ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (प्राणायाम) ਸਾਹ ਦੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯੋਗਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਹਠ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਦਿਲ-ਨਾੜੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪੂਰਕ ਖਿੜਕੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਾਅਵੇ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਾਹ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ, ਉੱਨਤ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਰੋਕਣ (ਕੁੰਭਕ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਆਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਠ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਸਾਹ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਬੰਧ ਲਈ ਤਿਆਰੀ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (prāṇāyāma) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁਚੇਤ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ, ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ। ਪਤੰਜਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਅੱਠ ਕੁੰਭਕ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਠ ਕੁੰਭਕ ਹਨ: ਸੂਰਜ-ਭੇਦਨ, ਉੱਜਾਈ, ਸੀਤਕਾਰੀ, ਸ਼ੀਤਲੀ, ਭਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾ, ਭ੍ਰਾਮਰੀ, ਮੂਰ੍ਛਾ ਅਤੇ ਪ੍ਲਾਵਿਨੀ। ਨਾੜੀ-ਸ਼ੋਧਨ (ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ) ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ, ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕ੍ਰਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਢੁਕਵਾਂਪਣ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਕੀ ਲਾਭ ਹਨ?
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਲ ਦੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਅਤੇ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤਣਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਲਤ ਅਭਿਆਸ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ?
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਹ ਦੀ ਸੁਚੇਤਤਾ, ਹੌਲੀ ਪੇਟ ਦੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰਲ ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ ਤੋਂ ਦਸ ਮਿੰਟ। ਕੁੰਭਕ, ਬੰਧ, ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਕੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् । योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥
cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet | yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet ||
ਅਰਥ: ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.2 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਹਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਨੀਂਹ: ਸਾਹ ਅਤੇ ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਯੋਗੀ ਕੋਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥
prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ ||
ਅਰਥ: ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ — ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ। ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਸਹਿਤ (ਸਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ) ਅਤੇ ਕੇਵਲ (ਆਪਣੇ ਆਪ)।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.71 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਢਾਂਚਾ: ਰੇਚਕ, ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ, ਅਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੰਭਕ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਦੀ ਹਰ ਵਿਧੀ ਇਸੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.44 ਦੇ ਅੱਠ ਕੁੰਭਕ, ਨਾੜੀ-ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਸਮੇਤ; ਅਸਰ ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।
| ਅਭਿਆਸ | ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ | ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਸਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ | ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ |
|---|---|---|---|---|
| ਸੂਰਜ-ਭੇਦਨ | ਸੱਜੀ ਤੋਂ ਅੰਦਰ, ਖੱਬੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ | ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ | ਪਿੰਗਲਾ (ਸੂਰਜੀ) | ਉੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਚਿੰਤਾ |
| ਚੰਦਰ-ਭੇਦਨ | ਖੱਬੀ ਤੋਂ ਅੰਦਰ, ਸੱਜੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ | ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ | ਇੜਾ (ਚੰਦਰ) | ਉਦਾਸ ਮਿਜ਼ਾਜ, ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ |
| ਉੱਜਾਯੀ | ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਕੋਮਲ ਆਵਾਜ਼ | ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ ਵਾਲਾ | ਸੰਤੁਲਨ | ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਖਿਚਾਅ |
| ਸੀਤਕਾਰੀ / ਸ਼ੀਤਲੀ | ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰ / ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਜੀਭ | ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ | Iḍā | ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ, ਦਮਾ, ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ |
| ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ | ਧੌਂਕਣੀ ਸਾਹ | ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ | ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਗਲਾ, ਫਿਰ ਸੰਤੁਲਨ | ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ, ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ |
| ਭ੍ਰਾਮਰੀ | ਗੂੰਜ ਸਹਿਤ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ | ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ | ਸੰਤੁਲਨ | ਕੰਨ ਦੀ ਲਾਗ |
| ਨਾੜੀ-ਸ਼ੋਧਨ | ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾਸਾਂ | ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਤੁਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ | ਇੜਾ–ਪਿੰਗਲਾ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ | ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਅਣਉਚਿਤ; ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ (ਕੁੰਭਕ) ਕੋਮਲ ਰੱਖੋ |
| ਕਪਾਲਭਾਤੀ | ਤੇਜ਼ ਸਰਗਰਮ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣੇ | ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੌਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ | ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ, ਹਰਨੀਆ, ਉੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ |
ਵਿਗਿਆਨ ਭੈਰਵ ਤੰਤਰ — ਸ਼ਲੋਕ 24
ਵਿਗਿਆਨ ਭੈਰਵ ਤੰਤਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਭੈਰਵ (ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ) ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਲਈ 112 ਧਿਆਨ-ਤਕਨੀਕਾਂ (ਧਾਰਣਾਵਾਂ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਲੋਕ 24 ਦੋ “ਮੋੜ-ਬਿੰਦੂਆਂ” ’ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਪਲ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਸਾਹ (ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ) ਮੁੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਸਾਹ (ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਜੋੜ-ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਹੈ — ਮੱਧ (ਕੇਂਦਰ)। ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਨਾ ਅੰਦਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਬਾਹਰ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਆਪੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ (ਅਹੰਕਾਰ) ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਭੈਰਵ ਹੈ — ਸ਼ੁੱਧ, ਅਭੇਦ ਚੇਤਨਾ।
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਪਰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ: ਟੀਚਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਾਹ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਤੁਲਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਠਹਿਰਾਅ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ — ਅਤੇ ਉਸ ਠਹਿਰਾਅ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਹੀ ਖੋਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤਕਨੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਤਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ; ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਤੀਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਰਗ ਇੱਕੋ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਸਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਠਹਿਰਾਅ।
ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰ — ਪ੍ਰਾਣ ਸਮਾਚਾਰੇ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
— ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰ, III.26
ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰਾਂ — ਵਸੁਗੁਪਤ (9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗ੍ਰੰਥ — ਦਾ ਇਹ ਡੂੰਘਾ ਸੂਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਮਾਚਾਰੇ), ਸਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਮਦਰਸ਼ਨਮ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”
ਪ੍ਰਾਣ ਸਮਾਚਰੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਹ ਦਾ ਸਮੀਕਰਨ — ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ ਮਿਆਦ, ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵਹੇ। ਸਮਦਰਸ਼ਨਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਸਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ” ਜਾਂ “ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਣਾ” — ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਿੱਥੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਸਤੂ, ਆਪ ਅਤੇ ਦੂਜੇ, ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਦਵੰਦ — ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ, ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ — ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਇਕਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸੂਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉਸ ਸਮਤਾ (ਸਮਤ੍ਵ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਸਮਤਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ” (ਸਮਤ੍ਵੰ ਯੋਗ ਉੱਚਯਤੇ — ਗੀਤਾ 2.48)। ਸਾਹ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਫੜ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ
ਸਵਰ ਯੋਗ — ਖੱਬੀ (ਇੜਾ) ਅਤੇ ਸੱਜੀ (ਪਿੰਗਲਾ) ਨਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਦੀ ਤਾਲਬੱਧ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ — ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰੀਖਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਮੂਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵ ਸਵਰੋਦਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਗਭਗ 60–90 ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੜਾ (ਖੱਬੀ ਨਾਸ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਗਲਾ (ਸੱਜੀ ਨਾਸ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸਰਗਰਮ, ਗਰਮ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਬਰਾਬਰ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ — ਤਾਂ ਨਾ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦਾ, ਸਾਧਨਾ ਦਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਭੈਰਵ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਾ ਪਲ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾੜੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ:
- ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਦੋਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਸਹਿਜ ਵਹਾਅ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਪਿੰਗਲਾ (ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਸਵਰ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
- ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਇੜਾ (ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਵਰ ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸਵਰ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣਾ — ਉਹ ਪਲ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਬਰਾਬਰ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਾਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰ ਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਸਮਾਚਾਰੇ — ਸਮਦਰਸ਼ਨਮ।
“ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਅਧਿਆਇ 2, ਸ਼ਲੋਕ 2
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਕੋਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕੋਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਤ: ਪੂਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ ਹਠ ਯੋਗ · ਯੋਗ ਆਸਣ · ਸੀਤਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ.
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਸ਼ੀਤਲੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
Nāḍī Śodhana for Beginners
10 ਮਿੰਟAlternate-nostril breathing without retention, with the Swara check of which nostril flows before and after.
Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath
8 minA soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.
Swara Awareness — Watching the Breath Choose Its Nostril
10 ਮਿੰਟThe first practice of Swara Yoga: know which nostril flows, feel the breath's length, rest where both sides meet.
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the ਸਵਰ ਯੋਗ ਐਪ. To learn them in sequence, see our ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਜਾਂ ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ, ਖਾਲੀ ਪੇਟ, ਮਲ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ; ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ: ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਗਰਮ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ, ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਠੰਢੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਲਈ।
ਕੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਭ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ?
ਹੌਲੀ, ਕੋਮਲ ਸਾਹ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਕੁੰਭਕ, ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ, ਬੇਕਾਬੂ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਮਿਰਗੀ, ਹਾਲੀਆ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਹਨ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਆਪ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਲਤ ਅਭਿਆਸ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁੰਭਕ ਕੀ ਹੈ?
ਕੁੰਭਕ ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ ਹੈ — ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ (antara) ਜਾਂ ਬਾਹਰ (bāhya) ਰੋਕਣਾ। ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਿਤ, ਸਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁੰਭਕ, ਨੂੰ ਕੇਵਲ, ਸਹਿਜ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਠਹਿਰਾਅ, ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਭਕ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁੰਭਕ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ।
ਮੈਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ: ਪੰਜ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ। ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀਹ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਮਿੰਟ ਆਮ ਹਨ; ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਉੱਨਤ ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅੱਸੀ ਗੇੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਓ, ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ, ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਿਆਨਮਈ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੋਗ-ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। “ਬ੍ਰੀਦਵਰਕ” ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਛਤਰੀ-ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਵੀ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਸਵਰ ਯੋਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸਾਹ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਸਾਹ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ। ਇਹ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੁਸਖ਼ਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਸਮਰੱਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰੀਖਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਅਨੁਲੋਮ-ਵਿਲੋਮ ਸਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- Bandyopadhyay, Das et al., Indian Journal of Community Medicine 2026 — ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਿਕ ਸਾਹ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (11 ਅਧਿਐਨ). ਨਾੜੀ-ਸ਼ੋਧਨ, ਭਸਤਰਿਕਾ, ਕਪਾਲਭਾਤੀ, ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ, ਜੀਵਨ-ਸਮਰੱਥਾ, FEV1 ਅਤੇ ਪੀਕ ਫਲੋ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਮਿਆਨਾ ਸੀ। ਸੀਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਾਲਗ, ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਸਨ (ਕੁਝ ਮਾਪਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ)।
- Pai et al., International Journal of Yoga 2024 — ਹੌਲੀ ਇੱਕ-ਨਾਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾਸ ਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ (ਬੇਤਰਤੀਬ, n = 132). ਹੌਲੀ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਅਤੇ ਬਦਲਵੀਂ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਸਟੋਲਿਕ ਅਤੇ ਡਾਇਸਟੋਲਿਕ ਦਬਾਅ ਘਟਾਇਆ; ਬਦਲਵੀਂ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਔਸਤ ਧਮਣੀ ਦਬਾਅ ਘਟਾਇਆ। ਸੀਮਾ: ਸਧਾਰਨ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ; ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ।
ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਨਾਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੱਕ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਧੀ (Schiff 1995); ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿੱਚ, ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸ ਹਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (Sanders 1994).
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਵਗਦੀ ਨਾੜੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਕੰਮ; ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕੰਮ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ (ਸ਼ਿਵ ਸਵਰੋਦਯ 60–61, 122):
भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੇਲਿਆ; ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਕੰਮ, ਘੜੀ, ਸਵਰ ਜਾਂ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਵਰ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਵਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੰਡਿਤ — ਇਹ ਸਾਡੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਜੇ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਸਓਵਰ ਅਧਿਐਨ — ਉਹੀ ਲੋਕ ਖਾਂਦੇ, ਸੌਂਦੇ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾੜੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ — ਇਸਨੂੰ ਪਰਖੇਗਾ। ਪੀਠ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਖੋਜ
- Internet Encyclopedia of Philosophy: ਯੋਗ, ਪਤੰਜਲਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ।
- ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਿਕ ਸਾਹ ਦਾ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸੱਤ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪਰੀਖਣ।
- ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬ੍ਰੀਥਵਰਕ ਦਾ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪੀਠ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ
ਵਿਧੀ, ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਾਈਡ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।
ਨਾੜੀ ਸ਼ੋਧਨ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਭਸਤ੍ਰਿਕਾ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਤਿੰਨ ਬੰਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ ਯੋਗ ਆਸਣ ਸ਼ਟਕਰਮ ਦੀ ਝਲਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੋਰਸ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖਕ: ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਥਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ · ਆਖ਼ਰੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਮੀਖਿਆ: 10 ਨਵੰਬਰ 2026