वास्तुपुरुष मंडल: जाळे, केंद्र आणि महत्त्वाची स्थाने
वास्तुपुरुषाची कथा, 81 आणि 64 घरांची जाळी, पंचेचाळीस देवता, ब्रह्मस्थान आणि भार न टाकावयाची मर्मस्थाने.
वास्तुपुरुष मंडल
वास्तुपुरुष मंडल हे चौरस जाळे आहे, ज्यावर प्रत्येक वास्तू आराखडा काढला जातो. बृहत्संहिता सांगते की स्वर्ग आणि पृथ्वी अडवणाऱ्या एका प्रचंड जीवाला देवांनी पालथे दाबले, प्रत्येक देव त्याने जिथे धरले होते तिथेच राहिला. ब्रह्मा मध्यभागी बसतात, आणि जाळ्याचे छेदबिंदू, म्हणजे मर्मस्थाने, जड भारांपासून मुक्त ठेवली जातात.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
वास्तुपुरुष म्हणजे कोण?
वास्तुपुरुष हा विश्वव्यापी जीव आहे, जो प्रत्येक बांधकामाच्या जागेवर पालथा झोपलेला असतो. बृहत्संहिता सांगते की त्याने एकदा स्वर्ग आणि पृथ्वी अडवली, देवांनी त्याला खाली दाबले, आणि ब्रह्मदेवांनी त्याला त्या जागेचा अधिष्ठाता जीव बनवले. त्याचे मस्तक ईशान्येला आणि पाय नैर्ऋत्येला आहेत.
वास्तुपुरुष मंडल म्हणजे काय?
वास्तुपुरुष मंडल हे जागेवर किंवा आराखड्यावर काढलेले चौरस जाळे आहे, जे पद नावाच्या 81 किंवा 64 घरांत विभागलेले असते. या घरांना पंचेचाळीस देवता नेमलेल्या आहेत, मध्यभागी ब्रह्मा. खोल्या, दारे आणि भार यांचे प्रत्येक वास्तू-वाचन खऱ्या उत्तरेशी जुळवलेल्या याच जाळ्यापासून सुरू होते.
वास्तूमध्ये ब्रह्मस्थान म्हणजे काय?
ब्रह्मस्थान हा वास्तू-जाळ्याचा मध्यवर्ती भाग आहे, ज्याचा स्वामी ब्रह्मा आहे: 81 घरांच्या आराखड्यात नऊ घरे आणि 64 घरांच्या आराखड्यात चार. हा भाग मोकळा, हलका आणि जड भिंती किंवा खांबांपासून मुक्त ठेवला जातो. पारंपरिक घरांत हे अंगण असते; आधुनिक घरांत मध्यभागी असलेली मोकळी जागा.
वास्तूमध्ये मर्मबिंदू म्हणजे काय?
वास्तूतील मर्म-बिंदू हे वास्तुपुरुषाचे प्राण-बिंदू आहेत: जिथे ग्रिडच्या रेषा मिळतात ती ठिकाणे आणि चौकोनांचे अचूक मध्य. वराहमिहिर म्हणतात की ज्ञानी माणसाने ते जाणावेत आणि त्यांवर भार टाकू नये, म्हणून जड खांब, भिंती आणि खोल खड्डे या बिंदूंपासून दूर ठेवले जातात.
“वास्तुपुरुष मंडल” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
किमपि किल भूतमभवद्रुन्धानं रोदसी शरीरेण । तदमरगणेन सहसा विनिगृह्याधोमुखं न्यस्तम् ॥
kim api kila bhūtam abhavad rundhānaṃ rodasī śarīreṇa | tad amaragaṇena sahasā vinigṛhyādhomukhaṃ nyastam ||
अर्थ: एकदा असा एक प्राणी उत्पन्न झाला, ज्याने आपल्या शरीराने स्वर्ग आणि पृथ्वी अडवली; देवगणांनी त्याला लगेच पकडून पालथे निजवले.
— बृहत्संहिता 53.2 (GRETIL 52.2) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
कथा अशा एका जीवाने सुरू होते, जो पृथ्वी आणि आकाश यांच्यातील जागा व्यापून टाकत असे. बांधकाम म्हणजे त्या आकारहीन शक्तीला रूप आणि व्यवस्था देणे, असे चित्रित केले आहे.
यत्र च येन गृहीतं विबुधेनाधिष्ठितः स तत्रैव । तदमरमयं विधाता वास्तुनरं कल्पयामास ॥
yatra ca yena gṛhītaṃ vibudhenādhiṣṭhitaḥ sa tatraiva | tad amaramayaṃ vidhātā vāstunaraṃ kalpayām āsa ||
अर्थ: ज्या देवाने जो अवयव पकडला होता तो तिथेच बसून राहिला; आणि निर्मात्याने देवांपासून बनलेल्या त्या प्राण्याला वास्तुपुरुष केले.
— बृहत्संहिता 53.3 (GRETIL 52.3) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
प्रत्येक देव त्या प्राण्याला ज्या ठिकाणी धरून ठेवत होता तिथेच स्थिर राहतो, आणि ब्रह्मदेव त्याला वास्तुपुरुष असे नाव देतात. आराखडा ज्या पद-देवतांच्या माध्यमातून वाचला जातो, त्यांचे मूळ हेच आहे.
अष्टाष्टकपदमथ वा कृत्वा रेखाश्च कोणगास्तिर्यक् । ब्रह्मा चतुष्पदोऽस्मिन्नर्धपदा ब्रह्मकोणस्थाः ॥
aṣṭāṣṭakapadam atha vā kṛtvā rekhāś ca koṇagās tiryak | brahmā catuṣpado 'sminn ardhapadā brahmakoṇasthāḥ ||
अर्थ: किंवा जागेचे आठ गुणिले आठ चौकोनांत विभाजन करून कर्णरेषा काढल्या जातात; या आराखड्यात ब्रह्मा चार चौकोनांचा स्वामी असतो, आणि ब्रह्माच्या कोपऱ्यांवरील देवता अर्ध्या चौकोनांच्या.
— बृहत्संहिता 53.55 (GRETIL 52.55) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
64 चौकोनांचा आराखडा: ब्रह्मा चार चौकोन व्यापतात आणि त्यांच्या कोपऱ्यांतील देवता अर्धे चौकोन. त्याच ग्रंथात 81 चौकोनांचा आराखडाही दिला आहे.
सम्पाता वंशानां मध्यानि समानि यानि च पदानाम् । मर्माणि तानि विन्द्यान्न तानि परिपीडयेत्प्राज्ञः ॥
sampātā vaṃśānāṃ madhyāni samāni yāni ca padānām | marmāṇi tāni vindyān na tāni paripīḍayet prājñaḥ ||
अर्थ: रेषांचे छेदनबिंदू आणि चौकोनांचे अचूक मध्यभाग हे मर्म, म्हणजेच जीवनबिंदू आहेत; ज्ञात्यांनी ते ओळखावेत आणि त्यांच्यावर भार टाकू नये.
— बृहत्संहिता 53.57 (GRETIL 52.57) · संस्कृत मूळ: वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53)
मर्म नेमकेपणाने निश्चित केलेली आहेत: रेषांचे छेदबिंदू आणि घरांचे मध्यबिंदू. सूचना संयमाची आहे — त्यांना ओळखा आणि त्यांच्यावर भार टाकू नका.
वास्तुपुरुषाची कथा
एक जीव प्रकट झाला, ज्याच्या शरीराने स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यातील अवकाश व्यापून टाकला. देवांनी मिळून त्याला पकडले आणि पालथे पाडले; ज्या देवाने जो भाग पकडला होता तो तेथेच स्थिर राहिला, आणि ब्रह्मदेवाने या देवमय जीवाला वास्तुपुरुष केले. प्रत्येक इमारत त्याच्यावरच उभी आहे.
दोन जाळी: 81 आणि 64 घरे
स्थळ एकतर नऊ गुणिले नऊ घरांत (81 पद) किंवा आठ गुणिले आठ घरांत (64) विभागले जाते. 81 घरांच्या आराखड्यात ब्रह्मा मध्यभागातील नऊ घरे व्यापतात; 64 घरांच्या आराखड्यात चार. पीठाची शिकवण 81 घरांच्या वाटपाची पूर्णपणे पडताळणी करते.
पंचेचाळीस देवता
बाहेरच्या वलयात बत्तीस देवता रांगेत आहेत, केंद्राभोवती बारा उभे आहेत आणि ब्रह्मा हृदयस्थानावर अधिपत्य करतात. इतरांसह, अर्यमा केंद्राच्या पूर्वेला, विवस्वान दक्षिणेला, मित्र पश्चिमेला आणि पृथ्वीधर उत्तरेला आहेत.
ब्रह्मस्थान, खुला मध्यभाग
मध्यवर्ती घरे, म्हणजे ब्रह्मस्थान, मोकळी, हलकी आणि पसाऱ्याविना ठेवली जातात. पारंपरिक घरांत हे अंगण असते. लहान फ्लॅटमध्येही ही कल्पना घराचा स्वच्छ, शांत मध्यभाग म्हणून टिकून राहते.
मर्म: ज्या बिंदूंवर भार टाकू नये
वराहमिहिर जाळ्याच्या रेषांच्या छेदबिंदूंना आणि घरांच्या मध्यभागांना मर्म म्हणतात, म्हणजे वास्तुपुरुषाची महत्त्वाची स्थाने. त्यांवर जड खांब, भिंती किंवा खोल खड्डे ठेवले जात नाहीत, जसे कोणी शरीरातील मर्मस्थानावर दाब देत नाही.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
वास्तूच्या दिशा-नियमांची थेट चाचणी संशोधनाने केलेली नाही. वास्तूला ज्या गोष्टींची काळजी आहे, त्यांपैकी काही माणसांवर परिणाम करतात, हे अभ्यास दाखवतात: दिवसाचा प्रकाश, झाडे आणि हिरवाईचे दृश्य, आणि व्यवस्थित, खेळती हवा असलेल्या खोल्या. म्हणून पीठ वास्तूला जागेचे पारंपरिक शास्त्र म्हणून मांडते, ज्याचा व्यावहारिक गाभा — प्रकाश, हवा, प्रमाण आणि शांतता — स्वतःच्या बळावर शहाणपणाचा आहे; आणि संशोधन ग्रिडमधील देवतांना सिद्ध करते असा दावा ते करत नाही.
- Ulrich RS, Science 1984 — खिडकीतून दिसणारे दृश्य आणि शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा. खोलीतून झाडे दिसणाऱ्या तेवीस शस्त्रक्रिया-रुग्णांचा रुग्णालयातील मुक्काम विटांच्या भिंतीकडे तोंड असलेल्या 23 जुळणाऱ्या रुग्णांपेक्षा कमी होता आणि त्यांना तीव्र वेदनाशामके कमी लागली. मर्यादा: एका रुग्णालयातील लहान, जुना नोंदींचा अभ्यास; यातून निसर्गदृश्य महत्त्वाचे ठरू शकते हे दिसते, एखादा वास्तू-नियम सिद्ध झाला आहे असे नव्हे.
- Boubekri M et al., Journal of Clinical Sleep Medicine 2014 — कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांमधील खिडक्या, दिवसाचा प्रकाश आणि झोप. खिडक्या आणि अधिक दिवसाचा प्रकाश असलेले कर्मचारी खिडकी नसलेल्या जागांतील कर्मचाऱ्यांपेक्षा अधिक झोपले आणि त्यांनी झोपेची उत्तम गुणवत्ता व उत्साह नोंदवला (49 लोक). मर्यादा: एक लहान केस-कंट्रोल प्रायोगिक अभ्यास; तो इमारतींमध्ये दिवसाच्या प्रकाशाचे समर्थन करतो, दिशांच्या नियमांचे तसे नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
वास्तुपुरुष मोकळ्या केंद्रासह पृथ्वीवर पहुडलेला आहे, जसा योगी मोकळ्या मध्यवर्ती नाडीसह बसतो. स्वरसाधनेचे ध्येय संतुलित, मध्य श्वास आहे; वास्तूचे ध्येय घरात संतुलित, मोकळे केंद्र आहे.
वास्तूचा शहाणपणाने वापर
वास्तू म्हणजे दिशाभिमुखता, प्रमाण आणि जागेचा योग्य वापर यांचे मार्गदर्शन. ती संरचना अभियंता, वास्तुविशारद आणि बांधकाम नियमांसोबत कार्य करते, जे इमारतीला सुरक्षित ठेवतात. कोणालाही तोडफोड करण्यासाठी किंवा वस्तू विकत घेण्यासाठी घाबरवू नये; जर कोणी आपत्तीची भविष्यवाणी करून ती टाळण्यासाठी पैसे मागत असेल, तर मागे व्हावे आणि आपल्या विश्वासाच्या व्यक्तीला विचारावे.
पीठ इमारतीकडे स्थिर जीवनाचे आणि साधनेचे स्थान म्हणून पाहते, जे आधी प्रकाश, व्यवस्था, स्वच्छता आणि संकल्प यांनी सुधारले जाते.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
जमीन, नवी इमारत किंवा स्थलांतर यांचे नियोजन करणाऱ्या, किंवा विद्यमान घर अथवा कामाची जागा शांतपणे तपासून घेऊ इच्छिणाऱ्या कोणालाही वास्तू-विश्लेषण उपयुक्त ठरते — ऑनलाइन किंवा प्रत्यक्ष जागेवर. हे संरचनात्मक सर्वेक्षण किंवा कायदेशीर तपासणी नाही, आणि भीतीपोटी पाडकाम करण्यास किंवा वस्तू विकत घेण्यास ते कधीही सांगत नाही.
पुढे वाचा: वास्तूच्या दिशा
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कोणते जाळे वापरले जाते, 81 की 64 चौकोन?
दोन्ही शास्त्रीय आहेत. 81 चौकटींचा परमशायिक आराखडा सामान्यतः घरांसाठी आणि 64 चौकटींचा मंडूक आराखडा मंदिरांसाठी वापरला जातो, जरी ग्रंथांनुसार आणि प्रदेशांनुसार वापर वेगळा असतो. पीठाचा पडताळलेला सिद्धांत 81 चौकटींतील देवतांची वाटणी अचूक पूर्ण करतो; 64 चौकटींची वाटणी स्रोतांनुसार वेगळी आहे आणि काळजीपूर्वक वापरली जाते.
वास्तू मंडलात किती देवता आहेत?
पंचेचाळीस आहेत: बाहेरच्या वलयात बत्तीस, केंद्राभोवती बारा आणि मध्यभागी ब्रह्मा. बृहत्संहिता त्यांची आणि त्यांच्या घरांची नावे सांगते. काही ग्रंथ कोपऱ्यांच्या बाहेर चार देवी जोडतात, जसे चरकी आणि पूतना, ज्या पंचेचाळीसांचा भाग नाहीत.
वास्तुपुरुष पालथा का झोपलेला आहे?
कथेत देवांनी त्याला जागी धरून ठेवण्यासाठी पालथे दाबले. पालथ्या अवस्थेत त्याचे डोके ईशान्येला आहे आणि अवयव नैर्ऋत्येकडे पसरलेले आहेत. ही स्थिती आराखड्याच्या प्रत्येक भागावर कोणता देव अधिष्ठित आहे आणि ईशान्येला विशेष काळजीने का पाहिले जाते हे ठरवते.
घराच्या मध्यभागी खांब उभारता येतो का?
पारंपरिक वास्तू ब्रह्मस्थानात आणि मर्मबिंदूंवर जड खांब, तुळ्या किंवा भिंती असू नयेत असे सांगते. जिथे बांधकामात आधीपासून मध्यवर्ती खांब आहे, तिथे कोणत्याही बदलापूर्वी अभियंत्याचा सल्ला घ्यावा; वास्तूचा प्रतिसाद सहसा तो काढण्याऐवजी त्याच्या भोवतीचा भाग हलका, स्वच्छ आणि पसाऱ्याविना ठेवणे हा असतो.
मंडल भूखंडावर काढले जाते की इमारतीवर?
ते दोन्हींवर काढता येते. नवीन घरासाठी ते आधी भूखंडावर काढले जाते; अस्तित्वात असलेल्या घरासाठी किंवा फ्लॅटसाठी ते बांधलेल्या आराखड्यावर काढले जाते. पीठाचे शाश्वत वास्तू साधन ग्रिडला अनियमित आकारात बसवते आणि कोपरे कुठे कापले गेले किंवा वाढले आहेत ते दाखवते.
स्वरयोगाचा मंडलाशी काय संबंध आहे?
मंडलाचे केंद्र मोकळे आहे, ज्याचा स्वामी ब्रह्मा आहे; योग्याच्या शरीरात चंद्र आणि सूर्य प्रवाहांच्या मध्ये मध्यवर्ती वाहिनी, सुषुम्ना, असते. स्वरसाधना संतुलित, मध्य श्वासाचा शोध घेते. घराचे केंद्र मोकळे ठेवणे ही त्या आंतरिक ध्येयाची रोजची आठवण आहे.
स्रोत
- वराहमिहिर, बृहत्संहिता, वास्तुविद्या अध्याय — GRETIL ई-पाठ.
- पीठाची वास्तू-शिकवण आणि स्थळ साधने: astro.swarayoga.org वर शाश्वत वास्तू.
- बृहत्संहिता 53.2 (GRETIL 52.2) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- बृहत्संहिता 53.3 (GRETIL 52.3) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- बृहत्संहिता 53.55 (GRETIL 52.55) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- बृहत्संहिता 53.57 (GRETIL 52.57) — वराहमिहिर, बृहत्संहिता, अध्याय वास्तुविद्या — GRETIL ई-पाठ (Göttingen; तिथे अध्याय 52 असा क्रमांक आहे, तर पीठाच्या वास्तू-शिकवणीत वापरलेल्या झा आवृत्तीत अध्याय 53).
- Ulrich RS, Science 1984 — खिडकीतून दिसणारे दृश्य आणि शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा.
- Boubekri M et al., Journal of Clinical Sleep Medicine 2014 — कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांमधील खिडक्या, दिवसाचा प्रकाश आणि झोप.
“वास्तुपुरुष मंडल” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
शांत विश्लेषणासाठी आपला आराखडा आणा
येथील तत्त्वांचा अभ्यास करा, आणि मग आपला प्रत्यक्ष आराखडा, जागा आणि जीवन पाहणाऱ्या सल्लामसलतीची विनंती करा.