શાક્ત આગમ અને તંત્ર — શક્તિ, વિધિ અને યોગ
શાક્ત આગમ અને તંત્રની સમજૂતી — શક્તિ, મંત્ર, યંત્ર, પૂજા, સૂક્ષ્મ શરીરનો યોગ, દીક્ષા, ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ, નૈતિક શિસ્ત અને જીવંત સાધના દ્વારા.
શાક્ત આગમ અને તંત્ર
શાક્ત તંત્ર દેવી કે શક્તિને પરમ વાસ્તવિકતા, વિશ્વશક્તિ અને ચેતનાની જીવંત ઉપસ્થિતિ માને છે. તેની અનેક પરંપરાઓમાં શ્રીવિદ્યા, કાલી-કેન્દ્રિત પ્રવાહો અને મંત્ર, યંત્ર, ચક્ર, દીક્ષા, વિધિ તથા આંતરિક પૂજાનો ઉપયોગ કરતી પ્રાદેશિક ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ સામેલ છે. તે એક સમાન “દેવી-સાધના” નથી, અને જમણા/ડાબા માર્ગના વર્ગીકરણો સારા વિરુદ્ધ ખરાબ સાથે સરળતાથી બંધ બેસતાં નથી.
સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો
શાક્ત સંપ્રદાય શું છે?
શાક્ત મત (શાક્ત ધર્મ) એ પરંપરા છે જે દિવ્ય માતા, દેવી કે શક્તિને પરમ સત્ય તરીકે પૂજે છે — ચેતનાની એ શક્તિ જે બ્રહ્માંડને રચે છે, પાળે છે અને વિલીન કરે છે. તેમાં શ્રીવિદ્યા, કાલી-કુલ અને કૌલ પરંપરાઓ તથા દેવીની તેમનાં અનેક રૂપોમાં મંત્ર, યંત્ર અને દીક્ષા સાથેની પૂજાનો સમાવેશ થાય છે.
શાક્ત તંત્ર શું છે?
શાક્ત તંત્ર એ ગ્રંથો અને અભ્યાસોનો સમૂહ છે જે શક્તિને કેન્દ્રમાં રાખે છે: દેવી ઉપદેશ આપે છે અથવા તેમને ઉપદેશ અપાય છે, અને તેમના મંત્રો, શ્રીચક્ર જેવાં યંત્રો તથા આંતરિક પૂજા મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે. ગ્રંથોમાં કુલાર્ણવ, તંત્રરાજ અને રુદ્રયામલ પરંપરાઓ, તેમજ દેવી માહાત્મ્ય અને લલિતા સહસ્રનામ જેવી ભક્તિ-રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
શિવ અને શક્તિ વચ્ચે શું સંબંધ છે?
શિવ અને શક્તિ અગ્નિ અને તેની ઉષ્ણતાની જેમ અવિભાજ્ય છે. વિજ્ઞાન ભૈરવ કહે છે કે શક્તિ અને તેને ધારણ કરનાર વચ્ચે ક્યારેય કોઈ ભેદ નથી. શિવ શુદ્ધ ચેતના છે; શક્તિ બ્રહ્માંડ રૂપે તેની ગતિશીલ અભિવ્યક્તિ છે. બંનેમાંથી કોઈની પણ સાચી પૂજા બીજા સુધી લઈ જાય છે.
શ્રીવિદ્યા શું છે?
શ્રીવિદ્યા (Śrīvidyā) એ દેવી લલિતા ત્રિપુરસુંદરીની શાક્ત પરંપરા છે, જેની પૂજા પંદર કે સોળ અક્ષરના મંત્ર અને શ્રીચક્ર યંત્ર દ્વારા થાય છે. તે વિસ્તૃત વિધિને ઊંડા અદ્વૈત દર્શન અને કુંડલિની યોગ સાથે જોડે છે, અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ તેમજ દક્ષિણ ભારતના મુખ્ય મઠો બંનેમાં સચવાયેલી છે.
શાક્ત આગમ અને તંત્ર વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.
શાસ્ત્ર શું કહે છે
शक्तिशक्तिमतोर्यद्वदभेदः सर्वदा स्थितः । अतस्तद्धर्मधर्मित्वात्परा शक्तिः परात्मनः ॥
śaktiśaktimator yadvad abhedaḥ sarvadā sthitaḥ | atas taddharmadharmitvāt parā śaktiḥ parātmanaḥ ||
અર્થ: જેમ શક્તિ અને તેને ધારણ કરનાર વચ્ચે ક્યારેય કોઈ ભેદ હોતો નથી, તેમ એ જ સ્વભાવ ધરાવતી પરમ શક્તિ પરમાત્માથી ભિન્ન નથી.
— વિજ્ઞાન ભૈરવ, શ્લોક 18 · સંસ્કૃત મૂળ: વિજ્ઞાનભૈરવ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); પીઠના 112-ધારણા સંગ્રહ સાથે મળતો આવે છે
શ્લોક શાક્ત ઈશ્વરશાસ્ત્રનો પાયો નાખે છે: શક્તિ શિવની બાજુમાં કોઈ ગૌણ દેવી નથી, પણ પરમ આત્માનું સ્વરૂપ જ છે. માતાની પૂજા એ વાસ્તવિકતાની જ પૂજા છે.
शक्त्यवस्थाप्रविष्टस्य निर्विभागेन भावना । तदासौ शिवरूपी स्यात् शैवी मुखमिहोच्यते ॥
śaktyavasthāpraviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā | tadāsau śivarūpī syāt śaivī mukham ihocyate ||
અર્થ: જે શક્તિની અવસ્થામાં પ્રવેશીને અવિભક્ત રીતે ચિંતન કરે છે, તેના માટે શિવનું પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે; તેથી શક્તિને શિવનું મુખ, દ્વાર, કહેવામાં આવે છે.
— વિજ્ઞાન ભૈરવ, શ્લોક 20 · સંસ્કૃત મૂળ: વિજ્ઞાનભૈરવ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); પીઠના 112-ધારણા સંગ્રહ સાથે મળતો આવે છે
શક્તિને શિવનું મુખ કહેવામાં આવે છે: શક્તિની અવસ્થામાં સંપૂર્ણપણે પ્રવેશીને સાધક શિવને શોધી કાઢે છે. આ એક પંક્તિમાં શાક્ત માર્ગ છે.
મુખ્ય તફાવતો
શ્રીચક્ર પૂજા, કાલી પરંપરાઓ અને કૌલ સાધનાના સ્રોત તથા દીક્ષાની રચનાઓ અલગ અલગ છે. માત્ર પ્રતીક ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાની યોગ્યતા આપી દેતું નથી.
અભ્યાસ અને અર્થઘટન
જાહેર ભક્તિ દીક્ષિત મંત્ર અને કર્મકાંડથી જુદી છે. ઉચ્ચારણ, ન્યાસ, ક્રમ અને પ્રતિબદ્ધતાઓ પ્રામાણિકતાથી પ્રદાન થવી જોઈએ.
શક્તિ ગૌણ બળ નથી
શાક્ત તંત્રમાં દેવી કોઈ દૂરના પરમ તત્ત્વનાં માત્ર સહાયક નથી. તેઓ એ ચેતન શક્તિ છે જેના દ્વારા વાસ્તવિકતા પ્રગટ થાય છે, જાણે છે અને પોતાનામાં પાછી ફરે છે. શરીર, મંત્ર, જગત અને મુક્તિ શક્તિની ગતિઓ છે, તેથી જ પૂજા બાહ્ય કર્મકાંડ અને આંતરિક ઓળખને જોડી શકે છે.
શ્રીવિદ્યા અને કાલી ધારાઓ જુદી જુદી દિશાઓ પ્રગટ કરે છે
શ્રીવિદ્યા ત્રિપુરસુંદરી, શ્રીચક્ર અને અત્યંત વ્યવસ્થિત મંત્ર-વિધિ પ્રણાલીઓ પર કેન્દ્રિત છે. કાલી-કેન્દ્રી પરંપરાઓ કાળ, મૃત્યુ, ઉગ્ર કરુણા અને મૂળગામી સ્વતંત્રતા સાથે કામ કરી શકે છે. બંનેમાં આંતરિક વિવિધતા, દીક્ષાના સ્તરો અને પ્રાદેશિક સ્વરૂપો છે; એકને બીજાના સામાન્ય નામ તરીકે વાપરવું જોઈએ નહીં.
યંત્ર, મંત્ર અને શરીર એક જ મંડલ રચે છે
શાક્ત વિધિમાં ન્યાસ દ્વારા મંત્રની સ્થાપના થઈ શકે, દેવતાની પ્રતિષ્ઠા થઈ શકે, યંત્રની પૂજા થઈ શકે અને સાધકના શરીરને પવિત્ર ક્ષેત્ર ગણી શકાય. શક્તિ તેમના પવિત્ર સંબંધ અને ભાવમાં છે, અલગ આકૃતિ ખરીદવામાં કે પ્રસારણ વિના અક્ષરો દોહરાવવામાં નહીં.
દેવી ચેતના અને સર્જનશક્તિ છે
શાક્ત તંત્ર દેવીને માત્ર ભક્તિના વિષયથી વિશેષ સમજે છે. તે ચિત્-શક્તિ છે, એ ચેતન સ્વતંત્રતા જેના દ્વારા એકતા શરીર, જગત, ઇન્દ્રિય, વિચાર અને જીવનની અનેક શક્તિઓ રૂપે પ્રગટ થાય છે. તેથી પૂજા બાહ્ય સ્વરૂપથી મંત્ર, યંત્ર, આંતરિક સ્થાપના અને ઓળખ તરફ આગળ વધી શકે છે. દેહનું સન્માન કરવાનો અર્થ દરેક આવેગને પોષવો નથી; તેનો અર્થ ઊર્જાને શિસ્ત અને પવિત્ર જવાબદારી સાથે મળવાનો છે.
શ્રીવિદ્યા ચોક્કસ આંતરિક અને બાહ્ય ક્રમને અનુસરે છે
શ્રીવિદ્યા ત્રિપુરસુંદરી, તેમના મંત્ર-કુળો અને શ્રીચક્ર પર કેન્દ્રિત છે. નવ આવરણો માત્ર સુશોભન માટેની ભૂમિતિ નથી; પૂજા શક્તિઓ, દેવતાઓ, મંત્ર, બ્રહ્માંડ-વિદ્યા અને સાધકના પોતાના દેહધારી ક્ષેત્રને જોડે છે. આકૃતિનું જાહેર ચિંતન દીક્ષિત નવાવરણ વિધિથી અલગ છે. ચોક્કસ ક્રમ, ઉચ્ચારણ, ન્યાસ, પાત્રતા અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનો અધિકાર મહત્ત્વના છે, અને ખરીદેલું યંત્ર આપમેળે સંપૂર્ણ સાધના સ્થાપિત કરતું નથી.
કાલી પરંપરાઓ સમય, ભય અને મર્યાદાનું રૂપાંતર કરે છે
કાલી સુધી સમય, મૃત્યુ, ઉગ્ર કરુણા, સ્વતંત્રતા અને મર્યાદિત ઓળખને વિલીન કરનારી શક્તિ સાથે સંબંધિત વિવિધ ગ્રંથગત અને પ્રાદેશિક ધારાઓ દ્વારા પહોંચાય છે. ઉગ્ર પ્રતિમા ક્રૂરતાનો આદેશ કે કાળા જાદુનો પુરાવો નથી. તે સામાન્ય ઓળખ જેને ટાળે છે તેનો સામનો કરાવે છે, અને તેને ભક્તિ, મંત્ર, વિધિની કુશળતા તથા રૂપાંતર અને અસ્થિરતા વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકે એવા શિક્ષકમાં પાયો જોઈએ છે.
ન્યાસ દ્વારા શરીર પ્રતિષ્ઠિત ક્ષેત્ર બને છે
ન્યાસ શરીર પર અને શરીરની અંદર મંત્ર, દેવતા કે શક્તિઓની સ્થાપના કરે છે, અને સ્વ-ધારણાને સામાન્ય મર્યાદામાંથી પવિત્ર દેહભાવ તરફ બદલે છે. તે દેખાડા માટે થપથપાવવાનો ક્રમ નથી, કે શરીરરચના ફરીથી લખાઈ ગઈ હોવાનો દાવો પણ નથી. ઉચ્ચારણ, સ્થાન, ભાવ અને સ્થાપિત મંત્ર-સંબંધ મળીને એક કર્મ બને છે. દીક્ષિત સ્વરૂપોને ટુકડાઓમાંથી ફરી રચવાં ન જોઈએ, કારણ કે તેમની સુસંગતતા જ તેમના રક્ષણનો ભાગ છે.
શાક્ત સાધનાએ સંમતિને ક્યારેય ભૂંસવી ન જોઈએ
શક્તિ, સમર્પણ કે ઉલ્લંઘનની ભાષા જાતીય દબાણ, આર્થિક નિયંત્રણ કે નુકસાન અંગેની ગુપ્તતાને વાજબી ઠેરવી શકતી નથી. સાચા શિક્ષક પ્રતિબદ્ધતાઓ, વ્યાપ અને ફી સમજાવે છે, વિદ્યાર્થીના પ્રશ્ન કરવાના અધિકારનો આદર કરે છે અને નિર્ભરતા ઊભી કરવા માટે આધ્યાત્મિક અશુદ્ધિનું નિદાન કરતા નથી. દેવી પ્રત્યેની ભક્તિએ ગરિમા અને વિવેકને ઊંડાં કરવાં જોઈએ. બીજી વ્યક્તિને સામેલ કરતા કોઈપણ અભ્યાસમાં, ગૂઢ દાવાઓ છતાં, સ્પષ્ટ અને સતત સંમતિ જરૂરી છે.
મંત્ર શક્તિનું ધ્વનિ-શરીર છે
શાક્ત મંત્ર માત્ર સ્વ-સૂચન નથી. બીજ અક્ષરો, ધ્વનિક્રમ, ઋષિ, છંદ, દેવતા, શક્તિ અને વિનિયોગ મળીને સંસ્કારિત ધ્વનિ-શરીર રચી શકે છે. સાચા સંક્રમણ, પુનરાવર્તન, લક્ષ, ભક્તિ અને વ્યાપક વિધિગત સંબંધથી જપ અસરકારક બને છે. રેકોર્ડિંગ સાંભળવું પ્રેરણા આપી શકે, પરંતુ તે આપમેળે દીક્ષા કે દીક્ષિત મંત્રના સંપૂર્ણ અભ્યાસની પરવાનગી સમાન નથી.
ભૂતશુદ્ધિ આંતરિક પૂજાની તૈયારી કરે છે
તત્ત્વશુદ્ધિ વિધિપૂર્વક દેહધારી ક્ષેત્રને વિલીન કરીને ફરીથી રચી શકે છે, જેથી પૂજા પ્રતિષ્ઠિત શરીરમાં આગળ વધે. જુદા જુદા ગ્રંથો જુદા ક્રમ, મંત્ર અને દૃશ્ય-કલ્પનાઓ અપનાવે છે. તે કોઈ દૂરસ્થ સેવા નથી જે સાબિત કરે કે શારીરિક ઝેર કે શાપ દૂર થઈ ગયા. પાયાનું ચિંતન સ્થિરતા, પ્રવાહ, રૂપાંતરણ, ગતિ અને આકાશનું અન્વેષણ કરી શકે છે; દીક્ષિત ક્રમો માટે તેમનો હેતુ અને સમાપન સમજાવનારી ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા જરૂરી છે.
ગુરુ અને શિષ્ય જવાબદારી વહેંચે છે
ગુરુ મંત્ર અને પદ્ધતિ આપે છે, તૈયારી વાંચે છે, ભૂલ સુધારે છે અને ક્યારેક તીવ્રતા રોકી રાખે છે. શિષ્ય પૂછે છે, અભ્યાસ કરે છે, પરિણામો જુએ છે અને પ્રામાણિકપણે જણાવે છે. વિવેક વિનાની ભક્તિ શોષણને મોકળું કરે છે; અભ્યાસ વિનાની શંકા શીખવામાં અવરોધ બને છે. ચકાસી શકાય તેવી પરંપરા, જ્ઞાન, નૈતિક આચરણ, ફીની સ્પષ્ટતા અને વિદ્યાર્થીની સત્યને પ્રત્યક્ષ ઓળખવાની વધતી ક્ષમતાથી પરિપક્વ વિશ્વાસ ઊગે છે.
સંશોધન શું કહી શકે અને શું નહીં
શાક્ત સિદ્ધાંત ચેતના અને દિવ્ય માતાના સ્વરૂપ સાથે સંબંધિત છે, જેને કોઈ પ્રયોગશાળા માપતી નથી. નીચેનો વિદ્વત્તાપૂર્ણ સંદર્ભ સમજાવે છે કે અદ્વૈત પરંપરાઓ શક્તિને ચેતનાના સ્પંદ (spanda) તરીકે કેવી રીતે સમજે છે.
- Lawrence DP, “Kashmiri Shaiva Philosophy”, Internet Encyclopedia of Philosophy. શિવ સૂત્ર, સ્પંદ અને અભિનવગુપ્તના તંત્રાલોકનું પીઅર-સમીક્ષિત વિદ્વત્તાપૂર્ણ અવલોકન, જે શક્તિને સ્પંદ, એટલે કે ચેતનાના સ્પંદન તરીકે સમજાવે છે. મર્યાદા: દર્શન અને ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાનું વિજ્ઞાન નહીં; તે ગ્રંથો શું શીખવે છે તેનું વર્ણન કરે છે, તેની ચકાસણી કરતું નથી.
આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે
દરેક શ્વાસ શક્તિની ગતિ છે. સ્વર યોગ અભ્યાસ કરે છે કે તે ગતિ નાડી અને તત્ત્વ દ્વારા કેવી રીતે ભેદ પામે છે અને સંતુલન તથા આંતરિક ઓળખ તરફ કેવી રીતે પાછી વળી શકે છે. નાડી અને તત્ત્વ દ્વારા શક્તિને જાણો.
અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય
ભક્તિ બળજબરી, જાતીય શોષણ કે ફક્ત એક સાધક જ શ્રાપ દૂર કરી શકે એવા ભય-આધારિત દાવાઓને માફ કરી શકતી નથી.
તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?
આ એવા નિષ્ઠાવાન વિદ્યાર્થીઓ માટે યોગ્ય છે જેઓ નામાંકિત ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અને તેની નીતિની અંદર મંત્ર, યંત્ર અને સાધના શીખવા માગે છે. જે કોઈ શક્તિઓ, બીજા પર નિયંત્રણ કે ટૂંકા રસ્તા શોધે છે તેમના માટે તે નથી; કોઈ કર્મકાંડ ખાતરી તરીકે વેચાતો નથી.
આગળ વાંચો: વૈષ્ણવ આગમ
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શક્તિ પીઠો કયાં છે?
શક્તિ પીઠો પવિત્ર સ્થળો છે જ્યાં, પૌરાણિક કથા અનુસાર, સતીના આત્મબલિદાન પછી તેમના શરીરના અંગો પડ્યાં. યાદીઓ અલગ અલગ છે — એકાવન, બાવન કે તેથી વધુ — અને તેમાં કામાખ્યા, કાલીઘાટ અને હિંગલાજનો સમાવેશ થાય છે. યાત્રાળુઓ તેમને એવાં સ્થાનો તરીકે આદર આપે છે જ્યાં દેવી વિશેષ રૂપે હાજર છે.
દશ મહાવિદ્યાઓ કોણ છે?
દસ મહાવિદ્યાઓ દેવીનાં દસ જ્ઞાન-સ્વરૂપો છે: કાલી, તારા, ષોડશી (ત્રિપુરસુંદરી), ભુવનેશ્વરી, ભૈરવી, છિન્નમસ્તા, ધૂમાવતી, બગલામુખી, માતંગી અને કમલા. દરેક ચેતનાના એક પાસાને ધારણ કરે છે, ઉગ્રથી લઈને સૌમ્ય સુધી, અને શાક્ત પરંપરાઓમાં દરેકનો પોતાનો મંત્ર, યંત્ર અને સાધના છે.
શું શાક્ત સંપ્રદાય માત્ર દેવીની પૂજા છે?
દેવી પ્રત્યે ભક્તિ કેન્દ્રમાં છે, પણ શાક્ત મત એક દર્શન પણ છે — કે ચેતના ગતિશીલ શક્તિ છે, જડ નથી — અને એક યોગ પણ, જેમાં કુંડલિની સ્વયં દેવી છે જે શિવ સાથે એક થવા ઉપર ઊઠે છે. શાક્ત દૃષ્ટિમાં વિધિ, દર્શન અને આંતરિક અભ્યાસ સાથે સાથે ચાલે છે.
શ્રીચક્ર શું છે?
શ્રી ચક્ર (શ્રી યંત્ર) શ્રીવિદ્યામાં દેવીનું ભૌમિતિક સ્વરૂપ છે: મધ્યના બિંદુ (બિંદુ) ફરતે નવ પરસ્પર ગૂંથાયેલા ત્રિકોણ, કમળની પાંખડીઓ અને ચોરસ આવરણની અંદર. ઉપાસકો તેના આવરણોમાંથી થઈને અંદર તરફ બિંદુ સુધી જાય છે, જે શિવ અને શક્તિના મિલનનું પ્રતીક છે.
શું પુરુષો શાક્ત સાધના કરી શકે?
હા. શાક્ત દીક્ષા સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેને આપવામાં આવે છે. સાધક બધી સ્ત્રીઓમાં તથા પોતાના શરીર અને મનમાં, લિંગ ગમે તે હોય, શક્તિનું સન્માન કરે છે. કેટલીક પરંપરાઓ સ્ત્રીઓ પ્રત્યેના આદરને અભ્યાસની શરત તરીકે ભાર આપે છે, જે પરંપરાની નૈતિક શક્તિઓમાંની એક છે.
સ્વર યોગ શાક્ત દૃષ્ટિને કેવી રીતે વ્યક્ત કરે છે?
સ્વર યોગમાં શ્વાસ પોતે ગતિમાન શક્તિ છે: ડાબી ધારા (iḍā), જમણી (piṅgalā) અને મધ્ય (suṣumṇā) તેની ગતિઓ છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્વાસને જોવો એ એક સરળ શાક્ત સાધના છે — દરેક શ્વાસ લેવા અને છોડવામાં રહેલી જીવંત શક્તિ તરીકે દેવીની પૂજા.
સ્રોતો
- પરંપરા-વિશિષ્ટ શાક્ત તંત્રો.
- શ્રીચક્ર અને મંત્ર સાધના માટેના શ્રીવિદ્યાના સ્રોત.
- જ્યાં સુસંગત હોય ત્યાં કૌલ સ્રોતો, કૌલને સમગ્ર શાક્ત તંત્ર ગણ્યા વિના.
- વિજ્ઞાન ભૈરવ, શ્લોક 18 — વિજ્ઞાનભૈરવ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); પીઠના 112-ધારણા સંગ્રહ સાથે મળતો આવે છે.
- વિજ્ઞાન ભૈરવ, શ્લોક 20 — વિજ્ઞાનભૈરવ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); પીઠના 112-ધારણા સંગ્રહ સાથે મળતો આવે છે.
- Lawrence DP, “Kashmiri Shaiva Philosophy”, Internet Encyclopedia of Philosophy.
શાક્ત આગમ અને તંત્ર વિશે પીઠ સાથે વાત કરો
અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો
તંત્ર અને આગમનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.