ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰੀ ਕਿਰਨ ਚਨਾਨੀ ਨਾਲ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ · 2004
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰੀ ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਚਨਾਨੀ · 2004
ਸਵਰ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲਬਾਤ — ਸਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਗਿਆਨ, ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇੰਟਰਵਿਊ
1993 ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ B.Sc. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਯੋਗ, ਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੀ। ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਤੁੰਜਯ ਸਾਧਨਾ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਦੇਵਘਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਾਅ ਸ਼ਿਵ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਲਾਅ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵੇਖਿਆ, ਬਿਨਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਭਸਮ ਮਲੀ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਸਵਰੋਦਯ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਾਹ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਸਵਰ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੁੜ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਂ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਵਰ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਹਾਰ ਯੋਗ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਵਰ ਦੀ ਲੈਅ ਦੇ ਮਨੋ-ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਬਦ-ਉਤਪਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼'। ਆਵਾਜ਼ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਮਿਲਾਪ'। ਇਸ ਲਈ ਸਵਰ ਯੋਗ ਸਾਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਪਨਾਂ ਦੇ ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਮਨੋ-ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਕਸੁਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਰ ਯੋਗ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ:
- ਯੋਗ — ਹਠ ਯੋਗ, ਰਾਜ ਯੋਗ, ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਨੀ ਯੋਗ।
- ਜੋਤਿਸ਼ — ਯੋਗਿਕ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਾਸਤੂ।
- ਆਯੁਰਵੇਦ — ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਮਝ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਬਣਤਰ — ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ — ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਿਖਾਏਗਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਕਸੁਰ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਦੈਵੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਵੇਦ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਰਗੇ ਸਾਰੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, 10,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ। ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਾਹ-ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ — ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ, ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗ ਸੂਤਰ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ — ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਬੀਰ, ਈਸਾ ਮਸੀਹ, ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ, ਮਤਸਯੇਂਦਰਨਾਥ, ਗੋਰਖਨਾਥ, ਰਿਸ਼ੀ ਘੇਰੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਸਵਰੋਦਯ, ਸਵਰ ਚਿੰਤਾਮਣੀ, ਗਿਆਨ ਸਵਰੋਦਯ, ਇੰਦਰ ਸਵਰੋਦਯ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜੋ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਹਨ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਵਰ ਯੋਗ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਸਵਰ ਯੋਗ ਸਾਹ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਲੈਆਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਮੂਨੇ — ਸੱਜੀ, ਖੱਬੀ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਵਿੱਚ — ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਆਪਸੀ ਅਸਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੈਆਂ ਖ਼ਾਸ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਧਰ — ਚੇਤਨ, ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ — ’ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਰੀਰ (ਪਿੰਡ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਰੀਰ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ) ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਹ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਰਨ ਤੱਕ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਲ ਕੋਈ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਊਰਜਾਵਾਂ — ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਨਕਸ਼ੱਤਰਾਂ ਆਦਿ — ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ-ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਊਰਜਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਹ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਸੂਖਮ ਲੋਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਨਾਸਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਦਵੈਤ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਨਾ — ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ (ਅੱਧੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਸਿਕ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਅਰਧ-ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
- ਸੱਜੀ ਨਾਸ (ਪਿੰਗਲਾ) ਖੱਬੇ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ — ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ, ਤਾਰਕਿਕ, ਗਣਿਤਕ ਬੁੱਧੀ।
- ਖੱਬੀ ਨਾਸ (ਇੜਾ) ਸੱਜੇ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ — ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ, ਸੰਗੀਤਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ।
ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਨਕ ਹੁਨਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਸ-ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪਾਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰ ਨਾੜੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਜ਼ੋਫ਼੍ਰੇਨੀਆ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਦੀ ਵੱਧ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ — ਜੋ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਰ ਸੱਜੇ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਦੀ ਵੱਧ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੜਾ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੀਟਿਊਟਰੀ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸਾਅ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਸਭ ਨਾਸਿਕ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ — ਜੋ ਸਵਰ ਯੋਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੱਬੀ ਨਾੜੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਸਾਡੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੜਾ ਨਾੜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੱਜਾ ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ, ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੱਬਾ ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਜਾਂ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ, ਤਾਰਕਿਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਕ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪੀਨੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪੀਨੀਅਲ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਟੈਲੀਪੈਥੀ, ਪੂਰਵ-ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਪੀਨੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਾੜੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾੜੀ-ਹਾਰਮੋਨ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਅਸਰ ਹਨ। ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਹਰ ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਮ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹਨ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠੋ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦਾ ਵਹਾਅ ਜਾਂਚੋ। ਫਿਰ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਦੀ ਨਾਸ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੈਰ ਰੱਖੋ ਜੋ ਵਹਿ ਰਹੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ — ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਜਾ ਪੈਰ।
- ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੌਚ ਜਾਓ; ਜਦੋਂ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰੋ।
- ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰੋ; ਜਦੋਂ ਖੱਬੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਓ।
- ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੌਂਵੋ; ਜਦੋਂ ਖੱਬੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਠੋ।
- ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪੈਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੋ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਦੀ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
- ਜਦੋਂ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ; ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੋ।
- ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਦਾ ਵਹਾਅ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।
- ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਚੱਲਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣਾ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਧਿਆਨ, ਮੰਤਰ ਜਾਪ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਾਰੀ, ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ, ਨਵਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ — ਇਹ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੌਰਾਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਕੰਪਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਸੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸੂਖਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦਵੈਤ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇਗਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਆਤਮ-ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਦਾਰਥਕ ਮਨ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਅੱਜ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਸੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਉਹ ਸਵਰ (ਸਾਹ) ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ।
ਸਵਰ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸੀਮਤ ਮਨ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਿਆਰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
"ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਿਆਰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਸਕਣ।"
— ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰੀਆਪਣੀ ਸਵਰ ਯੋਗ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ