ્ત્ર વિનાની મંદિર-માર્ગદર્શિકા અર્થ ગુમાવે છે; શરીરમાં ઉતરેલા અનુશાસન વિનાનું તત્ત્વદર્શન અધૂરું રહે છે. આગમ સત્યને પ્રકટીકરણમાંથી સ્થાપત્ય, મૂર્તિ, મંત્ર, શ્વાસ, મુદ્રા, સમુદાય અને મુક્તિ સુધી લઈ જાય છે.

શૈવ આગમો અલગ-અલગ ઈશ્વરશાસ્ત્રીય જગતોને સાચવે છે

અઠ્ઠાવીસ શૈવ સિદ્ધાંત આગમો એ પરંપરામાં કેન્દ્રીય સ્થાન ધરાવે છે, જ્યારે ભૈરવ, ત્રિક અને અન્ય શૈવ ધારાઓ જુદા તત્ત્વદર્શન-સંબંધી નિષ્કર્ષો અને સાધનાઓ ધરાવતા વધારાના તાંત્રિક ગ્રંથસમૂહો જાળવે છે. શિવ, મંત્ર કે દીક્ષા સમાન હોવાથી વ્યવસ્થાઓ સરખી બની જતી નથી. દરેક ગ્રંથને તેના પોતાના પ્રમાણગ્રંથસમૂહ, ટીકાની વારસાગત પરંપરા, કર્મકાંડના સમુદાય અને જીવંત સંચારમાં મૂકીને સમજવો જોઈએ.

વૈષ્ણવ આગમ કોઈ ગૌણ તંત્ર નથી

પાંચરાત્ર સંહિતાઓ અને વૈખાનસ ગ્રંથો વિષ્ણુના ઈશ્વરશાસ્ત્ર, મંત્ર, મૂર્તિ-પ્રતિષ્ઠા, મંદિરના સ્વરૂપ, પૂજારીની જવાબદારી અને રોજિંદી પૂજાનું માર્ગદર્શન આપે છે. તેઓ બતાવે છે કે આગમિક અને તાંત્રિક પદ્ધતિઓ માત્ર શૈવ કે શાક્ત પરંપરાઓ સુધી સીમિત નથી. પાંચરાત્ર અને વૈખાનસ પણ એકબીજાથી જુદાં છે; નિષ્ઠા તે ચોક્કસ પ્રતિષ્ઠા અને વારસામાં મળેલી મંદિર-પ્રણાલીની અંદર ચકાસાય છે.

શાક્ત પ્રકટીકરણ દેવી અને શક્તિ દ્વારા કાર્ય કરે છે

શાક્ત તંત્રો દેવીને પરમ ચેતન શક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે અને વિવિધ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ દ્વારા મંત્ર, યંત્ર, ન્યાસ, પૂજા, સૂક્ષ્મ શરીરના યોગ અને મુક્તિનો વિકાસ કરે છે. શ્રીવિદ્યા, કાલી-કેન્દ્રિત અને પ્રાદેશિક પરંપરાઓને એક સામાન્ય દેવી-વિધિમાં સીમિત કરી શકાતી નથી. ચોક્કસ દેવતા, મંત્રક્રમ, દીક્ષા અને દાર્શનિક માળખું અભ્યાસ નક્કી કરે છે. જાહેર શ્રદ્ધા અને દીક્ષિત વિધિ વચ્ચે પ્રામાણિકપણે ભેદ કરવો જોઈએ.

જીવંત સજ્જતા ગ્રંથ સુધીની પહોંચ જેટલી જ મહત્ત્વની છે

અનુવાદ સિદ્ધાંત, ઇતિહાસ અને જાહેર પૂજાનો પરિચય આપી શકે, પરંતુ એકલો તે પુરોહિતનું પદ, મંત્રનો અધિકાર કે પ્રતિષ્ઠા કરવાની સક્ષમતા આપી શકતો નથી. પરંપરા ઉચ્ચારણ, ક્રમ, પાત્રતા, સુધારો અને વિધિ અટકી જાય ત્યારે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા વહન કરે છે. આથી દુર્વ્યવહાર કે ફી અંગે ગુપ્તતા યોગ્ય ઠરતી નથી. પ્રામાણિક પ્રસારણ જેને ખરેખર તૈયારી જોઈએ તેનું રક્ષણ કરતાં પોતાનો વ્યાપ સમજાવી શકે છે.

મંદિરની પ્રતિષ્ઠા સતત જવાબદારી સ્થાપે છે

આગમિક મંદિર-વિધિ મૂર્તિની સ્થાપના સાથે પૂરી થતી નથી. પ્રતિષ્ઠા એક જીવંત સંબંધ સ્થાપે છે, જે દૈનિક સેવા, સમયાંતરે ઉત્સવો, શુદ્ધિ-નિયમો, અર્પણો અને સુધારણા-વિધિઓ દ્વારા જાળવાય છે. સ્થાપત્ય, પ્રતિમા-માપન, મંત્ર અને પુરોહિત-કર્મ સાથે મળીને કામ કરે છે. એક જ દેવતાને સમર્પિત બીજા મંદિરથી કોઈ મંદિરની વારસામાં મળેલી વિધિઓ જુદી હોઈ શકે; તે વિરોધાભાસ નહીં, પણ જુદી જુદી પ્રતિષ્ઠાઓ પ્રત્યેની નિષ્ઠા દર્શાવી શકે.

આગમ દર્શનને જીવનમાં વસવાટ કરી શકાય તેવું બનાવે છે

આગમનું મૂલ્ય અંશતઃ એ ક્ષમતામાં છે કે તે તત્ત્વદર્શન-સંબંધી દૃષ્ટિને શરીર આપે છે. દિવ્યતાની પાસે માપેલી જગ્યા, ઘડેલા સ્વરૂપ, ધ્વનિ, સુગંધ, મુદ્રા, ભોજન, સમય અને સમુદાય દ્વારા પહોંચાય છે. પછી આંતરિક યોગ દેહધારી જાગૃતિની અંદર તેને અનુરૂપ શક્તિઓને ઓળખે છે. આ ન તો ભદ્દો ભૌતિકવાદ છે, ન જગતમાંથી પલાયન. તે સત્યને દરેક સ્તરે બોધ અને કર્મને ઘડવા દેવાની શિસ્તબદ્ધ રીત છે.

સંશોધન શું કહી શકે અને શું નહીં

આગમ શાસ્ત્ર છે, તેથી સંશોધન તેમના પ્રકટીકરણને ન પુષ્ટિ આપી શકે, ન ખંડન કરી શકે. વિદ્વત્તા ગ્રંથો, તારીખો અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ સ્થાપિત કરી શકે અને દર્શનને ચોકસાઈથી સમજાવી શકે; નીચેનો સંદર્ભ એવું જ એક કાળજીભર્યું વિદ્વત્તાપૂર્ણ વર્ણન છે. મુક્તિના પ્રશ્નોનો ઉત્તર અભ્યાસે આપવાનો રહે છે.

  • Lawrence DP, “Kashmiri Shaiva Philosophy”, Internet Encyclopedia of Philosophy. શિવ સૂત્ર, સ્પંદ અને અભિનવગુપ્તના તંત્રાલોકનું પીઅર-સમીક્ષિત વિદ્વત્તાપૂર્ણ અવલોકન, જે શક્તિને સ્પંદ, એટલે કે ચેતનાના સ્પંદન તરીકે સમજાવે છે. મર્યાદા: દર્શન અને ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાનું વિજ્ઞાન નહીં; તે ગ્રંથો શું શીખવે છે તેનું વર્ણન કરે છે, તેની ચકાસણી કરતું નથી.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

શિવ સ્વરોદય આગમિક જગતમાં જાણીતું સંવાદ-સ્વરૂપ અને સૂક્ષ્મ શરીર અંગેની ચિંતાઓ ધરાવે છે. તેનો ઉપદેશ પ્રકટીકરણને શ્વાસ અને કર્મના રોજિંદા નિરીક્ષણમાં ફેરવે છે. તંત્ર અને આગમ વિશે સાથે જાણો.

સ્વર યોગના પાયા વિશે જાણો અને જુઓ કે શ્વાસ-નિરીક્ષણ આ વિષયને રોજિંદા અભ્યાસ સાથે કેવી રીતે જોડે છે.

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

વ્યાવસાયિક ઉપાય માટે શાસ્ત્રીય અધિકાર ઘડી ન કાઢો. ગ્રંથ અને આવૃત્તિનું નામ આપો અથવા દાવાને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના અર્થઘટન તરીકે દર્શાવો.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

આ એવા નિષ્ઠાવાન વિદ્યાર્થીઓ માટે યોગ્ય છે જેઓ નામાંકિત ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અને તેની નીતિની અંદર મંત્ર, યંત્ર અને સાધના શીખવા માગે છે. જે કોઈ શક્તિઓ, બીજા પર નિયંત્રણ કે ટૂંકા રસ્તા શોધે છે તેમના માટે તે નથી; કોઈ કર્મકાંડ ખાતરી તરીકે વેચાતો નથી.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

મંદિરો આગમોનું પાલન શા માટે કરે છે?

આગમ સ્થળની પસંદગી, મંદિરના નિર્માણ, પ્રતિમા બનાવવા અને તેની પ્રતિષ્ઠા કરવા, તથા દૈનિક, ઉત્સવ અને શુદ્ધિ વિધિઓ કરવાના નિયમો આપે છે. આગમ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત મંદિરને દેવતાનું જીવંત નિવાસસ્થાન સમજવામાં આવે છે. આ નિયમોમાં તાલીમ પામેલા પૂજારીઓ પૂજાને અવિરત રાખે છે, ઘણી વાર સદીઓ સુધી.

શું આગમો વેદો કરતાં પ્રાચીન છે?

ના. ઇતિહાસકારો વેદોને વધુ પ્રાચીન ગણે છે; આજે ઉપલબ્ધ આગમો મોટા ભાગે ઈસવી સનના પહેલા સહસ્રાબ્દીમાં રચાયા હતા, જે જૂની વિધિ અને ભક્તિ-અભ્યાસ પર આધારિત હતા. અનુયાયીઓ ઘણી વાર આગમોને શાશ્વત પ્રકટીકરણ માને છે, તેથી શ્રદ્ધા અને ઇતિહાસમાં “પ્રાચીન” નો અર્થ જુદો હોય છે. પીઠ બંને દૃષ્ટિઓનો પ્રામાણિકપણે ઉલ્લેખ કરે છે.

શૈવ સિદ્ધાંત શું છે?

શૈવ સિદ્ધાંત તમિલનાડુમાં સૌથી પ્રબળ આગમિક શૈવ સંપ્રદાય છે, જે શિવ, જીવો અને દ્રવ્યનાં બંધનોને વાસ્તવિક અને ભિન્ન માને છે, અને મુક્તિને કૃપા, દીક્ષા અને પૂજા દ્વારા આત્માનું શિવ-સમાન બનવું માને છે. તેનાં મંદિરો અને નાયનારોનાં તમિલ ભક્તિ-સ્તોત્રો આજે તેને જીવંત રાખે છે.

શું કોઈ પણ આગમો વાંચી શકે?

આજે ઘણા આગમો છપાયેલા અને અનુવાદિત છે, અને તેમના દર્શનનો અભ્યાસ કોઈ પણ કરી શકે છે. પરંપરાગત રીતે વિધિ અને મંત્રના ભાગો દીક્ષિતોને શીખવવામાં આવતા, કારણ કે તે સામાન્ય વાંચન માટે નહીં, પણ અભ્યાસ માટેની સૂચનાઓ છે. આદરપૂર્વકના અધ્યયનનું સ્વાગત છે; મંદિરની વિધિઓ કરવા માટે હજી પણ તાલીમ અને દીક્ષા જરૂરી છે.

કામિક આગમ શું છે?

કામિક પરંપરાગત રીતે શૈવ સિદ્ધાંતના 28 આગમોમાં પ્રથમ છે અને દક્ષિણ ભારતમાં મંદિરના પૂજારીઓ દ્વારા સૌથી વધુ વપરાતા આગમોમાંનું એક છે. તે દૈનિક પૂજા, ઉત્સવો, મંદિર-સ્થાપત્ય અને પ્રતિષ્ઠાની વિસ્તૃત ચર્ચા કરે છે. તેનું નામ તંત્ર શબ્દની એક જાણીતી પરંપરાગત સમજૂતી સાથે પણ જોડાયેલું છે.

સ્વર યોગ આગમો સાથે કેવી રીતે જોડાયેલો છે?

સ્વર યોગનો મૂળ ગ્રંથ શિવ સ્વરોદય આગમિક શૈલીમાં શિવ અને પાર્વતીનો સંવાદ છે. આગમિક પૂજા અને સ્વર એ દૃષ્ટિ વહેંચે છે કે સમય, શ્વાસ અને વિધિગત કર્મ એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે; ઉદાહરણ તરીકે, સાધકો પૂજા શરૂ કરતાં પહેલાં શ્વાસનું નિરીક્ષણ કરે છે. પીઠ પોતાના સ્વર અભ્યાસક્રમોમાં આ સંબંધ શીખવે છે.

સ્રોતો

આગમ શું છે: શાસ્ત્ર, મંદિર, યોગ અને પ્રકટીકરણ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

તંત્ર અને આગમનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.