वास्तू आणि आठ दिशा
वास्तू आठ दिशा कशा वाचते, ईशान्य हलके का ठेवले जाते, प्रवेशद्वारे कुठे ठेवली जातात आणि इमारतीची सूर्याच्या दृष्टीने दिशा कशी ठरवली जाते.
वास्तूच्या दिशा
वास्तूमध्ये आठही दिशांना एक अधिपती देव आणि एक स्वभाव आहे. वास्तुपुरुषाचे डोके ईशान्येला आहे, म्हणून तो कोपरा हलका, स्वच्छ आणि मोकळा ठेवला जातो; नैर्ऋत्य जड आणि स्थिर ठेवले जाते. प्रवेश, खोल्या आणि पाणी हे दिवसभरातील सूर्याच्या मार्गासह या दिशा एकत्र वाचून ठेवले जातात.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
वास्तूमध्ये कोणती दिशा सर्वोत्तम आहे?
वास्तूत कोणतीही एकच दिशा सर्वोत्तम नाही; प्रत्येकीचा स्वतःचा उपयोग आहे. ईशान्य पूजा आणि पाण्यासाठी हलके ठेवले जाते, पूर्व सकाळच्या सूर्याचे स्वागत करते, आग्नेय अग्नीला अनुकूल आहे आणि नैर्ऋत्य भार आणि विश्रांतीला अनुकूल. चांगला आराखडा एखाद्या दिशेला झुकते माप देण्याऐवजी प्रत्येक दिशेचा तिच्या स्वभावानुसार वापर करतो.
वास्तूमध्ये ईशान्य महत्त्वाचे का आहे?
वास्तूमध्ये ईशान्य महत्त्वाचे आहे, कारण तिथे वास्तुपुरुषाचे मस्तक आहे आणि ईशान त्याचा स्वामी आहे. ते स्वच्छ, हलके आणि मोकळे ठेवले जाते, जड सामान किंवा शौचालय तिथे नसते, आणि देवघर, ध्यान व पाण्यासाठी ते अधिक पसंत केले जाते. तिथे सकाळचा सौम्य प्रकाशही मिळतो.
मुख्य दरवाजा कोणत्या दिशेला असावा?
शास्त्रीय वास्तू मुख्य दार केवळ एका दिशेला न ठेवता प्रत्येक बाजूच्या विशिष्ट चौकटींवर ठेवते. पूर्व आणि उत्तरेची दारे लोकप्रिय आहेत, पण दक्षिण आणि पश्चिमेची दारेही अनुकूल चौकटींवर असतील तर स्वीकार्य असतात. दार चांगले की वाईट ते म्हणण्यापूर्वी सल्लागार जाळीवरील त्याची नेमकी जागा तपासतो.
वास्तूसाठी दिशा कशा शोधाव्यात?
वास्तूसाठी दिशा खऱ्या उत्तरेपासून शोधाव्यात. चुंबकीय अपनतीसाठी दुरुस्त केलेला होकायंत्र, एखादे विश्वासार्ह फोन-ॲप किंवा दुपारच्या सावलीची पारंपरिक पद्धत वापरावी. त्यानंतर ग्रिड इमारतीनुसार जुळवावा, भूखंडाच्या सीमेनुसार नाही, कारण भूखंड बहुधा मुख्य दिशांपासून तिरपे असतात.
“वास्तूच्या दिशा” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
पूर्वोत्तरदिग्मूर्धा पुरुषोऽयमवाङ्मुखोऽस्य शिरसि शिखी । आपो मुखे स्तनेऽस्यार्यमा ह्युरस्यापवत्सश्च ॥
pūrvottaradigmūrdhā puruṣo 'yam avāṅmukho 'sya śirasi śikhī | āpo mukhe stane 'syāryamā hy urasy āpavatsaś ca ||
अर्थ: हा पुरुष पालथा निजलेला आहे, त्याचे डोके ईशान्येला आहे; त्याच्या डोक्यावर शिखी, मुखावर आप, वक्षावर अर्यमा आणि छातीवर आपवत्स आहेत.
— बृहत्संहिता 53.51 (GRETIL 52.51) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
वास्तुपुरुषाची मांडणी: मस्तक ईशान्येकडे, तोंड खाली. याच एका श्लोकातून ईशान्येला दिल्या जाणाऱ्या विशेष काळजीचे मूळ आहे.
मध्ये ब्रह्मा नवकोष्ठकाधिपोऽस्यार्यमा स्थितः प्राच्याम् । एकान्तरात्प्रदक्षिणमस्मात्सविता विवस्वांश्च ॥
madhye brahmā navakoṣṭhakādhipo 'syāryamā sthitaḥ prācyām | ekāntarāt pradakṣiṇam asmāt savitā vivasvāṃś ca ||
अर्थ: मध्यभागी नऊ कोष्ठकांचा स्वामी ब्रह्मा आहे; त्याच्या पूर्वेला अर्यमा स्थित आहे, आणि तेथून प्रदक्षिणेच्या क्रमाने, एकेका स्थानाच्या अंतराने, सवितृ आणि विवस्वान आहेत.
— बृहत्संहिता 53.46 (GRETIL 52.46) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
मध्यभागी ब्रह्मा आणि पूर्वेला अर्यमा: दिशा मध्यभागापासून बाहेरच्या दिशेने वाचल्या जातात, केवळ कोपऱ्यांवरून कधीच नाही.
आठ दिक्पाल
पूर्व इंद्राची आहे, आग्नेय अग्नीची, दक्षिण यमाची, नैर्ऋत्य निर्ऋतीची, पश्चिम वरुणाची, वायव्य वायूची, उत्तर कुबेराची आणि ईशान्य ईशानाची. प्रत्येक स्वामी आराखड्याच्या त्या भागाच्या उपयोगावर आपला रंग चढवतो.
ईशान्य मोकळे का ठेवले जाते
बृहत्संहिता वास्तुपुरुषाचे मस्तक ईशान्येला ठेवते. म्हणून ईशान्य दिशा हलकी आणि अडगळमुक्त ठेवली जाते, आणि ती पूजा, ध्यान आणि पाणी यांसाठी पसंतीची जागा आहे.
जड नैर्ऋत्य
डोक्याच्या समोर पाय आहेत. नैर्ऋत्येला भार दिला जातो: जाड भिंती, साठवण आणि मुख्य शयनकक्ष. तेथे खोलगट, मोकळे किंवा ओले भाग परंपरेने टाळले जातात.
प्रवेश आणि दारे
शास्त्रीय ग्रंथ दार संपूर्ण दिशेला नव्हे, तर जाळीच्या प्रत्येक बाजूच्या विशिष्ट चौकटींना नेमून देतात; प्रत्येक बाजूला दारासाठी अनुकूल आणि प्रतिकूल स्थाने असतात. काळजीपूर्वक वाचन केवळ “पूर्वमुखी” किंवा “दक्षिणमुखी” नव्हे, तर नेमके पद पाहते.
खरी उत्तर दिशा शोधणे
दिशा खऱ्या उत्तरेवरून घेतल्या जातात, भूखंडाच्या कडेवरून नाही. चुंबकीय होकायंत्राला दिक्पाताची (declination) दुरुस्ती लागते, आणि दुपारी सूर्याची सावली ही पारंपरिक तपासणी आहे.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
वास्तूच्या दिशा-नियमांची थेट चाचणी संशोधनाने केलेली नाही. वास्तूला ज्या गोष्टींची काळजी आहे, त्यांपैकी काही माणसांवर परिणाम करतात, हे अभ्यास दाखवतात: दिवसाचा प्रकाश, झाडे आणि हिरवाईचे दृश्य, आणि व्यवस्थित, खेळती हवा असलेल्या खोल्या. म्हणून पीठ वास्तूला जागेचे पारंपरिक शास्त्र म्हणून मांडते, ज्याचा व्यावहारिक गाभा — प्रकाश, हवा, प्रमाण आणि शांतता — स्वतःच्या बळावर शहाणपणाचा आहे; आणि संशोधन ग्रिडमधील देवतांना सिद्ध करते असा दावा ते करत नाही.
- Ulrich RS, Science 1984 — खिडकीतून दिसणारे दृश्य आणि शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा. खोलीतून झाडे दिसणाऱ्या तेवीस शस्त्रक्रिया-रुग्णांचा रुग्णालयातील मुक्काम विटांच्या भिंतीकडे तोंड असलेल्या 23 जुळणाऱ्या रुग्णांपेक्षा कमी होता आणि त्यांना तीव्र वेदनाशामके कमी लागली. मर्यादा: एका रुग्णालयातील लहान, जुना नोंदींचा अभ्यास; यातून निसर्गदृश्य महत्त्वाचे ठरू शकते हे दिसते, एखादा वास्तू-नियम सिद्ध झाला आहे असे नव्हे.
- Boubekri M et al., Journal of Clinical Sleep Medicine 2014 — कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांमधील खिडक्या, दिवसाचा प्रकाश आणि झोप. खिडक्या आणि अधिक दिवसाचा प्रकाश असलेले कर्मचारी खिडकी नसलेल्या जागांतील कर्मचाऱ्यांपेक्षा अधिक झोपले आणि त्यांनी झोपेची उत्तम गुणवत्ता व उत्साह नोंदवला (49 लोक). मर्यादा: एक लहान केस-कंट्रोल प्रायोगिक अभ्यास; तो इमारतींमध्ये दिवसाच्या प्रकाशाचे समर्थन करतो, दिशांच्या नियमांचे तसे नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
शिवस्वरोदय दिशेलाही श्वासाशी जोडतो: कोणती नाकपुडी चालू आहे यावरून प्रवास आणि आरंभ ठरवले जातात. टेबलासाठी किंवा आसनासाठी दिशा निवडण्यापूर्वी, त्या दिशेला काही दिवस बसून पाहावे आणि श्वास व मन कसा प्रतिसाद देतात याचे निरीक्षण करावे.
वास्तूचा शहाणपणाने वापर
वास्तू म्हणजे दिशाभिमुखता, प्रमाण आणि जागेचा योग्य वापर यांचे मार्गदर्शन. ती संरचना अभियंता, वास्तुविशारद आणि बांधकाम नियमांसोबत कार्य करते, जे इमारतीला सुरक्षित ठेवतात. कोणालाही तोडफोड करण्यासाठी किंवा वस्तू विकत घेण्यासाठी घाबरवू नये; जर कोणी आपत्तीची भविष्यवाणी करून ती टाळण्यासाठी पैसे मागत असेल, तर मागे व्हावे आणि आपल्या विश्वासाच्या व्यक्तीला विचारावे.
पीठ इमारतीकडे स्थिर जीवनाचे आणि साधनेचे स्थान म्हणून पाहते, जे आधी प्रकाश, व्यवस्था, स्वच्छता आणि संकल्प यांनी सुधारले जाते.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
जमीन, नवी इमारत किंवा स्थलांतर यांचे नियोजन करणाऱ्या, किंवा विद्यमान घर अथवा कामाची जागा शांतपणे तपासून घेऊ इच्छिणाऱ्या कोणालाही वास्तू-विश्लेषण उपयुक्त ठरते — ऑनलाइन किंवा प्रत्यक्ष जागेवर. हे संरचनात्मक सर्वेक्षण किंवा कायदेशीर तपासणी नाही, आणि भीतीपोटी पाडकाम करण्यास किंवा वस्तू विकत घेण्यास ते कधीही सांगत नाही.
पुढे वाचा: वास्तूमध्ये भूमीची निवड
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दक्षिणमुखी घर वाईट असते का?
नाही. दक्षिणमुखी घर स्वतःमध्ये वाईट नसते. महत्त्वाचे हे आहे की दक्षिणेकडील बाजूला दार कोठे आहे, प्रकाश कसा येतो आणि उर्वरित आराखडा कसा मांडलेला आहे. अनेक सुंदर घरे दक्षिणमुखी आहेत. दक्षिणमुखी घरांची भीती हे एक लोकप्रिय सुलभीकरण आहे, ज्याला शास्त्रीय वास्तू पाठिंबा देत नाही.
नैर्ऋत्येला काय असावे?
नैर्ऋत्य, निर्ऋतीची दिशा आणि वास्तुपुरुषाच्या पायांचे स्थान, जड आणि स्थिर असावे: मुख्य शयनकक्ष, साठवण, जाड भिंती किंवा उंच जमिनीची पातळी. पारंपरिक सल्ल्यानुसार तिथे विहिरी, खड्डे, मोठ्या खुल्या जागा आणि मुख्य प्रवेशद्वार टाळावेत.
वास्तूमध्ये पाणी कुठे ठेवावे?
विहीर किंवा भूमिगत टाकी यांसारखे भूमिगत पाणी उत्तरेला किंवा ईशान्येला, आणि छतावरील टाक्या नैर्ऋत्येला किंवा पश्चिमेला पसंत केल्या जातात, जिथे त्यांचे वजन जड दिशेला साजेसे असते. बृहत्संहिता प्रत्येक दिशेतील पाण्याची फळेही सांगते; उत्तर आणि ईशान्य सर्वाधिक शुभ मानली जातात.
माझा भूखंड दिशांशी जुळत नसेल तर काय?
अनेक भूखंड खऱ्या उत्तरेपासून तिरपे असतात. तिरपेपणा लहान असेल तर ग्रिड नुसता फिरवला जातो; मोठा असेल तर सल्लागार एकतर इमारतीलाच भूखंडाच्या आत मुख्य दिशांशी जुळवतात किंवा प्रत्येक चतुर्थांश काळजीपूर्वक वाचतात. दोन्ही पद्धती वापरल्या जातात, आणि कोणत्याही पद्धतीत घाबरण्याचे कारण नाही.
काम करताना कोणत्या दिशेला तोंड करावे?
काम किंवा अभ्यास करताना पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करावे, आणि आसन खोलीच्या दक्षिणेला किंवा पश्चिमेला असावे, हा पारंपरिक सल्ला आहे. या दिशांना स्थिर प्रकाश मिळतो आणि त्या वाढ व विद्येशी जोडलेल्या आहेत. तरीही अंतिम निवडीसाठी सोय आणि चांगला प्रकाश मार्गदर्शक ठरावा.
स्वरयोग दिशांचा उपयोग करतो का?
होय. शिवस्वरोदय वाहणाऱ्या नासिकेला प्रवास आणि आरंभांसाठीच्या अनुकूल दिशांशी, आणि तत्त्वांना दिशांशी जोडतो. नवीन आसनावर किंवा खोलीत जाताना श्वासाचे निरीक्षण केल्याने वास्तूच्या सर्वसाधारण नियमांत वैयक्तिक तपासणीची भर पडते.
स्रोत
- वराहमिहिर, बृहत्संहिता, वास्तुविद्या अध्याय — GRETIL ई-पाठ.
- पीठाची वास्तू-शिकवण आणि स्थळ साधने: astro.swarayoga.org वर शाश्वत वास्तू.
- बृहत्संहिता 53.51 (GRETIL 52.51) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- बृहत्संहिता 53.46 (GRETIL 52.46) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- Ulrich RS, Science 1984 — खिडकीतून दिसणारे दृश्य आणि शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा.
- Boubekri M et al., Journal of Clinical Sleep Medicine 2014 — कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांमधील खिडक्या, दिवसाचा प्रकाश आणि झोप.
“वास्तूच्या दिशा” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
शांत विश्लेषणासाठी आपला आराखडा आणा
येथील तत्त्वांचा अभ्यास करा, आणि मग आपला प्रत्यक्ष आराखडा, जागा आणि जीवन पाहणाऱ्या सल्लामसलतीची विनंती करा.