Yoga Practice

ਯੋਗ ਆਸਣ

ਮੁੱਖ ਪੰਨਾਯੋਗ ਆਸਣ
ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ

ਯੋਗ ਆਸਣ

ਆਸਣ (ਆਸਨ) — ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੋਗ ਆਸਣ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅੰਨਮਯ ਕੋਸ਼ (ਸਥੂਲ ਕੋਸ਼) ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ (ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ) ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ 72,000 ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਰੋਕ ਵਗਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਸਣ ਅਭਿਆਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਆਸਣ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਸਵਰ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੀ ਸੂਖਮ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਆਸਣ ਕੀ ਹਨ?

ਆਸਣ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਧਾਤੂ “आस्” ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਬੈਠਣਾ” ਜਾਂ “ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ”। ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਸਣ ਇੱਕ ਸਥਿਰ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਮੁਦਰਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸੀ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ आसन ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ “ਬੈਠਕ” ਜਾਂ “ਮੁਦਰਾ” ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਸਰਤੀ ਕਰਤਬਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਡੋਲਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਵਰ ਯੋਗ ਲਈ ਆਸਣ ਅਭਿਆਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਵਾਹਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਆਕੜਿਆ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬੇਰੋਕ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ (ਮਾਨਸਿਕ ਗੰਢਾਂ) ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾ-ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਧੀਬੱਧ ਆਸਣ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 72,000 ਨਾੜੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਆਸਣ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੌਲੀ, ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਨਿਖਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸੀ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਫ਼ਰਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ — ਸਵਰ-ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਨੀਂਹ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਣ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅੰਨਮਯ ਕੋਸ਼ (ਸਥੂਲ/ਅੰਨ ਕੋਸ਼) ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵਰ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਫ਼, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਸਣ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਆਸਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸਟੀਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ:

  • ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗ ਸੂਤਰ 2.46 — “ਸ੍ਥਿਰੰ ਸੁਖਮ੍ ਆਸਨਮ੍” — ਆਸਣ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਰ (ਸ੍ਥਿਰ) ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ (ਸੁਖ) ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਿਆਰ ਹੈ: ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਜੋ ਸਥਿਰ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵੀ, ਆਸਣ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੋਰ, ਖਿਚਾਅ ਅਤੇ ਦਰਦ ਸੱਚੇ ਆਸਣ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ।
  • ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗ ਸੂਤਰ 2.47 — “ਪ੍ਰਯਤ੍ਨ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯ ਅਨੰਤ ਸਮਾਪੱਤਿਭ੍ਯਾਮ੍” — ਆਸਣ ਯਤਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯਤਨ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਅਧਿਆਇ 1 — ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ 15 ਆਸਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ (ਸ਼ੁਭ ਚੌਂਕੜੀ ਵਾਲਾ ਆਸਣ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਆਸਣਾਂ ਨੂੰ ਹਠ ਯੋਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਉਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਅਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣਾ ਜੋ ਸਾਹ-ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਬੈਠ ਸਕੇ।
  • ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ, ਅਧਿਆਇ 2 — ਰਿਸ਼ੀ ਘੇਰੰਡ 32 ਆਸਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਘਟਸਥ ਯੋਗ” (ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ) ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਆਸਣ ਨੂੰ ਸ਼ਟਕਰਮ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਕੜੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਹ ਭਾਂਡਾ (ਘਟ) ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਅਭਿਆਸ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਠ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਸਣ ਕਸਰਤੀ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਥਿਰ ਬੈਠਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਘੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਸਣਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਆਸਣ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਬੈਠਣ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਸਵਰ ਯੋਗ ਲਈ ਆਸਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਿਉਂ ਹਨ

ਸਵਰ ਯੋਗ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਫ਼, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਊਰਜਾ-ਵਹਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ। ਆਸਣ-ਅਭਿਆਸ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ:

  • ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ (ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ) ਹਟਾਓ — ਤਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਗੰਢਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲਾਧਾਰ ਚੱਕਰ ’ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਅਨਾਹਤ ਚੱਕਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੋਹ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ’ਤੇ ਰੁਦਰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਆਸਣਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
  • ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤ ਕੱਢੋ — ਆਸਣ ਲਸਿਕਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸਰੀਰ ਮੱਠਾ, ਬੇਨਿਯਮੀ ਸਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਖਮ ਸਵਰ-ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
  • ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰੋ — ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਹਤ ਵਾਤ (ਵਾਯੂ/ਆਕਾਸ਼), ਪਿੱਤ (ਅਗਨੀ/ਜਲ) ਅਤੇ ਕਫ਼ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ/ਜਲ) ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਸਣ ਹਰ ਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਰੋੜ ਵਾਲੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਵਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੈਅ ਅਨੁਸਾਰ ਵਗਦਾ ਹੈ।
  • ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਹਾਅ ਲਈ ਨਾੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੋ — ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਇੜਾ ਨਾੜੀ (ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ (ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਰੋੜ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਦੋਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਏ ਆਸਣ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਆਸੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ।
  • ਅੰਨਮਯ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੋ — ਆਸਣ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅੰਨਮਯ ਕੋਸ਼ (ਸਥੂਲ/ਅੰਨ ਕੋਸ਼), ਜੋ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਨਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੂਖਮ ਕੋਸ਼ਾਂ (ਪ੍ਰਾਣਮਯ, ਮਨੋਮਯ, ਵਿਗਿਆਨਮਯ, ਆਨੰਦਮਯ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਆਸਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਸਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਆਸਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ

ਆਸਣਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਨਾੜੀਆਂ, ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਊਰਜਾਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ

ਤਾੜਾਸਨ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਸਨ, ਤ੍ਰਿਕੋਣਾਸਨ। ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਤੁਲਨ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੜ੍ਹੇ ਆਸਣ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ (ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ) ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਆਸਣਾਂ ਲਈ ਪੱਕਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ

ਪਦਮਾਸਨ, ਸਿੱਧਾਸਨ, ਸੁਖਾਸਨ, ਵਜ੍ਰਾਸਨ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਿਆਨ-ਆਸਣ। ਇਹ ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਆਸਣ ਹਨ — ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ

ਪਸ਼ਚਿਮੋੱਤਾਨਾਸਨ, ਜਾਨੂਸ਼ੀਰਸ਼ਾਸਨ। ਇੜਾ ਨਾੜੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਦੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸੱਜੀ ਨਾਸ (ਪਿੰਗਲਾ) ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੇ।

ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ

ਭੁਜੰਗਾਸਨ, ਧਨੁਰਾਸਨ, ਚੱਕਰਾਸਨ। ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਛਾਤੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਅਨਾਹਤ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਖੱਬੀ ਨਾਸ (ਇੜਾ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ।

ਮਰੋੜ ਵਾਲੇ ਆਸਣ

ਅਰਧ ਮਤਸ੍ਯੇਂਦ੍ਰਾਸਨ, ਵਕ੍ਰਾਸਨ। ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਰੋੜ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆ ਕੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਲਟੇ ਆਸਣ

ਸਰਵਾਂਗਾਸਨ, ਸ਼ੀਰਸ਼ਾਸਨ, ਵਿਪਰੀਤਕਰਣੀ। ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਥਾਇਰਾਇਡ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਲਟੇ ਆਸਣ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਸਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਰਾਮ

ਸ਼ਵਾਸਨ, ਮਕਰਾਸਨ, ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਸਣ। ਸਰਗਰਮ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼। ਆਰਾਮ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਪਿਛਲੇ ਆਸਣਾਂ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਕਾ-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਮਾਉਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਠ ਯੋਗ ਆਸਣ

ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸਾਰਣੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਠ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਸਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਂ, ਮੁੱਖ ਅਸਰ, ਅਤੇ ਨਾੜੀ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਆਸਣ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੁੱਖ ਅਸਰ ਨਾੜੀ / ਚੱਕਰ ਸੰਬੰਧ
ਪਦਮਾਸਨ पद्मासन ਸਰਵਉੱਚ ਧਿਆਨ-ਆਸਣ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ
ਸਿੱਧਾਸਨ सिद्धासन ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਲਈ ਸਿੱਧ ਆਸਣ ਮੂਲਾਧਾਰ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਤੱਕ
ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ स्वस्तिकासन ਸ਼ੁਭ ਚੌਂਕੜੀ ਵਾਲੀ ਬੈਠਕ ਇੜਾ-ਪਿੰਗਲਾ ਸੰਤੁਲਨ
ਭੁਜੰਗਾਸਨ भुजंगासन ਰੀੜ੍ਹ ਦਾ ਖਿਚਾਅ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ ਪਿੰਗਲਾ, ਅਨਾਹਤ
ਪਸ਼ਚਿਮੋੱਤਾਨਾਸਨ पश्चिमोत्तानासन ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਖਿਚਾਅ, ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ ਇੜਾ, ਮਣੀਪੂਰ
ਅਰਧ ਮਤਸਯੇਂਦ੍ਰਾਸਨ अर्ध मत्स्येन्द्रासन ਰੀੜ੍ਹ ਦਾ ਮਰੋੜ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਇੜਾ-ਪਿੰਗਲਾ ਸੰਤੁਲਨ
ਸਰਵਾਂਗਾਸਨ सर्वांगासन ਮੋਢਿਆਂ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਥਾਇਰਾਇਡ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਚੱਕਰ
ਸ਼ਵਾਸਨ शवासन ਸ਼ਵਾਸਨ, ਪੂਰਾ ਆਰਾਮ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ, ਏਕੀਕਰਨ

ਆਸਣ ਅਤੇ ਨਾੜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ

ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਸਣ-ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਪੱਖ ਨਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਹੈ। ਆਸਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਨਾੜੀ-ਵਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:

  • ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਆਸਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ — ਇੜਾ ਨਾੜੀ (ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਆਰਾਮ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮ ਲਈ ਸਵਰ ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਸ਼ਚਿਮੋੱਤਾਨਾਸਨ ਅਤੇ ਜਾਨੂਸ਼ੀਰਸ਼ਾਸਨ ਵਰਗੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਆਸਣ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ — ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ (ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁਜੰਗਾਸਨ ਅਤੇ ਧਨੁਰਾਸਨ ਵਰਗੇ ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ-ਨਾਲੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰਕ ਸਰਗਰਮੀ, ਪਾਚਨ ਜਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਮ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ।
  • ਸੰਤੁਲਿਤ/ਸਮਮਿਤ ਆਸਣ ਅਤੇ ਮਰੋੜ — ਦੋਵਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਧ ਮਤਸ੍ਯੇਂਦ੍ਰਾਸਨ ਵਰਗੇ ਮਰੋੜ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾੜੀ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
  • ਉਲਟੇ ਆਸਣ — ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਚੱਕਰਾਂ (ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ, ਆਗਿਆ, ਸਹਸ੍ਰਾਰ) ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਅਤੇ ਲਸਿਕਾ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂਤਾ ਦੀ ਆਮ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਲਟੇ ਆਸਣ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਸਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਣ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਲਈ ਬੈਠੋ। ਆਸਣ ਰਾਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਭਾਂਡਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨੂੰ। ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ ਵੱਲ ਸਹਿਜ ਵਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼

  • ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ: ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ (ਲਗਭਗ ਸਵੇਰੇ 4:00–6:00) ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਸਾਤਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ — ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3–4 ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ। ਮਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪਾਚਨ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਗਰਮਾਹਟ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ: ਪਵਨਮੁਕਤਾਸਨ ਲੜੀ (ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ — ਗਠੀਆ-ਰੋਧੀ, ਗੈਸ-ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ-ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਜੋੜ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਹਰ ਊਰਜਾ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਆਸਣ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਵਿਧੀਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਤਰੱਕੀ: ਇੱਕ ਤਾਰਕਿਕ ਕ੍ਰਮ ਅਪਣਾਓ — ਖੜ੍ਹੇ ਆਸਣ → ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ → ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣਾ → ਮਰੋੜ → ਉਲਟੇ ਆਸਣ → ਆਰਾਮ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗਰਮਾਉਣ, ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਜੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਵਾਸਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰੋ: ਹਰ ਅਭਿਆਸ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 5–10 ਮਿੰਟ ਸ਼ਵਾਸਨ (ਸ਼ਵ ਆਸਣ)। ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਣਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
  • ਸਾਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਹਿਲਜੁਲ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ — ਫੈਲਾਅ ਵੇਲੇ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲਓ (ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣਾ, ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ), ਸੁੰਗੜਨ ਵੇਲੇ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ (ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ, ਬੰਦ ਹੋਣਾ)। ਸਾਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
  • ਕਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ: ਪਤੰਜਲੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ — “ਸ੍ਥਿਰ ਸੁਖ” — ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਦੋਵੇਂ। ਦਰਦ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਆਸਣ ਨਾਲ ਤਿੱਖਾ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟੋ। ਸਰੀਰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਨਿਸ਼ੇਧ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ

ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ

  • ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ: ਪਹਿਲੀ ਤਿਮਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੇ ਆਸਣਾਂ, ਡੂੰਘੇ ਮਰੋੜਾਂ ਅਤੇ ਪੇਟ ਭਾਰ ਲੇਟਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਹਲਕੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
  • ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ: ਆਸਣ ਦੌਰਾਨ ਉਲਟੇ ਆਸਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ, ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
  • ਰੀੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ: ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਯੋਗ-ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਮਾਹਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ, ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੇ ਆਸਣਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ।
  • ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਰਜਰੀ: ਆਸਣ-ਅਭਿਆਸ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3–6 ਮਹੀਨੇ ਉਡੀਕ ਕਰੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਓ।
  • ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ: ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ ਆਸਣ ਕਰੋ। ਔਖੇ ਆਸਣਾਂ, ਉਲਟੇ ਆਸਣਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਆਸਣ ਤੋਂ ਬਚੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਆਰਾਮੀ ਹੋਵੇ।
  • ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ: ਉਲਟੇ ਆਸਣਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਵਾਲੇ ਆਸਣਾਂ ਨਾਲ ਹਲਕੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਮ ਨਿਯਮ: ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਸੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸਣ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਯੋਗ-ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਹਤ-ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।

“ਆਸਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹਲਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।”

— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਅਧਿਆਇ 1, ਸ਼ਲੋਕ 17

ਆਪਣਾ ਅਭਿਆਸ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ

ਆਸਣ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਟਕਰਮ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।

 ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ  ਸ਼ਟਕਰਮ  ਪੰਚ ਕੋਸ਼  ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ