ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: भ्रामरी प्राणायाम) ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਹ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਲੇ ਭੌਰੇ (ਭ੍ਰਮਰ) ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ਾਸ ਗੂੰਜ ਮਾਦਾ ਭੌਰੇ ਦੀ ਹੌਲੀ ਭਿਣਭਿਣਾਹਟ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਧੁਨੀ-ਤਰੰਗ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਨੂੰ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ (ਅਧਿਆਇ 2, ਸ਼ਲੋਕ 68) ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅੱਠ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਵਾਤਮਾਰਾਮ ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਧੁਨੀ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਨਾਦ (ਸੂਖਮ, ਅਨਾਹਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਧੁਨੀ) ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੁਣਨਯੋਗ ਧੁਨੀ-ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ (ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਮੋੜਨਾ) ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ (ਇਕਾਗਰਤਾ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਿਆ ਕੰਪਨ ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ, ਸਾਈਨਸਾਂ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਵੇਗਸ ਨਾੜੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ -- ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਕਪਾਲ-ਨਾੜੀ, ਜੋ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਦੀ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ (ਆਰਾਮ-ਅਤੇ-ਪਾਚਨ) ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਨਾਦੀ ਆਵਿਰਤੀ ਪੀਨੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ (ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੰਪਨੀ ਉਤੇਜਨ ਪੈਰਾਨੇਜ਼ਲ ਸਾਈਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੁਧਰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ: ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕਸਾਰ ਕੰਪਨ ਇੜਾ (ਖੱਬੀ/ਚੰਦਰ) ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ (ਸੱਜੀ/ਸੂਰਜੀ) ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇਕਸੁਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ (ਕੇਂਦਰੀ ਊਰਜਾ-ਨਾਲੀ) ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਸਰਦਾਰ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ (ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਮੇਂ) ਦੌਰਾਨ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਜਾਂ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਵਰਗੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਕੋਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਗੂੰਜ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ, ਕੰਨ ਜਾਂ ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਬਿਮਾਰੀ, ਸਾਹ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਦੌਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਇਹ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਜਾਂ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ (ਛੇ ਦੁਆਰਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰ)
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: षण्मुखी मुद्रा) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਨੀ ਮੁਦਰਾ ਜਾਂ ਛੇ-ਦੁਆਰੀ ਮੋਹਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਂ ਸ਼ਣ (ਛੇ) ਅਤੇ ਮੁਖੀ (ਦੁਆਰ/ਮੂੰਹ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰ ਦੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀ-ਦੁਆਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਕੰਨ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਨਾਸਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਅਭਿਆਸੀ ਸਾਰੀ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦਰੀ-ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ -- ਜੋ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅੰਗ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਹੈ।
ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਚਿਹਰੇ ਤੱਕ ਲਿਆਓ, ਕੂਹਣੀਆਂ ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਰੱਖੋ। ਉਂਗਲਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੋ:
- ਅੰਗੂਠੇ -- ਹਰ ਕੰਨ ਦੇ ਟ੍ਰੈਗਸ (ਛੋਟੀ ਕਾਰਟੀਲੇਜ ਵਾਲੀ ਪੱਤੀ) ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਦਬਾ ਕੇ ਕੰਨ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਅੰਗੂਠੇ ਕੰਨ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਓ; ਸਿਰਫ਼ ਟ੍ਰੈਗਸ ਨੂੰ ਨਰਮ ਪਰ ਪੱਕੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਦਬਾਓ।
- ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲਾਂ -- ਬੰਦ ਪਲਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਟਿਕਾਓ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਡੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਏ ਬਿਨਾਂ। ਛੋਹ ਖੰਭ ਵਰਗੀ ਹਲਕੀ ਹੋਵੇ, ਬੱਸ ਇੰਨੀ ਕਿ ਪਲਕਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾ।
- ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ -- ਨੱਕ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਨੱਕ ਦੀ ਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਓ। ਇਹ ਉਂਗਲਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹਲਕਾ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਦੌਰਾਨ ਹਵਾ ਦੀ ਰੋਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ (ਜੋ ਗੂੰਜ ਦੀ ਅਨੁਨਾਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ)।
- ਅਨਾਮਿਕਾ ਉਂਗਲਾਂ -- ਉੱਪਰਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਟਿਕਾਓ।
- ਛੋਟੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ -- ਹੇਠਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਠੋਡੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਟਿਕਾਓ।
ਅਨਾਮਿਕਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਛੇਵੇਂ ਦੁਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮੋਹਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ। ਪੂਰੀ ਮੁਦਰਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮੋਢਿਆਂ, ਬਾਹਾਂ ਜਾਂ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਿਚਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਗੂੰਜ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੰਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀਆਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ-ਖੇਤਰ ਗੂੰਜਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਕਾਗਰਤਾ (ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ (ਮਾਨਸਿਕ ਹਲਚਲਾਂ) ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸੀ ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਖਮ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਰੰਗ, ਜਾਂ ਅਨਾਹਤ ਨਾਦ (ਬਿਨਾਂ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਧੁਨੀ) ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਦਲ
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗੂਠੇ ਟ੍ਰੈਗਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਉਂਗਲਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੌਲੀ ਨਾਲ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਫਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਗੂੰਜ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਤਕਨੀਕ
- ਕਿਸੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਧਿਆਨ-ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ -- ਪਦਮਾਸਨ (ਕਮਲ), ਸਿੱਧਾਸਨ (ਸਿੱਧ ਆਸਣ) ਜਾਂ ਸੁਖਾਸਨ (ਸੌਖਾ ਆਸਣ)। ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ, ਮੋਢੇ ਢਿੱਲੇ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਵੱਲ (ਜਾਲੰਧਰ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ) ਰੱਖੋ। ਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੱਥ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
- ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਓ। ਚਿਹਰੇ, ਜਬਾੜੇ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦਾ ਖਿਚਾਅ ਛੱਡਣ ਲਈ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਹ ਲਓ। ਜੀਭ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਦਿਓ (ਖੇਚਰੀ ਮੁਦਰਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ) ਜਾਂ ਬੱਸ ਉੱਪਰਲੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਢਿੱਲੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।
- ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ (ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ) ਅਪਣਾਓ। ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਅੰਗੂਠੇ ਕੰਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਪਾਸਥੀ (ਟ੍ਰੈਗਸ) ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਬਾ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਛੇਕ ਹੌਲੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰਨ। ਕੂਹਣੀਆਂ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣ।
- ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ (ਡਾਇਆਫ਼ਰਾਮ) ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੰਸਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਹਿਜ, ਲਗਾਤਾਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਭਰੋ। ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਬੇਆਵਾਜ਼, ਢਿੱਲਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 4-5 ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਪੇਟ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫੈਲਣ ਦਿਓ।
- ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸਥਿਰ, ਸਹਿਜ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰੋ -- ਭੌਰੇ ਦੀ ਭਿਣਭਿਣਾਹਟ ਵਾਂਗ। ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖੋ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਛੂਹਦੇ ਹੋਣ (ਪਰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਨਹੀਂ)। ਜਬਾੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਢਿੱਲਾ ਰਹੇ, ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੋਵੇ। ਧੁਨੀ ਗਲੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਈਨਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਖੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।
- ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਕਸਾਰ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ। ਸੁਰ ਨੂੰ ਡੋਲਣ, ਟੁੱਟਣ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮੱਧਮ ਪੈਣ ਨਾ ਦਿਓ। ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ 15-20 ਸਕਿੰਟ (ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ)। ਗੂੰਜ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਕੰਪਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
- ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੰਪਨ ’ਤੇ ਟਿਕਾਓ। ਮੱਥੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ਦਾ ਖੇਤਰ), ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਖੋੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਿਣਭਿਣਾਉਂਦੀ ਗੂੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ। ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਨ ਦਿਓ। ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਧਿਆਨ-ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
- ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠਹਿਰੋ (1-2 ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਡੋਲਤਾ)। ਇਸ ਠਹਿਰਾਅ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਲਗਾਓ; ਇਹ ਸਾਹ-ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਉੱਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਖਮ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ।
- ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 7-11 ਗੇੜ ਦੁਹਰਾਓ। ਇੱਕ ਗੇੜ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੂੰਜ ਵਾਲਾ ਸਾਹ ਬਾਹਰ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 5 ਗੇੜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 11, 15 ਜਾਂ 21 ਗੇੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸੀ ਅਕਸਰ ਬਿਨਾਂ ਗਿਣੇ 10-15 ਮਿੰਟ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
- ਆਖ਼ਰੀ ਗੇੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਹੱਥ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਓ। ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖੋ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਪੂਰੀ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਉੱਭਰੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੁਨੀਆਂ (ਨਾਦ) ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਸੇ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਲਾਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੋ।
ਸੁਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ
ਸੁਰ: ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਰ ਲੱਭੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਖੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਨਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਦਰਮਿਆਨੀ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜਾ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੀ ਡੰਡੀ ਅਤੇ ਮੱਥੇ (ਆਗਿਆ) ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੱਕ "ਸਹੀ" ਸੁਰ ਨਹੀਂ -- ਆਦਰਸ਼ ਆਵਿਰਤੀ ਸਾਈਨਸਾਂ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀ-ਦਰ-ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਬਾੜਾ: ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਜਬਾੜਾ ਢਿੱਲਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਕੱਸਿਆ ਜਬਾੜਾ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰੱਖੋ (ਬੁੱਲ੍ਹ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਜੇ ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਕੱਸਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੁਕੋ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡੋ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ
1. ਮੁੱਢਲੀ ਭ੍ਰਾਮਰੀ — ਮੁਦਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ
ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਰੂਪ, ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ-ਕਲਾਸਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ। ਗੋਡਿਆਂ ’ਤੇ ਹੱਥ ਚਿਨ ਮੁਦਰਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੋ। ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਦਿਆਂ ਗੂੰਜ ਕਰੋ। ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰੂਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੂੰਜ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਵੇਗਸ ਨਾੜੀ ਦੇ ਉਤੇਜਨ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਭ੍ਰਾਮਰੀ (ਸ਼ਾਸਤਰੀ)
ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤਕਨੀਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀ-ਦੁਆਰ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਅਸਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਸਲਾਹਯੋਗ ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ।
3. ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ ਨਾਲ ਭ੍ਰਾਮਰੀ — ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਹ-ਰੋਕ
ਪੂਰਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੂੰਜ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰਲਾ ਸਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 5-10 ਸਕਿੰਟ ਸਾਹ ਰੋਕੋ (ਕੁੰਭਕ)। ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੂੰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਤਰੰਗ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ ਜਾਂ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ (ਠੋਡੀ ਦਾ ਬੰਧ) ਲਗਾਓ।
4. ਮੂਲ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਨਾਲ ਭ੍ਰਾਮਰੀ
ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਦੌਰਾਨ ਪੇਰੀਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਬੰਧ (ਮੂਲ ਦਾ ਬੰਧ) ਲਗਾਈ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹਲਕਾ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ (ਠੋਡੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ) ਲਗਾਓ। ਬੰਧਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲ ਗੂੰਜਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਨਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਜ਼ਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5. ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਾਮਰੀ (ਛਾਤੀ ਦੀ ਗੂੰਜ)
ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਦੌਰਾਨ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਡੂੰਘੀ, ਭਾਰੀ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਨੀਵੀਂ ਆਵਿਰਤੀ ਅਨਾਹਤ (ਦਿਲ) ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਖੋੜ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਗੜਬੜ, ਸੋਗ, ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਤਰੰਗ ਵੇਗਸ ਨਸ ਦੀ ਦਿਲ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਿੱਘ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6. ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਾਮਰੀ — ਖੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਨਾਦ
ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰੋ, ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੀ ਡੰਡੀ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ। ਇਹ ਰੂਪ ਕੰਪਨ-ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ (ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ) ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕਾਗਰਤਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਿਆਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਅਨੁਨਾਦ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਧਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਜਕੜਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਰਦਰਦ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਅਸਰਦਾਰ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਲਾਭ
ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਾਹਤ
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਗੂੰਜ ਦੀ ਤਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਵੇਗਸ ਨਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣ -- ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣ, ਉੱਥਲਾ ਸਾਹ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖਿਚਾਅ -- ਅਕਸਰ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 3-5 ਗੇੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ
ਕੁਝ ਸਾਧਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਖਾਲੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਲੰਮਾ, ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਲਾਜ ਹੈ।
ਇਕਾਗਰਤਾ
ਗੂੰਜ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕੰਪਨ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਲੰਗਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅਮੂਰਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਭਿਣਭਿਣਾਹਟ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਅਹਿਸਾਸ ਠੋਸ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਏਕਾਗਰ ਧਿਆਨ (ਧਾਰਣਾ) ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਕਿਤੇ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ
ਕਲੀਨਿਕੀ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਸਟੋਲਿਕ ਅਤੇ ਡਾਇਸਟੋਲਿਕ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੰਮਾ ਬਾਹਰਲਾ ਸਾਹ ਅਤੇ ਵੇਗਸ ਨਸ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਨਿਯਮਿਤ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਲਈ ਤਾਕਤਵਰ ਪੂਰਕ ਇਲਾਜ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਗਲਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼
ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜ ਦਾ ਕੰਪਨ ਆਵਾਜ਼-ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਚੱਕਰ (ਗਲੇ ਦਾ ਊਰਜਾ-ਕੇਂਦਰ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕਾਂ, ਭਾਸ਼ਣਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਨ ਬਲਗ਼ਮ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖ਼ਰਾਸ਼ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੀਨੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦਾ ਅਨੁਨਾਦੀ ਕੰਪਨ ਖੋਪੜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਪੀਨੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯੋਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਪੀਨੀਅਲ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ ਮੈਲਾਟੋਨਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਅ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਕੇਡੀਅਨ ਲੈਅ ਦੇ ਨਿਯਮਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼
- ਮਾਹੌਲ: ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ ਚੁਣੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ -- ਦਰਮਿਆਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਕੰਪਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ (ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ (ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ) ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ ਵਾਲੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਆਦਰਸ਼ ਸਮੇਂ: ਖ਼ਾਲੀ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਪੇਟ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2-3 ਘੰਟੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ।
- ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ: ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ (ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ) ਟ੍ਰੈਗਸ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕਾ ਦਬਾਅ ਪਾਓ। ਅੰਗੂਠੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੰਨ ਦੇ ਛੇਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਓ, ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਾ ਦਬਾਓ ਕਿ ਦਰਦ ਜਾਂ ਬੇਆਰਾਮੀ ਹੋਵੇ। ਬੰਦ ਇੰਨਾ ਪੱਕਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬਾਹਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇੰਨਾ ਨਰਮ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੈਸ਼ਨ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
- ਸਹਿਜ ਗੂੰਜ: ਗੂੰਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਟੁੱਟੇ, ਡੋਲੇ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਜ, ਲਗਾਤਾਰ, ਇਕਸਾਰ ਭਿਣਭਿਣਾਹਟ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖੋ। ਧੁਨੀ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਖਿਚਾਅ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ ਛੋਟਾ ਕਰੋ ਜਾਂ ਗੇੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਾਹ ਲਓ।
- ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਨਾਲ ਜੋੜੋ: ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ (ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ) ਦੇ 5-7 ਗੇੜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦੇ 7-11 ਗੇੜ ਕਰੋ। ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਏ ਊਰਜਾ-ਮਾਰਗ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦੀ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਵਗਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਸਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ: ਭ੍ਰਾਮਰੀ (ਕੁੰਭਕ ਜਾਂ ਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਮਾਂ ਦੇ ਤਣਾਅ-ਹਾਰਮੋਨ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਕੰਪਨ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ।
ਨਿਸ਼ੇਧ
- ਕੰਨ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਾਗ: ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੰਨ ਦੀ ਲਾਗ, ਪਾਟਿਆ ਕੰਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਜਾਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਭ੍ਰਾਮਰੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ) ਨਾ ਕਰੋ। ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਰੰਗ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਗ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।
- ਨੱਕ ਜਾਂ ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਜਕੜਨ: ਜੇ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਸਾਈਨਸਾਈਟਿਸ ਜਾਂ ਐਲਰਜੀ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਬਹੁਤ ਬੰਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੰਗ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ ਸਾਈਨਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਆਰਾਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੀ ਜਕੜਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਹੈ (ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ), ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਅੱਗੇ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਮਿਰਗੀ: ਲੰਮੇ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਤੀਬਰ ਸਿਰ ਦਾ ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਿਰਗੀ ਜਾਂ ਦੌਰਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੌਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਯੋਗ-ਚਿਕਿਤਸਕ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (ਕੁੰਭਕ ਵਾਲੇ ਰੂਪ): ਸਾਹ-ਰੋਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸਲਾਹਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਤਰ ਕੁੰਭਕ (ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਕ) ਅਤੇ ਬੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਉੱਨਤ ਰੂਪ ਛਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਧੜਕਣ, ਹਾਰਟ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਜਾਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਲੇਟ ਕੇ ਕਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰੋ: ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੇਟ ਕੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਨਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਗੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਚੱਕਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
"ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਨਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਨਾਹਤ ਨਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।"
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਅਧਿ. 2, ਸ਼ਲੋ. 68
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹਠ ਯੋਗ ਦਾ ਭੌਰਾ-ਸਾਹ ਹੈ: ਤੇਜ਼, ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਲੰਮਾ, ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਬਣੀ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਲ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦੇ ਕੀ ਲਾਭ ਹਨ?
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਪਿਆ ਹੈ: ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਬਦੀ ਹਵਾ ਸਾਈਨਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਨਹੀਂ ਗਏ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?
ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਢਿੱਲੇ ਬੈਠੋ, ਬਿਨਾਂ ਖਿਚਾਅ ਦੇ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ, ਫਿਰ ਬੁੱਲ੍ਹ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਕੋਮਲ, ਇੱਕਸਾਰ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ-ਰੋਕ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬੰਧ ਦੇ। ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਨਾ (ਸ਼ਣਮੁਖੀ) ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਜੇ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਦਬਾਅ, ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾਓ, ਅਤੇ ਜੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਹ-ਰੋਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਜ਼ੁਕਾਮ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਲਾਗ ਦੌਰਾਨ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਰੱਖੋ। ਅਭਿਆਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਆਦ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
वेगाद्घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । योगीन्द्राणमेवमभ्यासयोगाच्चित्ते जाता काचिदानन्दलीला ॥
vegād ghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṅga-nādaṃ bhṛṅgī-nādaṃ recakaṃ manda-mandam | yogīndrāṇam evam abhyāsa-yogāc citte jātā kācid ānanda-līlā ||
ਅਰਥ: ਨਰ ਭੌਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਵੇ, ਮਾਦਾ ਭੌਰੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਕੋਈ ਲੀਲ੍ਹਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.68 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: Svātmārāma, Haṭhayogapradīpikā — GRETIL e-text (Göttingen), cross-checked with the sanskritdocuments.org edition (J. Brzezinski / U. Stiehl) (text as printed by sanskritdocuments.org; the GRETIL line carries a stray diacritic in this word)
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਣਨ: ਨਰ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਭੌਰੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ — ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਯੋਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦ।
ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ: ਥਰਥਰਾਉਂਦਾ ਹਵਾ-ਵਹਾਅ ਸਾਈਨਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਹੈ, ਸਿਹਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ; ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਅਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
- Weitzberg E, Lundberg JO, American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 2002 — ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਬਹੁਤ ਵਧਦੀ ਹੈ (10 ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਾਲਗ). ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਸ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ 15 ਗੁਣਾ ਵਧੀ; ਥਰਥਰਾਉਂਦਾ ਹਵਾ-ਵਹਾਅ ਸਾਈਨਸ ਅਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਪ; ਇਹ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।
- Maniscalco M et al., European Journal of Clinical Investigation 2004 — ਐਲਰਜਿਕ ਰਾਈਨਾਈਟਿਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਾਸ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ (59 ਲੋਕ). ਜਿਨ੍ਹਾਂ 11 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 (80 %) ਦੇ ਸਾਈਨਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਐਂਡੋਸਕੋਪੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਮਿਲੇ, ਜਦਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 22 ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 1 ਦੇ। ਸੀਮਾ: ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ (ਪਾਇਲਟ) ਅਧਿਐਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਾਈਨਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਕੋਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕੋਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਤ: ਪੂਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ ਹਠ ਯੋਗ · ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ · ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ.
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਲਾਭ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ: ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੀ ਗੂੰਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਕੰਬਣੀ ਸਾਹ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਮੈਂ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਭਿਆਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?
ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੋ, ਬਿਨਾਂ ਖਿਚਾਅ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਸੁਖਾਲੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੌਰਾਨ ਗੂੰਜ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੁੰਭਕ ਜਾਂ ਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦਰਦ, ਦਬਾਅ, ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਓ।
ਕੀ ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਮੁੱਢਲੀ ਭਰਾਮਰੀ ਇੰਦਰੀ-ਦੁਆਰ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਣਮੁਖੀ ਮੁਦਰਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਕੰਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਨਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਕੋਮਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਹ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਤੰਤੂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਨਾੜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨਾ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਜਾਂ ਉੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਯਕੀਨੀ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ।
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਕੰਨ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਬਿਮਾਰੀ, ਨੱਕ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਰੁਕਾਵਟ (ਸਾਈਨਸ), ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ, ਦੌਰੇ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਬਣੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਸਰਗਰਮੀ ਸਿੱਧ ਮੰਨ ਲੈਣ ਨਾਲੋਂ ਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਪੀਠ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ: ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath
8 minA soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the ਸਵਰ ਯੋਗ ਐਪ. To learn them in sequence, see our ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਜਾਂ ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.