Traditional maps of inner life

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન: મન, બુદ્ધિ, ચેતના અને આંતરિક શિસ્ત

બોધ, ઓળખ, સંસ્કારબદ્ધતા, લાગણી અને વિવેક વિશે ભારતીય યોગ-સ્રોતો શું કહે છે—અને ક્લિનિકલ મનોવિજ્ઞાન ક્યાં અલગ રહે છે.

ટૂંકમાં

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન શું છે?

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન એ મન, લક્ષ, ઓળખ, સંસ્કારબદ્ધતા, દુઃખ અને મુક્તિ અંગેનાં વિગતવાર ભારતીય વિજ્ઞાનો માટેનો આધુનિક છત્ર-શબ્દ છે, જે યોગ, સાંખ્ય, ઉપનિષદો, ભગવદ્ગીતા, વેદાંત અને તંત્રમાં જોવા મળે છે. આ સ્રોતો મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત વચ્ચે ભેદ કરે છે અને શિસ્તબદ્ધ નિરીક્ષણ તથા અભ્યાસ દ્વારા ગુણો, ક્લેશો, સંસ્કારો અને વાસનાઓનું વિશ્લેષણ કરે છે. ક્લિનિકલ મનોવિજ્ઞાન અને મનોચિકિત્સા માનસિક જીવનના અન્ય મહત્ત્વના પરિમાણોનો અભ્યાસ કરે છે; બંને અભિગમો પોતપોતાનું ક્ષેત્ર અને પદ્ધતિઓ જાળવીને એકબીજાને માહિતી આપી શકે છે.

A calm seated figure reflecting in a quiet room, representing the yogic study of the mind
યૌગિક મનોવિજ્ઞાન જાગૃતિને મનની ગતિઓમાંથી મુક્ત કરવા માટે મનનો અભ્યાસ અંદરથી કરે છે.
ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન શું છે?

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન એ મનની યૌગિક સમજ છે: તેના ભાગો (મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત), તેની ગતિઓ (વૃત્તિઓ), તેની પીડાઓ (ક્લેશો), તેની છાપો (સંસ્કારો) અને વ્યક્તિના પાંચ કોશ. તેનો હેતુ માત્ર સુખાકારી નથી, પણ સ્વતંત્રતા છે: એવી જાગૃતિ જે હવે મનથી ચાલતી નથી.

મનસ્, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર શું છે?

મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર આંતરિક સાધન (antaḥkaraṇa)ના ચાર કાર્યો છે: મન ઇન્દ્રિય-અનુભવ કરે છે અને સંદેહ કરે છે, બુદ્ધિ વિવેક કરે છે અને નિશ્ચય કરે છે, ચિત્ત સ્મૃતિ અને છાપોને સંઘરે છે, અને અહંકાર “હું”ની ભાવના રચે છે. કઠ ઉપનિષદ બુદ્ધિને સારથિ અને મનને લગામ તરીકે ચિત્રિત કરે છે.

પાંચ કોશ કયા છે?

તૈત્તિરીય ઉપનિષદના પાંચ કોશ (kośa, “આવરણ”) છે: અન્નમય (અન્નનું શરીર), પ્રાણમય (ઊર્જા), મનોમય (મન), વિજ્ઞાનમય (બુદ્ધિ) અને આનંદમય (આનંદ). તે સ્થૂળથી સૂક્ષ્મ સુધી વ્યક્તિના સ્તરોનું વર્ણન કરે છે; આત્મા પાંચેયથી પર છે. યોગ દરેક સ્તર દ્વારા ક્રમશ: કામ કરે છે.

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન પશ્ચિમી મનોવિજ્ઞાનથી કેવી રીતે અલગ છે?

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન અને પાશ્ચાત્ય મનોવિજ્ઞાન બંને મનનો અભ્યાસ કરે છે, પણ યોગ તેને અભ્યાસ દ્વારા અંદરથી જુએ છે અને તેની સાથેના તાદાત્મ્યમાંથી મુક્તિનું લક્ષ્ય રાખે છે, જ્યારે પાશ્ચાત્ય મનોવિજ્ઞાન મુખ્યત્વે દુઃખ હળવું કરવા માટે વર્તન અને અનુભવનો અભ્યાસ કરે છે. બંને સાથે કામ કરી શકે, દરેક પોતાના લક્ષ્યની અંદર રહીને.

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

મન અને ચેતનાનો નકશો જાણો

Understand

મનસ્, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત શું છે?

શબ્દકાર્યકારી વર્ણનમહત્ત્વની મર્યાદા
મનઇન્દ્રિયોની છાપ, વિકલ્પો અને સામાન્ય વિચારોનું સંકલન કરે છે.વિવિધ સ્રોત-પદ્ધતિઓમાં તેની ચોક્કસ ભૂમિકા જુદી જુદી છે.
બુદ્ધિવિવેક, દૃઢતા અને કર્તવ્ય-માર્ગને ઓળખવાની ક્ષમતા.તે IQ જેવું જ નથી.
અહંકારઅનુભવને “મારો” ગણીને પોતાનો કરી લેનાર “હું-સર્જક”.માત્ર સ્વસ્થ આત્મસન્માન નથી કે માનસિક રોગનું નિદાન પણ નથી.
ચિત્તપતંજલિમાં મન-ક્ષેત્ર; પાછળના ઉપયોગમાં સ્મૃતિ અને સંસ્કારનો પણ સમાવેશ થઈ શકે.બધી પરંપરાઓ પર એક જ વ્યાખ્યા ન થોપો.

શું એક જ વાસ્તવિકતાનાં જુદાં જુદાં વર્ણનો બધાં સાચાં હોઈ શકે?

પાણી ભરેલા ગ્લાસને અડધો ભરેલો, અડધો ખાલી, અથવા ફક્ત મેજ પર મૂકેલો, પાણીવાળો ગ્લાસ કહી શકાય. પહેલાં બે વિધાનો જુદી જુદી દિશાથી એ જ પ્રમાણનું વર્ણન કરે છે; ત્રીજું વિધાન પાછળ હટીને વ્યાપક દૃશ્યનું વર્ણન કરે છે. દરેક વિધાન સાચું હોઈ શકે, પણ દરેક જુદા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે અને જુદો દૃષ્ટિકોણ પ્રગટ કરે છે.

યોગ આ સૂઝનો ઉપયોગ એમ કહેવા માટે કરતો નથી કે દરેક દાવો સમાન રીતે સાચો છે. તે બુદ્ધિને દ્રષ્ટા, વિષય, દૃષ્ટિકોણ, હેતુ અને ખૂટતા સંદર્ભને ઓળખતાં શીખવે છે. મન એક લક્ષણ પસંદ કરી શકે, અહંકાર તેને વ્યક્તિગત બનાવી શકે, સંસ્કાર તેને રંગી શકે, અને બુદ્ધિ આખી પ્રક્રિયાની તપાસ કરી શકે. આ રીતે વિવેક ગુમાવ્યા વિના અનેક દૃષ્ટિકોણોનો સમન્વય થાય છે.

ઇન્દ્રિયો, તન્માત્રાઓ અને પાંચ તત્ત્વો શું છે?

ઘણાં ભારતીય બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનો પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય (jñānendriya), પાંચ કર્મેન્દ્રિય (karmendriya), સૂક્ષ્મ સંવેદનક્ષમતાઓ (tanmātra) અને પાંચ મહાભૂતોને અલગ તારવે છે. આ દાર્શનિક અને ચિંતનાત્મક શ્રેણીઓ છે, એક-એક સાથે મળતી શારીરિક રચનાઓ નથી. સ્રોત પ્રમાણેનો ક્રમ મહત્ત્વનો છે.

પાંચ તત્ત્વો અને સાધનામાં તેમના સ્થાન વિશે જાણો.

ગીતા કઠિન લાગણીઓને કેવી રીતે સમજે છે?

ભગવદ્ગીતા અર્જુનના જીવંત સંકટથી શરૂ થઈને શોક, આસક્તિ, ઇચ્છા, ક્રોધ, ભય, કર્તવ્ય, ભક્તિ અને સમતાની તપાસ કરે છે, વ્યક્તિને કોઈ એક લાગણી સુધી સીમિત કર્યા વિના. ઉદાહરણ તરીકે, 2.62–63 એકાગ્ર આસક્તિથી લગાવ, ઇચ્છા, ક્રોધ અને વિવેકહાનિ સુધીનો ક્રમ બતાવે છે. આ ઉપદેશ વ્યાપક દૃષ્ટિ, વધુ સ્પષ્ટ કર્તૃત્વ અને ધર્મ સાથે સુસંગત કર્મ પાછાં આપે છે.

ગુણ, ક્લેશ, સંસ્કાર અને વાસના શું છે?

ત્રણ ગુણ—સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—પ્રકૃતિ અને મનના ગતિશીલ ગુણો દર્શાવે છે, જેમનું પ્રમાણ સતત બદલાતું રહે છે. પતંજલિના ક્લેશ પીડાનાં મૂળિયાંનું વિશ્લેષણ કરે છે. સંસ્કાર અને વાસના જુદાં જુદાં માળખાંમાં કેળવણી કે સુષુપ્ત વૃત્તિનું વર્ણન કરે છે. સાધના આ ભાતોને ઓળખવાની, તેમની પરિસ્થિતિઓ બદલવાની અને આખી વ્યક્તિને ક્ષણિક અવસ્થા સાથે એકરૂપ ન ગણવાની ક્ષમતા વિકસાવે છે.

સ્વર યોગ નિરીક્ષણનું સ્તર કેવી રીતે ઉમેરે છે

શ્વાસ, લક્ષ અને લાગણી એકબીજાને અસર કરે છે. સ્વર અભ્યાસ સક્રિય નસકોરું અને શ્વાસની ગુણવત્તાને માનસિક અવસ્થા સાથે નિહાળવાનું નિમંત્રણ આપે છે, એવું કહ્યા વિના કે એક નસકોરું વ્યક્તિત્વ કે વિકારનું “કારણ બને છે.” આનાથી પરંપરાગત અર્થઘટનને ક્લિનિકલ અનુમાનથી અલગ રાખીને સ્વાધ્યાય નક્કર બની શકે છે.

શું મન ચેતનાનો ભાગ છે કે ચેતના મનનો ભાગ છે?

આધુનિક સિદ્ધાંતો ઘણી વાર ચેતનાને મન અને મગજ સાથે જોડાયેલા કાર્ય કે ગુણ તરીકે જુએ છે. યોગ એક જુદા પ્રથમ-પુરુષ નિરીક્ષણથી શરૂ થાય છે: વિચારો, સ્મૃતિઓ અને મનોદશાઓ જાણમાં આવે છે, અને આપણે સહજ રીતે કહીએ છીએ કે “મારું મન અશાંત છે.” તેથી બદલાતું મન જાગૃતિની અંદરના એક વિષય તરીકે દેખાય છે. યોગ પૂછે છે કે શું જ્ઞાતાને વધુ એક જાણેલા વિચાર સુધી ઘટાડી શકાય. આ ચિંતનાત્મક જિજ્ઞાસા છે, ચેતાવિજ્ઞાનને રદ કરતો ટૂંકો રસ્તો નથી. દરેક ક્ષેત્રે પોતાની પદ્ધતિ અને તે કયા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપી શકે છે તે જણાવવું જોઈએ.

સાધક જાગૃતિ, સ્વપ્ન, ઊંઘ, લક્ષ અને વિચાર ઊઠે તથા શમે તે અંતરાલનું નિરીક્ષણ કરીને યૌગિક દાવાની કસોટી કરે છે. અભ્યાસ પહેલાં દાર્શનિક નિષ્કર્ષની માગણી કરાતી નથી.

ગુણો માનસિક અવસ્થાઓને કેવો આકાર આપે છે?

સત્ત્વ તેજ, સંતુલન અને બોધગમ્યતા લાવે છે; રજસ્ ગતિ, ઇચ્છા અને ઉત્તેજના લાવે છે; તમસ્ સ્થિરતા લાવે છે, પરંતુ જડતા અને આવરણ પણ. દરેક વ્યક્તિમાં ત્રણેય બદલાતા પ્રમાણમાં હોય છે. તે વ્યક્તિત્વનાં ખાનાં કે નૈતિક લેબલ નથી. ઊંઘ માટે તામસિક સ્થિરતા, ક્રિયા માટે રાજસિક ઊર્જા અને સ્પષ્ટ વિવેક માટે સત્ત્વ જરૂરી હોઈ શકે છે. યૌગિક જીવન યોગ્ય પ્રમાણ શોધે છે અને અંતે ત્રણેય સાથેની ઓળખથી મુક્તિ શોધે છે, કુદરતી કાર્યો પ્રત્યે દ્વેષ નહીં.

સંસ્કાર, વાસના અને કર્મનું રૂપાંતર કેવી રીતે થાય છે?

વારંવારના અનુભવ અને કર્મ વલણો છોડી જાય છે, જે લક્ષ, અપેક્ષા અને પ્રતિક્રિયાને ઘાટ આપે છે. ધ્યાન ગતિને બીજી ક્રિયા બને તે પહેલાં દેખાડે છે; નૈતિક સંયમ દૃઢીકરણને અટકાવે છે; સ્વાધ્યાય ઢાંચાની તપાસ કરે છે; ભક્તિ અને સેવા અહંકારજન્ય માલિકીભાવને ઢીલો કરે છે. તેથી પરિવર્તન ન તો નિયતિવાદી છે, ન તાત્કાલિક. વલણ સુષુપ્ત, નબળું, અવરોધાયેલું કે સક્રિય હોઈ શકે છે. અભ્યાસ નવી પરિસ્થિતિઓ સર્જે છે, જ્યારે કરુણા એવાં જૈવિક, સંબંધજન્ય અને સામાજિક કારણોને ઓળખે છે જેમને ખાનગી કર્મ સુધી સીમિત કરી શકાતાં નથી.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

ધ્યાન અને જાગૃતિ પરનું સંશોધન એ જ ક્ષેત્રનો અભ્યાસ કરે છે — લક્ષ, લાગણી, એકના એક વિચારોમાં ઘૂમ્યા કરવું — અને યૌગિક દાવાને ટેકો આપે છે કે મનની તાલીમ દુઃખ ઘટાડે છે, સાથે સાથે જેમને સંભાળની જરૂર છે એવી મુશ્કેલીઓનું દસ્તાવેજીકરણ પણ કરે છે.

શું આ મનોવૈજ્ઞાનિક પરામર્શ છે?

ના. આ શૈક્ષણિક ગ્રંથાલય અને પીઠનું આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન મૂલ્યો, સાધના, શોક, નિર્ણય લેવા અને શાસ્ત્ર અંગેના ચિંતનમાં સહાયક બની શકે. તે માનસિક બીમારીનું નિદાન કે સારવાર કરતાં નથી. જ્યાં સુધી નામાંકિત લાઇસન્સધારી વ્યવસાયી, અધિકારક્ષેત્ર, કાર્યક્ષેત્રની મર્યાદા, ગોપનીયતા-પ્રક્રિયા અને તબીબી રેફરલ-પ્રણાલી આપવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી જાહેર સેવાને “યૌગિક અને આધ્યાત્મિક જીવન-માર્ગદર્શન” કહેવી જોઈએ.

આત્મહત્યાના વિચારો, તીવ્ર સાયકોસિસ કે મેનિયા, હિંસા, દુર્વ્યવહાર, ગંભીર અલિપ્તતા અથવા પોતાની સંભાળ ન લઈ શકવાની સ્થિતિમાં સ્થાનિક કટોકટી સેવાઓ, કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ અને લાયક માનસિક સ્વાસ્થ્ય સારસંભાળને પ્રાથમિકતા આપો. કટોકટીના પ્રતિભાવની બાજુમાં કોઈ વ્યાવસાયિક આહ્વાન હોવું ન જોઈએ.

શાસ્ત્ર શું કહે છે

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ ratham eva tu | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragraham eva ca ||

અર્થ: આત્માને રથમાં બેઠેલો સ્વામી અને શરીરને રથ જાણો. બુદ્ધિને સારથિ અને મનને લગામ જાણો.

— કઠ ઉપનિષદ 1.3.3 · સંસ્કૃત મૂળ: કઠ ઉપનિષદ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); GRETIL બીજી વલ્લીને 2.x તરીકે ક્રમાંક આપે છે

ઉપનિષદનું રથનું ચિત્ર એક ચિત્રમાં યૌગિક મનોવિજ્ઞાન છે: આત્મા રથી, શરીર રથ, બુદ્ધિ સારથિ, મન લગામ.

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥

indriyāṇi hayān āhur viṣayāṃs teṣu gocarān | ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktety āhur manīṣiṇaḥ ||

અર્થ: ઇન્દ્રિયો, કહે છે, ઘોડાઓ છે; વિષયો તેમના વિચરવાના માર્ગો છે. ઇન્દ્રિયો અને મન સાથે જોડાયેલા આત્માને જ્ઞાનીઓ ભોક્તા કહે છે.

— કઠ ઉપનિષદ 1.3.4 · સંસ્કૃત મૂળ: કઠ ઉપનિષદ — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen); GRETIL બીજી વલ્લીને 2.x તરીકે ક્રમાંક આપે છે

ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે અને વિષયો તેમના માર્ગો. મનને કેળવવું એટલે લગામને સ્થિરતાથી પકડી રાખવી, જેથી દિશા ઇન્દ્રિયો નહીં, પણ બુદ્ધિ નક્કી કરે.

સ્રોતો અને વધુ વાંચન

આ શ્લોકો બદલાતી માનસિક પ્રવૃત્તિને તેને જાણનારી જાગૃતિથી અલગ પાડે છે. સ્વર યોગ આ તપાસને વ્યવહારુ બનાવે છે, એ જોઈને કે શ્વાસ, નસકોરાંનો પ્રવાહ, લાગણી અને લક્ષ સાથે મળીને કેવી રીતે બદલાય છે.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

પરામર્શ એવા દરેક માટે યોગ્ય છે જે પોતાના અભ્યાસ, શિક્ષક કે માર્ગનું અંગત મૂલ્યાંકન ઇચ્છે છે, ઓનલાઇન અથવા આશ્રમમાં. તે કટોકટી સેવા નથી; જો જીવન તાત્કાલિક જોખમમાં હોય, તો કટોકટી સેવાઓનો અથવા Tele-MANAS (14416) નો સંપર્ક કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

યૌગિક મનોવિજ્ઞાનમાં સંસ્કાર શું છે?

સંસ્કારો અનુભવ અને ક્રિયા દ્વારા મનમાં છોડાયેલી છાપ છે. તે વલણો, પ્રતિક્રિયાઓ અને ઇચ્છાઓને ઘાટ આપે છે, ઘણીવાર અજાણપણે. વારંવારની ક્રિયા તેમને ઊંડા કરે છે; જાગૃતિ અને નવી ક્રિયા તેમને નબળા પાડી શકે છે. યોગ વ્યક્તિને સ્વયંસંચાલિત ઢાંચાઓમાંથી મુક્ત કરવા માટે સંસ્કારો સાથે સીધું કામ કરે છે.

ત્રણ ગુણ કયા છે?

ત્રણ ગુણ પ્રકૃતિના ગુણો છે: સત્ત્વ (સ્પષ્ટતા, સંતુલન), રજસ્ (પ્રવૃત્તિ, ઇચ્છા) અને તમસ્ (જડતા, મંદતા). મનની દરેક અવસ્થા તેમનું મિશ્રણ હોય છે. યૌગિક અભ્યાસ અને જીવનશૈલીનો હેતુ કોઈનો પણ ઇનકાર કર્યા વિના સત્ત્વ વધારવાનો, રજસ્નો સમજદારીથી ઉપયોગ કરવાનો અને તમસ્ ઘટાડવાનો છે.

શું યોગ માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં મદદ કરી શકે?

સંશોધન બતાવે છે કે ધ્યાન અને યોગ સારવારના પૂરક તરીકે ઘણા લોકોમાં ચિંતા, હતાશા અને તણાવ ઘટાડી શકે છે. યૌગિક અભિગમ અભ્યાસને વ્યક્તિ અનુસાર ઢાળે છે: ગંભીર હતાશા ધરાવતી વ્યક્તિ મૌન ધ્યાનને બદલે હલનચલન અને ગતિશીલ શ્વાસથી શરૂઆત કરી શકે છે. જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં વ્યાવસાયિક સારવાર આવશ્યક જ રહે છે.

યોગમાં સાક્ષી શું છે?

સાક્ષી (sākṣī) એ જાગૃતિ છે જે વિચારો, લાગણીઓ અને સંવેદનાઓને તેમની સાથે એકરૂપ થયા વિના નિહાળે છે. પતંજલિ તેને દ્રષ્ટા (draṣṭṛ) કહે છે. સાક્ષીભાવનો અભ્યાસ પ્રતિક્રિયાઓથી અંતર સર્જે છે, જે આંતરિક સ્વતંત્રતાની શરૂઆત છે. તે એક વારમાં થોડી ક્ષણો માટે, ગમે ત્યાં કરી શકાય છે — વિચારને વિચાર તરીકે, લાગણીને લાગણી તરીકે નોંધવી.

યૌગિક મનોવિજ્ઞાનમાં શ્વાસની ભૂમિકા શું છે?

શ્વાસ શરીર અને મન વચ્ચેની કડી છે: શ્વાસ વિચલિત થાય ત્યારે મન વિચલિત થાય છે, અને શ્વાસને સ્થિર કરવાથી મન સ્થિર થાય છે, જેમ હઠયોગ પ્રદીપિકા શીખવે છે. આ શ્વાસને યૌગિક મનોવિજ્ઞાનનું સૌથી વ્યવહારુ સાધન બનાવે છે.

સ્વર યોગ યૌગિક મનોવિજ્ઞાનને કેવી રીતે લાગુ કરે છે?

સ્વર યોગ નિહાળે છે કે લાગણીઓ અને વિચારો શ્વાસ તથા નસકોરાંના પ્રવાહને કેવી રીતે બદલે છે, અને શ્વાસ મનને કેવી રીતે બદલે છે. શ્વાસ, મનોદશા અને ક્રિયાની સરળ નોંધ રાખવી યૌગિક મનોવિજ્ઞાનને રોજિંદા સ્વાધ્યાયમાં ફેરવે છે અને દરેક વ્યક્તિની પેટર્નો સીધી બતાવે છે.

મૂળ સ્રોતના પ્રારંભ-બિંદુઓ

  • પતંજલિ, યોગસૂત્ર 1.2–16 અને 2.3–11.
  • ભગવદ્ગીતા 2.47–72, અધ્યાય 6 અને અધ્યાય 14.
  • પાંચ કોશના ઉપદેશ માટે તૈત્તિરીય ઉપનિષદ 2.1–5.
  • જાગ્રત, સ્વપ્ન, ગાઢ નિદ્રા અને તુરીય માટે માંડૂક્ય ઉપનિષદ.

યૌગિક મનોવિજ્ઞાન વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

પરંપરાગત અંતર્દૃષ્ટિને જવાબદાર જીવનમાં લાવો

આ ઉપદેશોનો અભ્યાસ ચાલુ રાખો અથવા તમારા પ્રશ્ન અને વર્તમાન સ્થિતિને અનુરૂપ શાસ્ત્ર-આધારિત આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન માટે વિનંતી કરો.