ਤਿੰਨ ਬੰਧ
ਬੰਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਊਰਜਾ-ਤਾਲੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ — ਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ — ਰਾਹੀਂ ਮੋੜਦੇ ਹਨ।
ਬੰਧ ਕੀ ਹਨ?
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਬੰਧ (बन्ध) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਬੰਨ੍ਹਣਾ," "ਤਾਲਾ ਲਾਉਣਾ" ਜਾਂ "ਫੜਨਾ"। ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬੰਧ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨਾੜੀ-ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਤਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਊਰਜਾ) ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਗੇੜ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਉਹ ਦੁਆਰ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਧੱਕਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਊਰਜਾ-ਨਾਲੀ ਜੋ ਰੀੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲਾਧਾਰ (ਜੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਸਹਸਰਾਰ (ਸਿਖਰ) ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਹਠ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਬੰਧ ਹਨ:
- ਮੂਲ ਬੰਧ — ਪੇਰੀਨੀਅਮ ’ਤੇ ਮੂਲ ਬੰਧ
- ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ — ਡਾਇਆਫ਼੍ਰਾਮ ’ਤੇ ਪੇਟ ਦਾ ਬੰਧ
- ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ — ਗਰਦਨ ’ਤੇ ਗਲੇ ਦਾ ਬੰਧ
ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਮਹਾ ਬੰਧ — ਮਹਾਨ ਤਾਲਾ — ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਉੱਨਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਬੰਧਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਹ-ਰੋਕ) ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਕ) ਜਾਂ ਬਾਹ੍ਯ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰੀ ਰੋਕ)। ਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦਬਾਅ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਧ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦਬਾਅ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ (ਮਾਨਸਿਕ ਗੰਢਾਂ) ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਬੰਧ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿੰਨ ਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਦਾਇਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸੰਹਿਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਰਾਬਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਸਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਤਾਂ ਬੰਧ ਲਗਾਉਣਾ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਧ ਅਸਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੁਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਮੂਲ ਬੰਧ — ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਬੰਧ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: मूल बन्ध (ਮੂਲ ਬੰਧ) — ਮੂਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੜ੍ਹ, ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮੁੱਢ। ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬੰਧ ਹੈ, ਜੋ ਧੜ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਥਾਨ: ਪੇਰੀਨੀਅਮ (ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਣਨ-ਅੰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ), ਜੋ ਮੂਲਾਧਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਆਸਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਗੇੜ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਪੇਰੀਨੀਅਲ ਬਾਡੀ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸੁੰਗੇੜ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਗੁਦਾ ਸਫ਼ਿੰਕਟਰ ਦਾ ਮੋਟਾ ਭੀਚਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਣਾ ਹੈ।
ਤਕਨੀਕ — ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ
- 1ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾਸਨ (ਸਿੱਧ ਆਸਣ) ਜਾਂ ਪਦਮਾਸਨ (ਕਮਲ ਆਸਣ) ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾਸਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਡੀ ਪੇਰੀਨੀਅਮ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁੰਗੇੜ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਹਵਾਲਾ-ਬਿੰਦੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
- 2ਹੱਥ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ (ਤਰਜਨੀ ਦੀ ਨੋਕ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਬਾਕੀ ਉਂਗਲਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ)।
- 3ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਕੁਝ ਆਮ ਸਾਹ ਲਓ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡੋ — ਚਿਹਰੇ, ਮੋਢਿਆਂ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਦਾ ਖਿਚਾਅ ਛੱਡ ਦਿਓ।
- 4ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਹੰਸਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੋ।
- 5ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਰੋਕੋ (ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ)। ਤੁਰੰਤ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਲਗਾਓ — ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਨੀਵਾਂ ਕਰੋ, ਜੁਗੂਲਰ ਨੌਚ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਦਬਾਓ।
- 6ਹੁਣ ਪੇਰੀਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜੋ ਅਤੇ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚੋ। ਅਹਿਸਾਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਗੇੜ ਪੱਕਾ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ — ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚੋ।
- 7ਸਾਹ-ਰੋਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੁੰਗੇੜ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਰੱਖੋ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੁੰਗੇੜ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂ ’ਤੇ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖੋ। ਰੀੜ੍ਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ।
- 8ਛੱਡਣ ਲਈ: ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸੁੰਗੇੜ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰੋ (ਮੂਲ ਬੰਧ ਛੱਡੋ), ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਠੋਡੀ ਚੁੱਕੋ (ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਛੱਡੋ), ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡੋ।
- 9ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੇੜ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚੱਕਰਾਂ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਆਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਗਲਾ ਗੇੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 10 ਗੇੜ ਕਰੋ।
ਸਰੀਰਕ ਅਸਰ: ਮੂਲ ਬੰਧ ਪੇਡੂ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ (ਪੁਡੈਂਡਲ ਨਾੜੀ ਜਾਲ) ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਡੂ ਦੇ ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਤਰ-ਜਣਨ ਅਤੇ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਸਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਕ੍ਰਲ ਪਲੈਕਸਸ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਊਰਜਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ: ਮੂਲ ਬੰਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਊਰਜਾ-ਕਾਰਜ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ — ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਜੋ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਧੁੰਨੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਣੀਪੂਰ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ (ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ) ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੀੜ੍ਹ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ — ਪੇਟ ਦਾ ਬੰਧ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: उड्डियान बन्ध (ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ) — ਉੱਡੀਯਾਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉੱਪਰ ਉੱਡਣਾ" ਜਾਂ "ਉੱਠਣਾ"। ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਬੰਧ ਦੇ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉਡਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਡੀਯਾਨ ਇਸ ਲਈ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ (ਪ੍ਰਾਣ) ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਾ ਹੈ।
ਸਥਾਨ: ਧੁੰਨੀ ਅਤੇ ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪੇਟ ਦਾ ਖੇਤਰ। ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਰੀੜ੍ਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਟੋਆ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਿਯਮ: ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ (ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4-5 ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ) ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਯ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ (ਬਾਹਰੀ ਸਾਹ-ਰੋਕ — ਪੂਰਾ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖ਼ਾਲੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨਾਲ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਜਾਂ ਮਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੇਆਰਾਮੀ ਜਾਂ ਸੱਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤਕਨੀਕ — ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ
- 1ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ ਪਦਮਾਸਨ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸੀ ਗੋਡੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਪੱਟਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- 2ਹਥੇਲੀਆਂ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲਓ।
- 3ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੋ।
- 4ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡੋ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰੋ। ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਕੋਈ ਬਚੀ ਹਵਾ ਨਾ ਰਹੇ।
- 5ਫੇਫੜੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਲਗਾਓ (ਠੋਡੀ ਛਾਤੀ ਵੱਲ)। ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਨਾ ਲਓ।
- 6ਹੁਣ "ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ" ਕਰੋ — ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਇਉਂ ਫੈਲਾਓ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਹੋ, ਪਰ ਸਾਹ-ਨਲੀ ਬੰਦ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਛਾਤੀ ਦੀ ਖੋੜ ਵਿੱਚ ਖ਼ਲਾਅ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ ਛਾਤੀ ਦੀ ਖੋੜ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਰੀੜ੍ਹ ਵੱਲ ਡੂੰਘਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸਲੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਟੋਆ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- 7ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕੋ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹ੍ਯ ਕੁੰਭਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਪੂਰਾ ਪੇਟ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਧੁੰਨੀ ਕੇਂਦਰ (ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ) ’ਤੇ ਰੱਖੋ।
- 8ਛੱਡਣ ਲਈ: ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਮ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਛੱਡੋ (ਠੋਡੀ ਚੁੱਕੋ), ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ। ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾ ਕਰੋ — ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਅੰਦਰ ਵਹਿਣ ਦਿਓ।
ਸਰੀਰਕ ਅਸਰ: ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਮਿਹਦਾ, ਜਿਗਰ, ਤਿੱਲੀ, ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਸ, ਗੁਰਦੇ ਅਤੇ ਅੰਤੜੀਆਂ ਸਭ ਦਬਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਠਰ-ਅਗਨੀ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਐਡਰੀਨਲ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਸੁਧਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਊਰਜਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ: ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ — ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ "ਉੱਪਰ ਉੱਡਣਾ" ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਯ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਲਾਅ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੜ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਨੈਗੇਟਿਵ ਦਬਾਅ-ਢਲਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਮਣੀਪੂਰ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ (ਪਾਚਨ ਅਤੇ ਸੋਖਣ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਲਨਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ — ਗਲੇ ਦਾ ਬੰਧ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: जालन्धर बन्ध (ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ) — ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਉਤਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਜਾਲ" ਅਤੇ ਧਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਧਾਰਾ" ਜਾਂ "ਵਹਾਅ" — ਯਾਨੀ ਉਹ ਜਾਲ ਜੋ ਸਿਰ ਦੇ ਤਾਲੂ ’ਤੇ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲ (ਗਲਾ) ਅਤੇ ਧਰ (ਫੜਨਾ) ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਬੰਧ ਜੋ ਗਲੇ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ।
ਸਥਾਨ: ਗਲਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਠੋਡੀ ਜੁਗੂਲਰ ਨੌਚ (ਛਾਤੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ V-ਆਕਾਰ ਦਾ ਟੋਆ) ਵਿੱਚ ਦਬਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕੈਰੋਟਿਡ ਸਾਈਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੈਰੋਟਿਡ ਧਮਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ-ਸੰਵੇਦੀ ਥਾਵਾਂ ਜੋ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਕਨੀਕ — ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ
- 1ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਢਿੱਲਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪਦਮਾਸਨ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਹਥੇਲੀਆਂ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
- 2ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਟਿਕਵੀਂ ਲੈਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਸਾਹ ਲਓ।
- 3ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਫੇਫੜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਨਾ ਜਾਣ।
- 4ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਰੋਕੋ (ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ)। ਬਾਹਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ’ਤੇ ਪੱਕਾ ਦਬਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬੰਧ ਬਣੇ।
- 5ਸਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਝੁਕਾਓ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਗਲੇ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ — ਗਲੇ ਦੇ ਮੁੱਢ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹੰਸਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਟੋਆ। ਠੋਡੀ ਇਸ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ, ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਦੱਬੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਨੂੰ ਬੱਸ ਲਟਕਾ ਨਾ ਦਿਓ; ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚੋ।
- 6ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਛਾਤੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੀ ਠੋਡੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਲੇ ’ਤੇ ਪੱਕੀ ਬੰਦਸ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਆਪਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਮੋੜ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ — ਪਿੱਠ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਗੋਲ ਨਾ ਕਰੋ।
- 7ਕੁੰਭਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਰੋਕੀ ਰੱਖੋ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਗਲੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ (ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਚੱਕਰ) ’ਤੇ ਰੱਖੋ। ਬੰਧ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਥਿਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ — ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਧੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
- 8ਛੱਡਣ ਲਈ: ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਠੋਡੀ ਚੁੱਕੋ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡੋ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਠੋਡੀ-ਬੰਧ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਨਾ ਛੱਡੋ।
ਸਰੀਰਕ ਅਸਰ: ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਕੈਰੋਟਿਡ ਸਾਈਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ (ਵੇਗਸ ਨਾੜੀ ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਥਾਇਰਾਇਡ ਅਤੇ ਪੈਰਾਥਾਇਰਾਇਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਉਤੇਜਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਲੇ ਦਾ ਦਬਾਅ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਖ਼ੂਨ-ਨਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਊਰਜਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ: ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਖਿੰਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਿਕ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ (ਸਿਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ) ਤੋਂ ਟਪਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਣੀਪੂਰ ਦੀ ਜਠਰ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਦੇ "ਜਾਲ" ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਚੱਕਰ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਬੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਇੱਕ ਬੰਦ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਪਰੋਂ ਬੰਦ, ਅਪਾਨ ਹੇਠੋਂ ਬੰਦ — ਜੋ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਧੱਕਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਂ ਬੰਧ — ਮਹਾਨ ਬੰਧ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: महा बन्ध (ਮਹਾ ਬੰਧ) — ਮਹਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਹਾਨ"। ਇਹ ਬੰਧ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਬੰਧ — ਮੂਲ ਬੰਧ, ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ — ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ (ਅਧਿਆਇ 3, ਸ਼ਲੋਕ 19) ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਲਾਨਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾ ਬੰਧ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸੀ ਤਿੰਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ-ਸੁੰਗੇੜਾਂ, ਸਾਹ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਸਟੀਕ ਤਾਲਮੇਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਬੰਧ ਇਕੱਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ (ਮੂਲਾਧਾਰ ’ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਅਨਾਹਤ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ’ਤੇ ਰੁਦਰ ਗ੍ਰੰਥੀ) ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੰਡਲਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਗੰਢਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਤਕਨੀਕ — ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ
- 1ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਮਹਾ ਬੰਧ ਲਈ ਸਿੱਧਾਸਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਡੀ ਪੇਰੀਨੀਅਮ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬੰਧ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਥੇਲੀਆਂ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
- 2ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਡੂੰਘੇ, ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲਓ। ਪੂਰੀ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
- 3ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ, ਪੂਰੇ ਯੋਗਿਕ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ ਤੋਂ ਹੰਸਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਭਰੋ।
- 4ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡੋ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰੋ। ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਚੀ ਹਵਾ ਨਾ ਰਹੇ।
- 5ਫੇਫੜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ’ਤੇ (ਬਾਹਯ ਕੁੰਭਕ), ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਲਗਾਓ — ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਗੋਡਿਆਂ ’ਤੇ ਦਬਾਓ।
- 6ਫਿਰ ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਲਗਾਓ — ਬੰਦ ਸਾਹ-ਨਲੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰੋ, ਪੇਟ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਸਲੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਡੂੰਘਾ ਖ਼ਲਾਅ ਬਣਾਓ।
- 7ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੰਧ ਲਗਾਓ — ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਣਨ-ਅੰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ (ਪੇਰੀਨੀਅਮ) ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜੋ ਅਤੇ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚੋ। ਹੁਣ ਤਿੰਨੇ ਬੰਧ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਗਲੇ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਧੜ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
- 8ਤਿਹਰੇ ਬੰਧ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕੋ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹ੍ਯ ਕੁੰਭਕ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਰ ਬੰਧ ’ਤੇ ਟਿਕਾਓ — ਮੂਲ, ਪੇਟ, ਗਲਾ — ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ (ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ) ’ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿਓ।
- 9ਛੱਡਣ ਲਈ — ਅਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ — ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਬੰਧ ਛੱਡੋ (ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰੋ), ਫਿਰ ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਛੱਡੋ (ਪੇਟ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਆਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਿਓ), ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਛੱਡੋ (ਠੋਡੀ ਚੁੱਕੋ)। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ। ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੇੜ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਗੇੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਆਮ ਸਾਹਾਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 5 ਗੇੜ ਕਰੋ।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਂ ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਬੰਧ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਬੰਧ ਕਾਰਨ ਅਪਾਨ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰ ਸਕਦਾ। ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ। ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਦਾ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ਖ਼ਲਾਅ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਧੁੰਨੀ-ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ) ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਖ਼ੁਦ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਬੰਧ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਲਾਭ
ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ
ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਮੋੜ ਕੇ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ’ਤੇ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ
ਕੈਰੋਟਿਡ ਸਾਈਨਸ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਵੇਗਸ ਨਾੜੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਰਾਹੀਂ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ (ਲੜੋ-ਜਾਂ-ਭੱਜੋ) ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾੜੀ-ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਅਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਚਨ ਸਿਹਤ
ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖ਼ਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਗਾਂ — ਮਿਹਦਾ, ਜਿਗਰ, ਤਿੱਲੀ, ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਸ ਅਤੇ ਅੰਤੜੀਆਂ — ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਚਨ, ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੋਖਣ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ।
ਚੱਕਰ ਜਾਗਰਣ
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਊਰਜਾ-ਕੇਂਦਰਾਂ — ਮੂਲਾਧਾਰ (ਮੂਲ ਬੰਧ ਰਾਹੀਂ), ਮਣੀਪੁਰ (ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਰਾਹੀਂ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ (ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਰਾਹੀਂ) — ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਰਗਰਮੀ, ਜੋ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਇਕਸੁਰ ਊਰਜਾ-ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕੁੰਡਲਨੀ ਜਾਗਰਣ
ਧੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬੰਦ ਦਬਾਅ-ਢਲਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਣੀਪੂਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਉਹ ਗਰਮੀ (ਤਪ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।
ਲੰਮੀ ਉਮਰ
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਅਤੇ ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਵਰਗੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਯਮਤ ਬੰਧ-ਅਭਿਆਸ ਜੀਵਨ-ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ, ਓਜਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼
- ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ — ਪੂਰੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4 ਤੋਂ 5 ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ। ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ।
- ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖੋ: ਮਹਾ ਬੰਧ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੋ। ਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਇਕੱਲੇ ਬੰਧ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2 ਤੋਂ 3 ਹਫ਼ਤੇ ਬਿਤਾਓ।
- ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ — ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਯ ਕੁੰਭਕ ਵਿੱਚ: ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਯ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ (ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੇਫੜੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ’ਤੇ) ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਦੇ ਨਾ ਅਜ਼ਮਾਓ।
- ਮੂਲ ਬੰਧ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਲਈ ਲਚਕਦਾਰ ਕੁੰਭਕ: ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੰਧ ਅਭਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ (ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਕ) ਜਾਂ ਬਾਹ੍ਯ ਕੁੰਭਕ (ਬਾਹਰੀ ਰੋਕ) ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕ੍ਰਮ: ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਧ ਆਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਹ-ਰੋਕ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹਨ।
- ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਧਾ: ਹਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 5 ਗੇੜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 10 ਤੋਂ 20 ਗੇੜਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਓ। ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਲਾਓ। ਜੇ ਚੱਕਰ, ਮਤਲੀ ਜਾਂ ਬੇਆਰਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗੇੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਓ।
- ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ: ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਧ ਸਿੱਧੇ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ। ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ — ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ — ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਗੜਨ ਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਧ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਊਰਜਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁੰਗੜਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਸਰਤ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਨ ਬੰਧ ਹੈ।
ਨਿਸ਼ੇਧ
ਬੰਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਭਿਆਸ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ:
- ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ: ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਹ-ਰੋਕ) ਤੋਂ ਬਚੋ। ਕੈਰੋਟਿਡ ਸਾਈਨਸਾਂ ਦਾ ਦਬਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਰੋਕ ਦੌਰਾਨ ਦਬਾਅ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਹਰਨੀਆ (ਇੰਗੁਇਨਲ ਜਾਂ ਪੇਟ ਦਾ): ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬੰਧ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਪੇਟ ਦਾ ਤਕੜਾ ਖ਼ਲਾਅ ਅਤੇ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਦਾ ਸੁੰਗੇੜ ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਨੀਆ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ: ਤਿੰਨੇ ਬੰਧ ਪੂਰੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਨਿਸ਼ੇਧ ਹਨ। ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਦਾ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬੰਧ ਦਾ ਪੇਡੂ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਭਰੂਣ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
- ਮਿਹਦੇ ਜਾਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੇ ਅਲਸਰ: ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਪੇਟ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਤੀਬਰ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਖ਼ਲਾਅ ਅਲਸਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੀ ਸਰਜਰੀ: ਪੇਟ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਜਾਂ ਮੂਲ ਬੰਧ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6 ਮਹੀਨੇ ਉਡੀਕ ਕਰੋ। ਅਭਿਆਸ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰਜਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
- ਮਾਹਵਾਰੀ: ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧ-ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
- ਸਰਵਾਈਕਲ ਸਪੌਂਡੀਲੋਸਿਸ: ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰੋ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਠੋਡੀ ਦੇ ਬੰਧ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਗਰਦਨ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦਾ ਅੱਗੇ ਝੁਕਾਅ ਗਰਦਨ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਡਿਸਕ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ (ਗਲੇ ਦੇ ਟੋਏ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ) ਇਸ ਦਾ ਨਰਮ ਰੂਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਵਾਲਾ ਸਾਰਣੀ
| ਬੰਧ | ਚੱਕਰ | ਵਾਯੂ | ਕੁੰਭਕ | ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ |
|---|---|---|---|---|
| ਮੂਲ ਬੰਧ | ਮੂਲਾਧਾਰ | ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ | ਅੰਤਰ ਜਾਂ ਬਾਹਯ | ਅਧਿਆਇ 3, ਸ਼ਲੋਕ 61–69 |
| ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ | ਮਣੀਪੂਰ | ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ | ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਯ | ਅਧਿਆਇ 3, ਸ਼ਲੋਕ 55–60 |
| ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ | ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ | ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ | ਅੰਤਰ ਜਾਂ ਬਾਹਯ | ਅਧਿਆਇ 3, ਸ਼ਲੋਕ 70–73 |
| ਮਹਾਂ ਬੰਧ | ਤਿੰਨੇ | ਸਾਰੇ ਵਾਯੂ | ਬਾਹਯ | ਅਧਿਆਇ 3, ਸ਼ਲੋਕ 19–25 |
"ਸਾਰੇ ਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਡੀਯਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।"
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਅਧਿਆਇ 3, ਸ਼ਲੋਕ 57
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰੋ
ਬੰਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਸਾਹ ਅਤੇ ਬੰਧ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਅਭਿਆਸ ਸਾਧਨ ਵਰਤ ਕੇ ਦੇਖੋ।
ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਟਾਈਮਰ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਕਿਰਿਆ