ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਕੀ ਹੈ?
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਦਸ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤੱਤ ਦਾ ਆਸਣ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਤਰ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਠਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ, ਇਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਸਵਰ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਆਸਣ, ਸਾਹ, ਬੰਧ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ
ਮਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਤਨ ਅਤੇ ਪੁਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਗਰ ਜਾਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਥਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮਣੀਪੁਰ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਹਨ: ਇਹ ਕਮਲ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਸਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਨੂੰ ਮਣੀਪੂਰਕ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰਣਾਨੰਦ ਦਾ ਸ਼ਟ-ਚੱਕਰ-ਨਿਰੂਪਣ ਇਸ ਕਮਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਛੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੂਲਾਧਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਗੋਰਕਸ਼ ਸ਼ਤਕ, ਸ਼ਿਵ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੀ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸੂਤਰ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ
ਗ੍ਰੰਥ ਮਣੀਪੁਰ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾੜੀ ਜੋ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਗੁਰੂ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਬਿੰਦੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖ਼ੁਦ ਨਾਭੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਠੀਕ ਪਿੱਛੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦਾ ਬਿੰਦੂ, ਜਿੱਥੇ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਿਹਦੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪੇਟ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਨਾਮ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼, ਪ੍ਰਾਣ-ਊਰਜਾ ਦੇ ਗਿਲਾਫ਼, ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ਟ-ਚੱਕਰ-ਨਿਰੂਪਣ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
| ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ | ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ |
|---|---|
| ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥਾਂ | ਨਾਭੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਉੱਤੇ |
| ਪੰਖੜੀਆਂ | ਦਸ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੰ, ਢੰ, ਣੰ, ਤੰ, ਥੰ, ਦੰ, ਧੰ, ਨੰ, ਪੰ ਅਤੇ ਫੰ ਅੱਖਰ ਉੱਕਰੇ ਹਨ |
| ਤੱਤ | ਅਗਨੀ |
| ਮੰਡਲ | ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਤਿਕੋਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਸਵਾਸਤਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ |
| ਬੀਜ ਮੰਤਰ | RAṂ |
| ਬੀਜ ਦਾ ਵਾਹਨ | ਭੇਡੂ |
| ਇੰਦਰੀ | ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ |
| ਕਰਮ-ਇੰਦਰੀ | ਪੈਰ (ਪਾਦ) |
| ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ | ਰੁਦਰ |
| ਸ਼ਕਤੀ | ਲਾਕਿਨੀ |
| ਵਾਯੂ | ਸਮਾਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜੋ ਹਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ |
| ਲੋਕ | ਸਵਰਲੋਕ, ਦਿੱਬ ਲੋਕ |
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ

ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਧਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ ਸ਼ਟ-ਚੱਕਰ-ਨਿਰੂਪਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਅੰਗ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਛਾਣਨਾ ਹੈ।
- ਦਸ ਪੱਤੀਆਂ: ਭਾਰੇ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਮਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ ਆਪ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।
- ਤਿਕੋਣ: ਅਗਨੀ ਦਾ ਲਾਲ ਮੰਡਲ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ। ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਇਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
- ਸਵਾਸਤਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ: ਤਿਕੋਣ ਦੀ ਹਰ ਭੁਜਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਿਰ, ਘੁੰਮਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ।
- ਭੇਡੂ: ਬੀਜ ਰੰ ਨੂੰ ਭੇਡੂ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਲਾਕਿਨੀ: ਭਸਮ ਮਲੇ ਹੋਏ ਚਿਤਰੇ ਰੁਦਰ ਲੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ; ਲਾਕਿਨੀ, ਇਸ ਕਮਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਸੁਆਮਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਲਦੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਰੰਗਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਆਮ ਚਿੱਤਰ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਿਕੋਣ ਲਾਲ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੱਤਰ ਧਿਆਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ, ਜਠਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਹਤ ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ, ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ, ਟਿਕੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਠਰਾਗਨੀ ਹੈ, ਮਿਹਦੇ ਦੀ ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਨੀ ਬਰਾਬਰ ਬਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਪਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ ਅਤੇ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਨਾਭੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਅੰਗ ਤੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਦੀ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਨਾਭੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੂਰਜ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਆਸਣ ਇਸ ਲਈ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਚਿਆ ਰਹੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸਮਝੇ, ਇਹ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਨੀ ਦਾ ਥਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਕੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਤੱਤ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਮਣੀਪੁਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਹਾਜ਼ਮਾ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਕਿਰਿਆ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਮਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਭਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਝਿਜਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੱਛਣ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਮ ਅਗਨੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਸੁਸਤ ਹਾਜ਼ਮੇ, ਥਕਾਵਟ, ਦੁਬਿਧਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਵਧੀ ਹੋਈ ਅਗਨੀ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਬੇਸਬਰੀ, ਗੁੱਸੇ, ਹਮਲਾਵਰਪਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਲਾਟ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ।
ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ

ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਪਾਨ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੂਲ ਬੰਧ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ, ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਟ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜਿਆ ਬੰਧ ਉੱਡੀਯਾਨ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਬੰਧ। ਪੂਰਾ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਪੱਸਲੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਨੌਲੀ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੰਥਨ, ਅਤੇ ਅਗਨੀਸਾਰ, ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਇਸੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਰੇ ਪੇਟ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਹਨ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ
ਸਵਰ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਕ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖ਼ੁਦ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਰਾਹੀਂ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਭਿਆਸ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਸੰਜਮੀ ਭੋਜਨ: ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਮਿਤਾਹਾਰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਸੁਆਦਲਾ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਲਿਆ, ਮਿਹਦੇ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਲੀ ਛੱਡ ਕੇ। ਨਿਯਮਤ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ।
- ਪੇਟ ਲਈ ਆਸਣ: ਭੁਜੰਗਾਸਣ, ਧਨੁਰਾਸਣ, ਅਰਧ ਮਤਸਯੇਂਦਰਾਸਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਿਮੋਤਾਨਾਸਣ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਮਯੂਰਾਸਣ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਹ: ਕਪਾਲਭਾਤੀ, ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਲੈਅ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ।
- ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ: ਅਨੁਲੋਮ-ਵਿਲੋਮ ਸਾਹ ਜੋ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਨੀ ਨਾ ਠੰਢੀ ਹੋਵੇ ਨਾ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ।
- ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ, ਅਗਨੀਸਾਰ ਅਤੇ ਨੌਲੀ: ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ, ਸਵੇਰੇ, ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਲਾਏ ਬਿਨਾਂ।
- ਮੰਤਰ: ਬੀਜ ਰੰ ਦਾ ਜਾਪ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ।
- ਤਪ: ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜਤਨ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਤਪਸ਼ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਣਾ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਅੱਗ ਨੂੰ।
ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਉੱਡਿਯਾਨ ਬੰਧ, ਨੌਲੀ, ਅਗਨੀਸਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ-ਅਭਿਆਸ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਹਰਨੀਆ, ਪੇਟ ਦੇ ਅਲਸਰ, ਗਲੂਕੋਮਾ ਜਾਂ ਹਾਲ ਦੇ ਪੇਟ ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਚੱਕਰ-ਅਭਿਆਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ; ਹਰ ਪਹੁੰਚ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਧਿਆਨ
ਇਹ ਛੋਟਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ, ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਗੋਡਿਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਣ।
- ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲਓ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
- ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਹ ਨਾਲ ਪੇਟ ਨੂੰ ਉੱਠਦਾ ਅਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ।
- ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੀ ਰੀੜ੍ਹ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕਣ ਦਿਓ।
- ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਲਾਲ ਤਿਕੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤੇ, ਦਸ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ।
- ਹਰ ਸਾਹ ਛੱਡਦਿਆਂ ਬੀਜ ਰੰ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਫੈਲਦੇ ਇੱਕ ਕੋਮਲ ਨਿੱਘ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ।
- ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਕੁਝ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੋ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੋ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਿਵ ਸਵਰੋਦਯ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਤੱਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਸਮੇਂ ਰੱਖਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਮਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਣੀਪੁਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਆਮ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ
- ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਰੰਗ ਅਕਸਰ ਪੀਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਟ-ਚੱਕਰ-ਨਿਰੂਪਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਿਕੋਣ ਲਾਲ ਹੈ।
- ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਾੜਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸਖ਼ਤ ਜਾਂ ਹਮਲਾਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਮਣੀਪੁਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨੇ ਬਰਾਬਰ ਬਲਣਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ।
- ਨੌਲੀ ਵਰਗੇ ਪੇਟ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਮਣੀਪੂਰ ਚੱਕਰ ਕੀ ਹੈ?
ਮਣੀਪੂਰ ਚੱਕਰ ਨਾਭੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਤੱਤ ਦਾ ਦਸ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਰਂ ਹੈ, ਰੀੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ”। ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਣਿਪੂਰ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ ਹਨ?
ਸ਼ਟਚੱਕਰਨਿਰੂਪਣ 19 ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ਡ ਤੋਂ ਫ ਤੱਕ ਦੇ ਦਸ ਅੱਖਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: डं, ढं, णं, तं, थं, दं, धं, नं, पं, फं। ਸਾਡਾ ਚਿੱਤਰ ਉੱਪਰਲੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅੱਖਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਣੀਪੂਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੂਰ ਅਗਨੀ ਤੱਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ — ਪਾਚਨ, ਗਰਮੀ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ — ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜੋ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਾਚਨ, ਘੱਟ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਸੜਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਾਅ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਣੀਪੂਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਵੇ?
ਮਣੀਪੂਰ ਨਾਭੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਨਿਯਮਿਤ ਭੋਜਨ, ਅਗਨੀ-ਸਾਰ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪੇਟ ਦਾ ਕੰਮ, ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੇ ਗਏ ਉੱਡੀਯਾਨ ਅਤੇ ਨੌਲੀ, ਢੁਕਵੇਂ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ, ਅਤੇ ਰਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ। ਪ੍ਰਬਲ ਪੇਟ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ।
ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਚੱਕਰ ਕੀ ਹੈ?
ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਚੱਕਰ ਮਣੀਪੂਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾੜੀ-ਜਾਲ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਖ਼ੁਦ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਨਾੜੀ-ਜਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਦੇ ਤੱਤ, ਪੱਤੀਆਂ, ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ?
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੂਜੀ ਸੂਖਮ ਗੰਢ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ, ਭੂਮਿਕਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਲਲਿਤਾ ਸਹਸਰਨਾਮ 38 ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਮਣਿਪੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਭੇਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਈ ਸਿੱਖਿਆ-ਨਕਸ਼ੇ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਨਾਹਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਦੋਵਾਂ ਵਰਣਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਤੁੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
तस्योर्ध्वे नाभिमूले दशदललसिते पूर्णमेघप्रकाशे नीलाम्भोजप्रकाशैरुपहितजठरे डादिपान्तैः सचन्द्रैः । ध्यायेद्वैश्वानरस्यारुणमिहिरसमं मण्डलं तत्त्रिकोणं तद्बाह्ये स्वस्तिकाख्यैस्त्रिभिरभिलसितं तत्र वह्नेः स्वबीजम् ॥
tasyordhve nābhimūle daśadalalasite pūrṇameghaprakāśe nīlāmbhojaprakāśairupahitajaṭhare ḍādipāntaiḥ sacandraiḥ | dhyāyedvaiśvānarasyāruṇamihirasamaṃ maṇḍalaṃ tattrikoṇaṃ tadbāhye svastikākhyaistribhirabhilasitaṃ tatra vahneḥ svabījam ||
ਅਰਥ: ਨਾਭੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਦਸ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ਡ ਤੋਂ ਫ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ: ਡ, ਢ, ਣ, ਤ, ਥ, ਦ, ਧ, ਨ, ਪ ਅਤੇ ਫ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿਕੋਣਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
— ਸ਼ਟਚੱਕਰਨਿਰੂਪਣ, ਸ਼ਲੋਕ 19 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਪੂਰਣਾਨੰਦ, ਸ਼ਟਚੱਕਰਨਿਰੂਪਣ — Arthur Avalon ਦੇ 1919 ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਾਲੀਚਰਣ ਦੀ ਟੀਕਾ
ਇਹ ਦਸ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨਾਭੀ-ਕੰਵਲ, ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ਡ ਤੋਂ ਫ ਤੱਕ ਦੇ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤਿਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ-ਸਰੋਤ ਹੈ।
मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी । मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी ॥
mūlādhāraikanilayā brahmagranthivibhedinī | maṇipūrāntaruditā viṣṇugranthivibhedinī ||
ਅਰਥ: ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਮੂਲਾਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਭੇਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਣੀਪੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਭੇਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
— ਲਲਿਤਾ ਸਹਸਰਨਾਮ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍, ਸ਼ਲੋਕ 38 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸ਼੍ਰੀ ਲਲਿਤਾ ਸਹਸਰਨਾਮ ਸਤੋਤਰਮ — SanskritDocuments ਪਾਠ, Prof. M. Giridhar, Kirk Wortman ਅਤੇ Rajani Arjun Shankar ਵੱਲੋਂ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਾਕਤ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਮੂਲਾਧਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਫਿਰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦਾ ਮਣਿਪੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਭੇਦਨ ਕਰਨਾ। ਦੂਜੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਹੀ ਗ੍ਰੰਥ-ਆਧਾਰ ਹੈ।
तरुणादित्यसंकाशं चक्रं च मणिपूरकम् । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा संक्षोभयेज्जगत् ॥
taruṇāditya-saṃkāśaṃ cakraṃ ca maṇipūrakam | nāsāgre dṛṣṭim ādāya dhyātvā saṃkṣobhayej jagat ||
ਅਰਥ: ਮਣੀਪੂਰਕ ਚੱਕਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
— ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ, ਸ਼ਲੋਕ 80 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ — Swami Kuvalayananda ਅਤੇ S. A. Shukla (ਕੈਵਲਯਧਾਮ, ਲੋਨਾਵਲਾ) ਦੇ ਸਮੀਖਿਅਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen)
ਮਣੀਪੂਰਕ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ
ਕਿਸੇ ਸਕੈਨ ਨੇ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਖੋਜ ਨਾਭੀ-ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ — ਸਾਹ, ਪੇਟ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ — ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਨਾ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “ਯੋਗ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ”, ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਅਗਸਤ 2023. ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਰਦਨ ਦੇ ਦਰਦ, ਚਿੰਤਾ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਲਾਕੋਮਾ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਉੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਹਤ-ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਾ: ਆਮ ਜਨ-ਸਿਹਤ ਦਾ ਸਾਰ; ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਜਾਂ ਮੁਦਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ ਜੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਗਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ। ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਅਭਿਆਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਤ: ਪੂਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ 7 ਚੱਕਰ · ਸਵਾਧਿਸ਼ਠਾਨ ਚੱਕਰ · ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਚੱਕਰ.
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਅਨਾਹਤ ਚੱਕਰ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
ਮਣੀਪੁਰ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?
ਮਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਤਨ ਅਤੇ ਪੁਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਗਰ। ਮਣੀਪੁਰ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਦੀ ਅਗਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਕਾਰਨ ਪਿਆ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ?
ਨਾਭੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਠੀਕ ਪਿੱਛੇ ਰੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਉੱਤੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਤਰ ਕੀ ਹੈ?
ਰੰ, ਅਗਨੀ ਤੱਤ ਦਾ ਬੀਜ ਅੱਖਰ। ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ?
ਅਗਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਤਿਕੋਣ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਰੰਗ ਕੀ ਹੈ?
ਆਧੁਨਿਕ ਚਾਰਟ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਟ-ਚੱਕਰ-ਨਿਰੂਪਣ ਵਿੱਚ ਦਸੇ ਪੱਤੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਿਕੋਣ ਲਾਲ ਹੈ।
ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ?
ਮੱਧਮ ਅਗਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਜ਼ਮੇ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਦੁਬਿਧਾ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਵਧੀ ਹੋਈ ਅਗਨੀ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਦੀ ਲੋੜ ਵਜੋਂ। ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ, ਸਥਿਰ ਸਾਹ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?
ਨਿਯਮਤ ਸਮੇਂ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਖਾਓ, ਪੇਟ ਦੇ ਆਸਣ ਅਤੇ ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰੋ, ਉੱਡੀਯਾਨ ਬੰਧ ਅਤੇ ਨੌਲੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ, ਅਤੇ ਬੀਜ ਰੰ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
ਕੀ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਚੱਕਰ ਇੱਕੋ ਹਨ?
ਸੋਲਰ ਪਲੈਕਸਸ ਚੱਕਰ ਮਣੀਪੁਰ ਦਾ ਆਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਨਾੜਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਚੱਕਰ ਆਪ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ
ਮਣੀਪੁਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੂਲਾਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਵਾਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਦਿਲ ਕੇਂਦਰ ਅਨਾਹਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਵਹਾਅ; ਅਗਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ 7 ਚੱਕਰ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ ਬਾਰੇ ਮੂਲਾਧਾਰ ਚੱਕਰ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹੋ।
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥
ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
— ਯੋਗ ਸੂਤਰ 3.29
ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰੋ
ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਉਹ ਆਸਣ, ਬੰਧ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਸਿੱਖੋ ਜੋ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
7 ਚੱਕਰ ਮੂਲਾਧਾਰ ਚੱਕਰ ਤਿੰਨ ਬੰਧ ਨੌਲੀ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਕੋਰਸਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 2 ਨਵੰਬਰ 2026। ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਮੀਖਿਆ; ਅਗਲੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਈ 2027।
ਪੀਠ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ: ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।