वास्तुशास्त्र: सुसंवादात निवास करण्याचे शास्त्र
वास्तू म्हणजे काय, ती कुठून आली, वास्तुपुरुष जाळे आणि दिशा कशा वापरल्या जातात, आणि ती भीतीशिवाय कशी लागू करावी.
वास्तुशास्त्र
वास्तुशास्त्र हे बांधकाम आणि निवासाचे भारतीय शास्त्र आहे. ते भूखंड आणि घर यांना दिशा, सूर्याचा मार्ग आणि पंचतत्त्वे यांच्याशी एका चौरस जाळ्याद्वारे, म्हणजे वास्तुपुरुष मंडलाद्वारे, जोडते; त्यावर स्थानाचे देवता स्थापिले जातात. त्याचे उद्दिष्ट असे घर, ज्यात प्रकाश, सुव्यवस्था आणि शांतता आरोग्याला, कामाला आणि साधनेला आधार देतात.
या मार्गदर्शकातील प्रत्येक पान पाहा
Understand
Practise

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
वास्तुशास्त्र म्हणजे काय?
वास्तुशास्त्र हे बांधकाम आणि निवासाचे पारंपरिक भारतीय शास्त्र आहे. ते भूमी आणि इमारतींना दिशा, सूर्याचा मार्ग आणि पंचतत्त्वे यांच्याशी वास्तुपुरुष मंडल नावाच्या चौरस जाळ्याद्वारे जोडते. त्याचा उद्देश असे घर, ज्यात प्रकाश, सुव्यवस्था आणि शांतता आरोग्याला, कामाला आणि आध्यात्मिक साधनेला आधार देतात.
वास्तुशास्त्र वैज्ञानिक आहे का?
वास्तूच्या दिशा-नियमांची संशोधनाने थेट चाचणी झालेली नाही, म्हणून ते सिद्ध विज्ञान नाही. त्यातील काही व्यावहारिक बाबींना — दिवसाचा प्रकाश, हवा खेळती राहणे, हिरवाईचे दृश्य आणि अस्ताव्यस्तपणा नसलेले घर — संशोधनाचा आधार मात्र आहे. पीठ वास्तू हे जागेचे पारंपरिक शास्त्र म्हणून शिकवते, सामान्य बुद्धी आणि तज्ज्ञ बांधकाम-सल्ल्यासह वापरण्यासाठी.
वास्तूवरील सर्वांत प्राचीन ग्रंथ कोणता?
वराहमिहिरांच्या सहाव्या शतकातील बृहत्संहितेत वास्तूवरील सर्वांत जुन्या उपलब्ध पद्धतशीर अध्यायांपैकी एक आहे, ज्यात वास्तुपुरुषाची कथा, जाळे आणि त्याच्या देवता, जमिनीच्या चाचण्या आणि झाडे यांचा समावेश आहे. मयमत, मानसार आणि समरांगण सूत्रधार यांसारखे नंतरचे ग्रंथ स्थापत्यावरील शिकवणीचा विस्तार करतात.
घराने वास्तुशास्त्राचे संपूर्ण पालन करणे आवश्यक असते का?
कोणत्याही घराने वास्तूचे संपूर्ण पालन केलेच पाहिजे असे नाही, आणि फार थोडी घरे करतात. वास्तू हा शक्य तेथे लागू करण्याच्या तत्त्वांचा संच आहे: मोकळा मध्यभाग, उत्तर आणि पूर्वेकडून प्रकाश, स्वच्छ ईशान्य आणि स्थिर नैर्ऋत्य. घर वेगळे असेल तेथे बांधकामाआधी सहसा वापर आणि मांडणीतील बदल येतात.
“वास्तुशास्त्र” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
वास्तुज्ञानमथातः कमलभवान् मुनिपरम्परायातम् । क्रियतेऽधुना मयेदं विदग्धसांवत्सरप्रीत्यै ॥
vāstujñānam athātaḥ kamalabhavān muniparamparāyātam | kriyate 'dhunā mayedaṃ vidagdhasāṃvatsaraprītyai ||
अर्थ: आता म्हणून, कमलोद्भव ब्रह्मदेवापासून ऋषींच्या परंपरेतून चालत आलेले वास्तूचे ज्ञान मी विद्वान ज्योतिर्विदांच्या आनंदासाठी सांगतो.
— बृहत्संहिता 53.1 (GRETIL 52.1) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
वराहमिहिर परंपरेचे नाव घेऊन सुरुवात करतात: वास्तूचे ज्ञान ब्रह्मदेवांकडून ऋषींमार्फत उतरले. पीठ ते प्राप्त झालेली शिकवण म्हणून मांडते, वैयक्तिक शोध म्हणून नव्हे.
श्वभ्रोषितं न कुसुमं यस्य प्रम्लायतेऽनुवर्णसमम् । तत्तस्य भवति शुभदं यस्य च यस्मिन् मनो रमते ॥
śvabhroṣitaṃ na kusumaṃ yasya pramlāyate 'nuvarṇasamam | tat tasya bhavati śubhadaṃ yasya ca yasmin mano ramate ||
अर्थ: खड्ड्यात रात्रभर ठेवलेले फूल ज्या जमिनीत कोमेजत नाही, ती जमीन तिच्या मालकासाठी शुभ असते; आणि ज्या व्यक्तीचे मन जमिनीत रमते, तिच्यासाठीही ती जमीन शुभ असते.
— बृहत्संहिता 53.93 (GRETIL 52.93) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
जमिनीची शेवटची कसोटी मानवी आहे: ज्या माणसाचे मन तिथे रमते, त्याच्यासाठी ते स्थान शुभ आहे. ग्रंथ स्वतःच वास्तूला तिथे राहणाऱ्या माणसांशी जोडलेले ठेवतो.
वास्तू म्हणजे काय?
वास्तू हा शब्द “राहणे” या अर्थाच्या वस् धातूपासून आला आहे: ती भूमी आणि ती इमारत, जिच्यात जीवन जगले जाते. वास्तुशास्त्र म्हणजे भूमीची निवड, आराखडा, प्रमाण, दिशाभिमुखता आणि घर बांधण्याच्या व गृहप्रवेशाच्या विधींविषयीच्या शिकवणुकीचा संग्रह.
ही शिकवण कुठून आली
वराहमिहिरांची बृहत्संहिता (6 व्या शतकात) सर्वांत जुन्या उपलब्ध वर्णनांपैकी एक देते, आणि मयमत, मानसार आणि भोजाचे समरांगण सूत्रधार यांसारखे नंतरचे ग्रंथ तिचा विस्तार करतात. वराहमिहिर सांगतात की हे ज्ञान ब्रह्मदेवांकडून ऋषींच्या परंपरेतून आले.
मध्यवर्ती कल्पना: देवतांचे जाळे
स्थळ चौकोन म्हणून रेखाटले जाते आणि 81 किंवा 64 घरांत विभागले जाते. एक विश्वव्यापी जीव, वास्तुपुरुष, त्यावर पालथा झोपलेला दाखवला जातो, पंचेचाळीस देवतांनी जागी धरलेला, मध्यभागी ब्रह्मा असलेला. आराखड्याचा प्रत्येक भाग मग त्यावर अधिपत्य असलेल्या देवतेच्या आणि दिशेच्या द्वारे वाचला जातो.
दिशा, प्रकाश आणि तत्त्वे
पूर्वेला सकाळचे ऊन मिळते, ईशान्य हलके आणि मोकळे ठेवले जाते, आणि मध्यभाग मोकळा सोडला जातो. या नियमांमागे सूर्यप्रकाश, वारा, पाणी आणि वापर यांविषयीची साधी निरीक्षणे आहेत, जी पंचमहाभूतांच्या सिद्धांताशी जोडलेली आहेत.
पीठातील वास्तू
पीठ वास्तूला ज्योतिष आणि स्वरयोग यांच्यासोबत काल आणि स्थान यांच्या शास्त्राचा एक भाग म्हणून शिकवते. शाश्वत वास्तूची साधने खऱ्या आराखड्यावर मंडल काढावे; त्यानंतर सल्लामसलतीत तिथे राहणाऱ्या लोकांसाठी त्याचा अर्थ उलगडला जातो.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
वास्तूच्या दिशा-नियमांची थेट चाचणी संशोधनाने केलेली नाही. वास्तूला ज्या गोष्टींची काळजी आहे, त्यांपैकी काही माणसांवर परिणाम करतात, हे अभ्यास दाखवतात: दिवसाचा प्रकाश, झाडे आणि हिरवाईचे दृश्य, आणि व्यवस्थित, खेळती हवा असलेल्या खोल्या. म्हणून पीठ वास्तूला जागेचे पारंपरिक शास्त्र म्हणून मांडते, ज्याचा व्यावहारिक गाभा — प्रकाश, हवा, प्रमाण आणि शांतता — स्वतःच्या बळावर शहाणपणाचा आहे; आणि संशोधन ग्रिडमधील देवतांना सिद्ध करते असा दावा ते करत नाही.
- Ulrich RS, Science 1984 — खिडकीतून दिसणारे दृश्य आणि शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा. खोलीतून झाडे दिसणाऱ्या तेवीस शस्त्रक्रिया-रुग्णांचा रुग्णालयातील मुक्काम विटांच्या भिंतीकडे तोंड असलेल्या 23 जुळणाऱ्या रुग्णांपेक्षा कमी होता आणि त्यांना तीव्र वेदनाशामके कमी लागली. मर्यादा: एका रुग्णालयातील लहान, जुना नोंदींचा अभ्यास; यातून निसर्गदृश्य महत्त्वाचे ठरू शकते हे दिसते, एखादा वास्तू-नियम सिद्ध झाला आहे असे नव्हे.
- Boubekri M et al., Journal of Clinical Sleep Medicine 2014 — कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांमधील खिडक्या, दिवसाचा प्रकाश आणि झोप. खिडक्या आणि अधिक दिवसाचा प्रकाश असलेले कर्मचारी खिडकी नसलेल्या जागांतील कर्मचाऱ्यांपेक्षा अधिक झोपले आणि त्यांनी झोपेची उत्तम गुणवत्ता व उत्साह नोंदवला (49 लोक). मर्यादा: एक लहान केस-कंट्रोल प्रायोगिक अभ्यास; तो इमारतींमध्ये दिवसाच्या प्रकाशाचे समर्थन करतो, दिशांच्या नियमांचे तसे नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
स्वरयोग श्वास वाचतो आणि वास्तू घर वाचते; दोन्ही मोकळा, अडथळारहित मध्यभाग शोधतात. पहाटे घराच्या ईशान्येला शांत बसून कोणती नाकपुडी चालू आहे हे पाहणे हा दोन्ही साधना जोडण्याचा सोपा मार्ग आहे.
वास्तूचा शहाणपणाने वापर
वास्तू म्हणजे दिशाभिमुखता, प्रमाण आणि जागेचा योग्य वापर यांचे मार्गदर्शन. ती संरचना अभियंता, वास्तुविशारद आणि बांधकाम नियमांसोबत कार्य करते, जे इमारतीला सुरक्षित ठेवतात. कोणालाही तोडफोड करण्यासाठी किंवा वस्तू विकत घेण्यासाठी घाबरवू नये; जर कोणी आपत्तीची भविष्यवाणी करून ती टाळण्यासाठी पैसे मागत असेल, तर मागे व्हावे आणि आपल्या विश्वासाच्या व्यक्तीला विचारावे.
पीठ इमारतीकडे स्थिर जीवनाचे आणि साधनेचे स्थान म्हणून पाहते, जे आधी प्रकाश, व्यवस्था, स्वच्छता आणि संकल्प यांनी सुधारले जाते.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
जमीन, नवी इमारत किंवा स्थलांतर यांचे नियोजन करणाऱ्या, किंवा विद्यमान घर अथवा कामाची जागा शांतपणे तपासून घेऊ इच्छिणाऱ्या कोणालाही वास्तू-विश्लेषण उपयुक्त ठरते — ऑनलाइन किंवा प्रत्यक्ष जागेवर. हे संरचनात्मक सर्वेक्षण किंवा कायदेशीर तपासणी नाही, आणि भीतीपोटी पाडकाम करण्यास किंवा वस्तू विकत घेण्यास ते कधीही सांगत नाही.
पुढे वाचा: वास्तुपुरुष मंडल
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वास्तू आणि फेंग शुई यांत काय फरक आहे?
दोन्ही इमारतींचा संबंध दिशा आणि ऊर्जेशी जोडतात, पण त्या वेगवेगळ्या परंपरांतून आलेल्या आहेत. वास्तू भारतीय ग्रंथांतून वाढले आहे, ज्यात देवतांची जाळी, पंचमहाभूते आणि वास्तुपुरुष आहेत, तर फेंग शुई ची, यिन-यांग आणि त्रिग्राम यांच्या चिनी विश्वविद्येतून येते. त्यांचे विशिष्ट नियम बहुधा वेगळे असतात, म्हणून ते सहजपणे एकमेकांत मिसळू नयेत.
वराहमिहिर कोण होते?
वराहमिहिर हे उज्जैनचे सहाव्या शतकातील खगोलशास्त्रज्ञ आणि ज्योतिषी होते, बृहत्संहिता, बृहज्जातक आणि पंचसिद्धांतिका यांचे कर्ते. बृहत्संहिता हा शकुन, हवामान, रत्ने, मंदिरे आणि वास्तू यांचा ज्ञानकोश आहे, आणि घर बांधणीच्या नियमांसाठी तो आजही प्रमुख शास्त्रीय स्रोत आहे.
वास्तू भाड्याच्या घरांना लागू करता येते का?
होय. भाड्याच्या घरात आपण भिंती बदलू शकत नाही, पण खोल्यांचा वापर कसा करायचा, कुठे झोपायचे व बसायचे, देवघर कुठे ठेवायचे, आणि मध्यभाग व ईशान्य किती मोकळे व हलके ठेवायचे हे आपण ठरवू शकता. वास्तू-सुधारणेची ही पहिली पावले आहेतच, आणि त्यांना खर्च कमी किंवा काहीच नसतो.
वास्तुशास्त्र कार्यालये आणि दुकानांनाही लागू होते का?
कामाच्या ठिकाणांसाठीही तेच जाळे आणि तेच दिशा वापरल्या जातात. पारंपरिक सल्ल्यानुसार मालकाचे आसन नैर्ऋत्येला उत्तरेकडे किंवा पूर्वेकडे तोंड करून असावे, प्रवेशद्वार आणि ईशान्य मोकळे ठेवावे, आणि साठवण व जड यंत्रे दक्षिण व पश्चिमेला ठेवावीत. सुरक्षितता, पोहोच आणि ग्राहक यांसारख्या व्यावहारिक गरजा तरीही प्रथम येतात.
वास्तूचा ज्योतिषाशी संबंध आहे का?
होय. वराहमिहिराने दोन्हींवर लिहिले, आणि वास्तू ज्योतिषाच्या दिशा, ग्रहस्वामी आणि वेळेचा विचार उसना घेते. पायाभरणीसाठी आणि नवीन घरात प्रवेशासाठी अनेकदा मुहूर्त निवडला जातो, आणि काही सल्लागार आराखड्यासोबत रहिवाशांच्या कुंडल्याही पाहतात. प्रत्येक शास्त्र स्वतंत्रपणेही वापरता येते.
स्वरयोगाचा वास्तुशास्त्राशी काय संबंध आहे?
स्वरयोग शरीरातील श्वास आणि तत्त्वे वाचतो; वास्तू इमारतीतील दिशा आणि तत्त्वे वाचते. दोन्ही मोकळा मध्यभाग आणि योग्य वेळ यांना महत्त्व देतात. अनेक साधक रोजच्या श्वास-निरीक्षणासाठी ईशान्येला आसन ठेवतात, जेणेकरून घर साधनेला विचलित न करता तिला आधार देईल.
स्रोत
- वराहमिहिर, बृहत्संहिता, वास्तुविद्या अध्याय — GRETIL ई-पाठ.
- पीठाची वास्तू-शिकवण आणि स्थळ साधने: astro.swarayoga.org वर शाश्वत वास्तू.
- बृहत्संहिता 53.1 (GRETIL 52.1) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- बृहत्संहिता 53.93 (GRETIL 52.93) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- Ulrich RS, Science 1984 — खिडकीतून दिसणारे दृश्य आणि शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा.
- Boubekri M et al., Journal of Clinical Sleep Medicine 2014 — कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांमधील खिडक्या, दिवसाचा प्रकाश आणि झोप.
“वास्तुशास्त्र” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
शांत विश्लेषणासाठी आपला आराखडा आणा
येथील तत्त्वांचा अभ्यास करा, आणि मग आपला प्रत्यक्ष आराखडा, जागा आणि जीवन पाहणाऱ्या सल्लामसलतीची विनंती करा.