Yogic Meditation

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ

ਮੁੱਖ ਪੰਨਾਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ
ਯੋਗਿਕ ਧਿਆਨ

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ “ਯੋਗਿਕ ਨੀਂਦ” ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਭਿਆਸ ਹੈ — ਪੂਰੀ ਸੁਚੇਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਆਰਾਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਵਿਧੀ। ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ, ਇਹ ਡੂੰਘੇ ਇਲਾਜ, ਅਵਚੇਤਨ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਪੂਰੀ ਯੋਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ — ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ

ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਥਕਾਵਟ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਮ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਘੱਟ ਹੀ ਅਸਲ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਡੂੰਘੇ ਆਰਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਤਣਾਅ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਤਣਾਅ, ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਣਾਅ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਜੋ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦੌੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਇੱਕ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸੁਚੇਤ ਆਰਾਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਪਰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਧੋਖੇ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਰਲ ਹੈ: ਅਭਿਆਸੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵਾਸਨ (ਸ਼ਵ-ਆਸਣ) ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਲੇ ਲੇਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਯਾਤਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ — ਸਰੀਰ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਾਹ-ਨਿਰੀਖਣ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਖੋਜ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ, ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਬੀਜਣ ਰਾਹੀਂ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 30–45 ਮਿੰਟ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਮੁੜ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ 3–4 ਘੰਟੇ ਦੀ ਆਮ ਨੀਂਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ ਹਨ — ਮੰਤਰ-ਜਾਪ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਰੀਤੀਬੱਧ “ਸਥਾਪਨ”। ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਢਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿਧੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਲਈ ਡੂੰਘਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਹਾਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੂਜਯ ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਯ ਸਵਾਮੀ ਨਿਰੰਜਨਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਿਹਾਰ ਯੋਗ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅਪਲਾਈਡ ਯੋਗਿਕ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ — ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕੀ ਹੈ?

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ (योग निद्रा) ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਯੋਗ (ਮਿਲਾਪ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸੰਬੰਧ) ਅਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾ (ਨੀਂਦ)। ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਨੀਂਦ” ਜਾਂ “ਸੁਚੇਤ ਨੀਂਦ” — ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ), ਜਦਕਿ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ, ਚੌਕਸ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਸੌਣ, ਚੇਤਨਾ ਗੁਆਏ ਬਿਨਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੰਗ — ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ। ਆਮ ਜਾਗਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਚਮੜੀ) ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਵਹਾਅ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਲਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ — ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀ-ਛਾਪਾਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਹੈ — ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ:

  • ਆਮ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ — ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਬੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਸੰਮੋਹਨ ਨਹੀਂ — ਸੰਮੋਹਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
  • ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ — ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਿਤੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਤੱਕ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ-ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਜਾਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ।
  • ਦਿਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ — ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ-ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਭਟਕਾਅ ਅਤੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਹਿਪਨਾਗੋਜਿਕ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਜਾਗ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿਚਕਾਰ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਬੀਟਾ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਲਫ਼ਾ ਅਤੇ ਥੀਟਾ ਵੱਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਡੈਲਟਾ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਕਲਪ (ਨਿੱਜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ) ਲਈ ਉੱਤਮ ਪਲ ਹੈ।

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ — ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ

ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਨੇ EEG (ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਐਨਸੈਫ਼ਲੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ) ਅਧਿਐਨਾਂ, ਫ਼ੰਕਸ਼ਨਲ MRI ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਹਾਰਮੋਨ ਮਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਮ ਜਾਗਦੇ ਆਰਾਮ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਰੰਗ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਰਾਜ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ
ਬੀਟਾ (β) 13–30 ਹਰਟਜ਼ ਸਰਗਰਮ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ, ਸੋਚਣਾ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ — ਅਭਿਆਸੀ ਇੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦਾ ਹੈ
ਐਲਫ਼ਾ (α) 8–13 ਹਰਟਜ਼ ਢਿੱਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਚੌਕਸੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟਿਕਣ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ
ਥੀਟਾ (θ) 4–8 ਹਰਟਜ਼ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ, ਅਵਚੇਤਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ — ਜਿੱਥੇ ਸੰਕਲਪ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਸੂਝ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਡੈਲਟਾ (δ) 0.5–4 ਹਰਟਜ਼ ਡੂੰਘੀ ਸੁਪਨ-ਰਹਿਤ ਨੀਂਦ, ਅਚੇਤ ਉੱਨਤ ਸਾਧਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਡੈਲਟਾ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਹਨ — ਸੁਚੇਤ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ (ਕਾਰਣ ਸ਼ਰੀਰ) ਦਾ ਦੁਆਰ

ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ: ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਥੀਟਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮਤ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਰਟੀਸੋਲ (ਤਣਾਅ ਹਾਰਮੋਨ) ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ, ਘਟਿਆ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਦੀ ਵਧੀ ਸਰਗਰਮੀ (“ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਾਚਨ” ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ), ਸੁਧਰੀ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਜ ਦੇ ਘਟੇ ਸੂਚਕ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਲੀਨਿਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ PTSD (ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਤਣਾਅ ਰੋਗ), ਪੁਰਾਣੀ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ, ਚਿੰਤਾ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਆਸ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ “ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ” ਨੂੰ ਨਾੜੀ-ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੌਰਾਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਮੁੜ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਥੀਟਾ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾ) ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਹਲਕੇ, ਘੱਟ ਤਾਜ਼ਗੀ ਵਾਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ

ਆਸਣ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਵਾਸਨ (ਮ੍ਰਿਤਕ ਆਸਣ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਸਾਫ਼, ਪੱਕੀ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਪਤਲੀ ਚਟਾਈ ਜਾਂ ਕੰਬਲ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪਿੱਠ ਦੇ ਬਲ ਸਿੱਧੇ ਲੇਟਣਾ। ਲੱਤਾਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ (ਲਗਭਗ ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਜਿੰਨੀਆਂ), ਬਾਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਪਤਲਾ ਸਿਰਹਾਣਾ ਜਾਂ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਕੰਬਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਇਉਂ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਬੇਆਰਾਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਰਦ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਵਾਲਾ ਬਿੰਦੂ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਢਕਣਾ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੌਰਾਨ ਚਯਾਪਚਯ ਦੀ ਦਰ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਘ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾ ਕੰਬਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਨਹੀਂ — ਕਾਂਬਾ ਜਾਂ ਠੰਢ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਵੇਗੀ।

ਅੱਖਾਂ: ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸਿਰਹਾਣਾ (ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਛੋਟਾ, ਨਰਮ, ਹਲਕੇ ਭਾਰ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ) ਵਰਤਣ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਸਲਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਪਲਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਵੇਗਸ ਨਾੜੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਮਰੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ: ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਾਹਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਮਰਾ ਚੁਣੋ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੱਧਮ ਕਰੋ ਜਾਂ ਪਰਦੇ ਖਿੱਚ ਦਿਓ। ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਕਮਰੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ (ਠੰਢੇ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਿੱਘਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ)। ਫ਼ੋਨ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਮਾਹੌਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਬੰਦ ਅਤੇ ਕੁੱਖ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ — ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਮਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਚੌਕਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮੇਂ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਰਦਾਰ ਸਮੇਂ ਹਨ: ਸਵੇਰੇ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਜਦੋਂ ਮਨ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ (ਝਪਕੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ), ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਲਈ)। ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਚਨ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਧੀ: ਇੱਕ ਆਮ ਸੈਸ਼ਨ 20–45 ਮਿੰਟ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 20–25 ਮਿੰਟ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 40–45 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਨਤ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ 60 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸੈਸ਼ਨ ਸੰਭਵ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਹੀਂ।

ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪੜਾਅ

ਹਰ ਪੜਾਅ ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ।

1

ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾ

ਸ਼ਵਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਓ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਠੀਕ ਕਰੋ — ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਕਮਰੇ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸਰੀਰ ਹੇਠਲੀ ਸਤਹ ਅਤੇ ਫ਼ਰਸ਼ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਓ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ: “ਮੈਂ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਸੌਵਾਂਗਾ ਨਹੀਂ।” ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ — ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਮ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Duration: 3–5 minutes
2

ਸੰਕਲਪ — ਨਿੱਜੀ ਸੰਕਲਪ

ਸੰਕਲਪ (संकल्प) ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਨਿੱਜੀ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਛੋਟਾ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਥਨ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇ। ਉਦਾਹਰਣ: “ਮੈਂ ਵੱਧ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ”, “ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ”, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।” ਸੰਕਲਪ ਪੂਰੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੰਕਲਪ ਹਰ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ — ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲਣਾ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਮਨ ਹੁਣੇ ਢਿੱਲਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੀ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਥੀਟਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਫੜਦਾ ਹੈ।

ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ

ਸੰਕਲਪ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ, ਆਸ ਜਾਂ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ — ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੌਣ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਪਨਾਗੋਜਿਕ ਦਹਿਲੀਜ਼ — ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਸ ਡੂੰਘਾਈ ’ਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਮਨ ਦੀਆਂ ਰੱਖਿਆਵਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ੱਕ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਆਪੇ-ਸੀਮਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਤਨ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

Duration: 2–3 minutes
3

ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਘੁਮਾਅ

ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਹੈ: ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ (ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ, ਹਰ ਉਂਗਲ, ਹਥੇਲੀ, ਗੁੱਟ, ਕੂਹਣੀ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਬਾਂਹ, ਕੂਹਣੀ, ਉੱਪਰਲੀ ਬਾਂਹ, ਮੋਢਾ, ਕੱਛ, ਕਮਰ, ਕੁੱਲ੍ਹਾ, ਪੱਟ, ਗੋਡਾ, ਪਿੰਨੀ, ਗਿੱਟਾ, ਅੱਡੀ, ਤਲੀ, ਹਰ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ) → ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ (ਉਹੀ ਕ੍ਰਮ) → ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਿੱਠ (ਸੱਜੀ ਮੋਢੇ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਖੱਬੀ ਮੋਢੇ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਚਿੱਤੜ, ਰੀੜ੍ਹ, ਪੂਰੀ ਪਿੱਠ) → ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ (ਸਿਰ ਦਾ ਸਿਖਰ, ਮੱਥਾ, ਭਰਵੱਟੇ, ਪਲਕਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ, ਨੱਕ, ਬੁੱਲ੍ਹ, ਠੋਡੀ, ਗਲਾ, ਛਾਤੀ, ਧੁੰਨੀ, ਪੇਟ, ਪੇਡੂ) → ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ (ਪੂਰੀ ਸੱਜੀ ਲੱਤ, ਪੂਰੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ, ਦੋਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ, ਪੂਰੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ, ਪੂਰੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ, ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਪਿੱਠ, ਪੂਰਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਪੂਰਾ ਸਿਰ, ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ, ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ, ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ)।

ਇਹ ਘੁਮਾਅ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਈ ਅਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਹਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰੀਰਕ ਆਰਾਮ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਮੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ (ਇੰਦਰੀ-ਵਾਪਸੀ) ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਸੰਵੇਦੀ-ਗਤੀ ਕੋਰਟੈਕਸ ਨੂੰ ਪੈਨਫ਼ੀਲਡ ਹੋਮਨਕੁਲਸ (ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ “ਸਰੀਰ-ਨਕਸ਼ਾ”) ਵਾਂਗ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ “ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”।

Duration: 8–12 minutes
4

ਸਾਹ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ

ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੋ। ਬੱਸ ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵਗਦਾ ਦੇਖੋ। ਸਾਹ ਨੂੰ ਨਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ (ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਗਰਮ ਹਵਾ), ਫਿਰ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ (ਹੌਲੀ ਉੱਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ), ਫਿਰ ਪੇਟ ਉੱਤੇ (ਕੋਮਲ ਫੈਲਣਾ-ਸੁੰਗੜਨਾ)। ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ: “ਮੈਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ 27, ਮੈਂ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹਾਂ 27, ਮੈਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ 26, ਮੈਂ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹਾਂ 26...” 1 ਤੱਕ ਗਿਣੋ। ਜੇ ਗਿਣਤੀ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਯਾਦ ਅੰਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਤਾਕਤਵਰ ਲੰਗਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਜਿਸ ਪਲ ਗਿਣਤੀ ਭੁੱਲਦੀ ਹੈ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪੜਾਅ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਐਲਫ਼ਾ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਥੀਟਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼।

Duration: 5–7 minutes
5

ਉਲਟ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਅਧਿਆਪਕ ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸਰੀਰਕ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਹਲਕਾਪਣ (ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਸਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ — ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਤੈਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ); ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ (ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ ਫੈਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ — ਹੁਣ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ); ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਖ (ਸਰੀਰਕ ਬੇਆਰਾਮੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰੋ — ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਆਰਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰੋ); ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮ (ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰੋ — ਹੁਣ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰੋ)। ਹਰ ਜੋੜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪੜਾਅ ਡੂੰਘਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਲਿੰਬਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਿਮਾਗ਼) ਅਤੇ ਹਾਈਪੋਥੈਲੇਮਸ (ਸਰੀਰ ਦਾ ਥਰਮੋਸਟੈਟ ਅਤੇ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਨਿਯੰਤਰਕ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੇਠ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ-ਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਉਲਟ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਅਭਿਆਸੀ ਵੈਰਾਗ (ਸਮਤਾ, ਅਨਾਸਕਤੀ) ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਹਾਵੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਇਹ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਥੈਰੇਪੀ ਦਾ ਯੋਗਿਕ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪਰ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਡੂੰਘੇ ਆਰਾਮ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Duration: 4–6 minutes
6

ਕਲਪਨਾ-ਦਰਸ਼ਨ

ਅਧਿਆਪਕ ਬਿੰਬਾਂ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਦੇ (ਚਿਦਾਕਾਸ਼ — ਬੰਦ ਪਲਕਾਂ ਪਿੱਛੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼) ਉੱਤੇ ਕਲਪਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ (ਬਲਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲੋਅ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ, ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੀ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦਾ ਕਮਲ); ਕੁਦਰਤੀ (ਹਰਾ ਜੰਗਲ, ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ, ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਤਾਰੇ); ਜਾਂ ਮੂਲ-ਰੂਪ (ਮੰਦਰ, ਗੁਫ਼ਾ, ਕੋਈ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)। ਬਿੰਬ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ — ਹਰ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪੜਾਅ ਅਚੇਤ ਮਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ — ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਪਰਤ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਮੱਗਰੀ, ਅਣਸੁਲਝੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛੁਪੀਆਂ ਛਾਪਾਂ (ਸੰਸਕਾਰ) ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੋਹ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਵੇਖ ਕੇ (ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਦਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਘਦਿਆਂ ਸਾਖੀ ਬਣ ਕੇ ਵੇਖਣਾ), ਅਭਿਆਸੀ ਅਚੇਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬਿਨਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੂਝਾਂ, ਆਪ-ਮੁਹਾਰੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ਼ ਹੁਣ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਥੀਟਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਡੈਲਟਾ ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Duration: 5–8 minutes
7

ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਾਪਸੀ

ਪੜਾਅ 2 ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਸੰਕਲਪ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਭਾਵਨਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਇਸ ਡੂੰਘਾਈ ’ਤੇ — ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘੁਮਾਅ, ਸਾਹ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਉਲਟ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ — ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਕਿਕ ਮਨ ਦਾ ਆਦਤਨ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਡੂੰਘੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਧਾ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬੀਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਲ ਹੈ — ਉਹ ਪਲ ਜਦੋਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Duration: 1–2 minutes
8

ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ — ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸੀ

ਅਧਿਆਪਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਹਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: “ਸਾਹ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋ… ਫ਼ਰਸ਼ ’ਤੇ ਲੇਟੇ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋ… ਕਮਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋ… ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋ…” ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿੱਚੋ — ਬਾਹਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਫੈਲਾਓ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚੋ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਭਰੂਣ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਤੋ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਹਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਤਿਆਰ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਠ ਕੇ ਬੈਠੋ। ਕੁਝ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲਓ। ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖੋ।

ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਾਹਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗਣਾ — ਅਚਾਨਕ ਆਵਾਜ਼, ਅਲਾਰਮ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨਾਲ — ਭੰਬਲਭੂਸਾ, ਸਿਰਦਰਦ ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੂੰਘੀ ਥੀਟਾ/ਡੈਲਟਾ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬੀਟਾ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਡੈਲਟਾ → ਥੀਟਾ → ਅਲਫ਼ਾ → ਬੀਟਾ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਰਤਣਾ ਅਹਿਮ ਹੈ: ਇਹ ਖੱਬੀ ਨਾਸ (ਇੜਾ ਨਾੜੀ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗਣ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Duration: 3–5 minutes

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੇ ਲਾਭ

ਡੂੰਘਾ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਤਾਜ਼ਗੀ

ਅਜਿਹਾ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨੀਂਦ ਨਾਲੋਂ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਅਲਫ਼ਾ, ਥੀਟਾ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਰੰਗ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਉਤਰਾਈ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ — ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ, ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਕਾਰਜ, ਹਾਰਮੋਨ ਸੰਤੁਲਨ — ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਥਕਾਵਟ, ਬਰਨਆਊਟ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਾਹਤ

ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਰਟੀਸੋਲ, ਐਡਰੀਨਲਿਨ ਅਤੇ ਨੋਰਐਡਰੀਨਲਿਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਚਿੰਤਾ ਮਾਪਣਯੋਗ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਘੱਟ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ (HRV) ਸੁਧਰੀ, ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਲਚਕ ਵਧੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ 'ਲੜੋ ਜਾਂ ਭੱਜੋ' ਵਾਲੀ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਢਾਲਦਾ ਹੈ।

ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਮੁੜ-ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ

ਸੰਕਲਪ ਤਕਨੀਕ ਥੀਟਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ-ਤਰੰਗ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ — ਜਦੋਂ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਲਈ। ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਕਲਪ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਆਦਤਨ ਨਮੂਨੇ, ਆਪੇ-ਸੀਮਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਡਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁਲ ਕੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ, ਸਸ਼ਕਤ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਲਾਜ

ਉਲਟ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ ਦੱਬੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਅਣਸੁਲਝੇ ਗ਼ਮ, ਸਦਮੇ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ (ਸੰਸਕਾਰਾਂ) ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਦੱਬੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਮਾਹੌਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਿੱਧੇ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਤੀਬਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਡੂੰਘੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਬਫ਼ਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਧੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪਹੁੰਚੀ ਥੀਟਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ-ਤਰੰਗ ਅਵਸਥਾ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਫਲਤਾਵਾਂ, ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੂਝਾਂ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੌਣ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਪਨਾਗੋਜਿਕ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰਣ

ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਖ਼ੀਰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਣਾ (ਇਕਾਗਰਤਾ) ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਆਸੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ — ਥੀਟਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡੈਲਟਾ — ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਂਡੂਕ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਭੇਦ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ੇਧ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪੂਰੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ। ਪਰ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ:

ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਾਹਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ:

  • ਸਰਗਰਮ ਮਨੋਰੋਗ (ਸਾਈਕੋਸਿਸ) ਜਾਂ ਸ਼ਾਈਜ਼ੋਫ੍ਰੀਨੀਆ — ਅਵਚੇਤਨ ਤੱਕ ਡੂੰਘੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਸਰਗਰਮ ਮਨੋਰੋਗੀ ਦੌਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ
  • ਗੰਭੀਰ ਕਲੀਨਿਕਲ ਉਦਾਸੀ (ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ) — ਹਲਕਾ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨਾ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਾਲ ਸੁਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਘਾਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੰਭੀਰ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ — ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ
  • ਮਿਰਗੀ — ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੌਰੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਡਾਕਟਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਦੱਸੋ
  • ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਸਦਮਾ — ਉਲਟ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਅਚਾਨਕ ਸਦਮੇ ਵਾਲੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; PTSD ਜਾਂ ਹਾਲੀਆ ਸਦਮੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਮੇ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਛੋਟੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
  • ਭਾਰੀ ਦਵਾਈਆਂ — ਮਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ (ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ-ਰੋਧੀ, ਚਿੰਤਾ-ਰੋਧੀ, ਮਨੋਰੋਗ-ਰੋਧੀ) ਲੈ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਵਾਈ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਨੋਟ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸੌਂ ਜਾਣਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਆਮ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਅਭਿਆਸੀ ਦੇ ਸੌਂ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਚੇਤਨ ਹਦਾਇਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਵਰ ਯੋਗ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਡੂੰਘਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਵੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜੜ੍ਹ ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇੜਾ-ਪਿੰਗਲਾ ਸੰਤੁਲਨ: ਸ਼ਵਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲੇਟੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਡੂੰਘਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਬਰਾਬਰ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਨਾ ਇੜਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾ ਪਿੰਗਲਾ), ਤਾਂ ਸਾਹ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ — ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ — ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ, ਆਤਮਿਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਾਤ (ਡੂੰਘੀ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਸਰਗਰਮੀ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਰਾਮ, ਘਟੀ ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਦਰ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ (ਸਾਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ) ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਭਿਆਸ — ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਛੇੜੇ ਦੇਖਣਾ — ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਖੀ ਬਣਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ — ਸਾਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ — ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ: ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼ (ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਸਰੀਰ) ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ (ਸੱਚੇ ਸਵੈ) ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ (ਪੰਚ ਕੋਸ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ। ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਾਣ-ਊਰਜਾ, ਸਾਹ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲੈਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਨਾਸ: ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦੇ ਪੜਾਅ (ਪੜਾਅ 8) ਦੌਰਾਨ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਰਤਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਾ ਸਵਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲੇਟਣ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਫੇਫੜਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੱਬੀ ਨਾਸ (ਇੜਾ ਨਾੜੀ) ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਨਾਲੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸੀ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ, ਅੰਦਰਲੇ, ਧਿਆਨਮਈ ਗੁਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।

ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕੀ ਵਰਤੋਂ

ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਧਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਡਾਕਟਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹਨ।

ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ: ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਯੋਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪੁਰਾਣੀ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ (ਸੌਂ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ), ਕੁੱਲ ਨੀਂਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਸੌਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨੀਂਦ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ।

PTSD (ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਤਣਾਅ ਰੋਗ): ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਨੇ PTSD ਵਾਲੇ ਜੰਗੀ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੂਰਕ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ (iRest — Integrative Restoration ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ) ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਵੱਧ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ, ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਸਨ।

ਲੰਮਾ ਦਰਦ: ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ (JIPMER) ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਭਿਆਸ ਨੇ ਪਿੱਠ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਆਰਥਰਾਈਟਿਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਦਰਦ-ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਦਰਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ: ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ 4–8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਲੀਨਿਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ (ਸਟੇਟ-ਟ੍ਰੇਟ ਐਂਗਜ਼ਾਇਟੀ ਇਨਵੈਂਟਰੀ ਅਤੇ ਬੈੱਕ ਐਂਗਜ਼ਾਇਟੀ ਇਨਵੈਂਟਰੀ ਸਮੇਤ ਮਿਆਰੀ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਗਈ)। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਉਮੀਦ ਜਗਾਈ ਹੈ।

ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਗਰ ਅਤੇ ਚਯਾਪਚਯ ਦੀ ਸਿਹਤ: ਬਿਹਾਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਯੋਗ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਟਾਈਪ 2 ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਨਿਯਮਨ, ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ਚਯਾਪਚਯ ਦੇ ਹੋਰ ਸੂਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 90 ਦਿਨ ਨਿਯਮਿਤ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ।

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪੂਰੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਬ-ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਸਣ (ਜਿਸ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ), ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਹ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ) ਜਾਂ ਸ਼ਟਕਰਮ (ਜਿਸ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਉਲਟ, ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੇਟ ਕੇ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ:

  • ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪੀੜਤ — ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਔਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਘੰਟੇ ਸੌਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉੱਠਦੇ ਹਨ
  • ਤਣਾਅ-ਗ੍ਰਸਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰ — ਹਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕੰਮ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਣਾਅ, ਬਰਨਆਊਟ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਨ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ
  • ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ — ਆਮ ਚਿੰਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾ, ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਫ਼ਿਕਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ
  • ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ — ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪੂਰਾ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰ ਵੇਲੇ ਥੱਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ
  • ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਰਥੀ — ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋਣ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ
  • ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ — ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਸਰੀਰਕ ਮੁੜ-ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ
  • ਲੰਮੇ ਦਰਦ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ — ਉਹ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਦਰਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਖਿਚਾਅ ਨਾਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ
  • ਆਤਮਿਕ ਖੋਜੀ — ਉਹ ਸਾਧਕ ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਪਰਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ
  • ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ — ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ (ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਉਲਟ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲਪਨਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ) ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ — ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ, ਨੀਂਦ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ
  • ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ — ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਮੰਗ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਹਿੱਲ-ਜੁੱਲ ਸਕਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼

“ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।”

— ਯੋਗ ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠ (ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼)

ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ

ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਵਰ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਧਿਆਨ-ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।

 ਸਵਰ ਧਿਆਨ  ਤ੍ਰਾਟਕ ਧਿਆਨ  ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ  ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ