ਉੱਜਾਯੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ: ਸਹੀ ਵਿਧੀ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਠ ਯੋਗ, ਸਾਹ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਢੁਕਵੇਂਪਣ ਅਤੇ ਸਵਰ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੂਖਮ ਕੰਠ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸਾਹ।
ਉੱਜਾਯੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਉੱਜਾਯੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਗਲੇ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਸੰਕੁਚਨ ਨਾਲ ਢਾਲਿਆ ਹੌਲੀ ਨੱਕ ਦਾ ਸਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ, ਲਗਾਤਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਜਾਯੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਵਿਜੈਸ਼ੀਲ” ਜਾਂ “ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ”। ਇਹ ਗਲੇ ਦੀ ਕਠੋਰ ਰਗੜ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਹੀ ਉੱਜਾਯੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੀ ਹੈ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਉੱਜਾਯੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਉੱਜਾਯੀ (ujjāyī) ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ “ਵਿਜੈਸ਼ੀਲ” ਸਾਹ ਹੈ: ਦੋਵਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਸਾਹ, ਗਲੇ ’ਤੇ ਕੋਮਲ ਸੰਕੁਚਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.51–53 ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉੱਜਾਈ ਸਾਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?
ਉੱਜਾਯੀ ਸਾਹ: ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਗਲੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੰਗ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ “ਹਾਆ” ਫੁਸਫੁਸਾ ਰਹੇ ਹੋਵੋ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਾਹ ਲਓ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਹ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਕਰੇ। ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਗਲਾ ਢਿੱਲੇ ਰੱਖੋ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਦਸ ਮਿੰਟ ਚੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।
ਉੱਜਾਯੀ ਸਾਹ ਦੇ ਕੀ ਲਾਭ ਹਨ?
ਉੱਜਾਯੀ ਸਾਹ ਸਾਹ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਗਲੇ ਦੇ ਬਲਗ਼ਮ, ਪਾਚਨ-ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਉੱਜਾਈ ਸਭ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ?
ਬਿਨਾਂ ਕੁੰਭਕ ਦਾ ਕੋਮਲ ਉੱਜਾਈ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਗਲ਼ੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰ ਘੁੰਮਣਾ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਬੰਧ ਤੋਂ ਬਚੋ; ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਰੱਖਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਉੱਜਾਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉੱਜਾਯੀ
- ਸਾਹ ਦਾ ਰਾਹ: ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਦੋਵੇਂ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਗਲੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ: ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਫੁਸਫੁਸਾਉਣ ਵਰਗਾ ਗਲੇ ਦਾ ਹਲਕਾ ਸੰਕੁਚਨ।
- ਧੁਨੀ: ਕੋਮਲ, ਇੱਕਸਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਉੱਚੇ ਘੁਰਾੜੇ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ।
- ਉਦੇਸ਼: ਸਾਹ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਧਿਆਨ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ।
- ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਭਿਆਸ: ਸਮਾਨ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮਿੰਟ, ਕੁੰਭਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
- ਸੁਰੱਖਿਆ: ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਚੱਕਰ, ਹਵਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡੋ।
ਅਰਥ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਥਾਨ
ਉੱਜਾਯੀ (उज्जायी) ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁੰਭਕ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੇ ਤੋਂ ਦਿਲ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਖੱਬੀ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੋਗ ਕਲਾਸਾਂ ਅਕਸਰ ਆਸਣ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਕੋਮਲ, ਬਿਨਾਂ ਕੁੰਭਕ ਵਾਲੀ ਉੱਜਾਯੀ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤੋਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਲਾਸ ਦੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੁੰਭਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਮੋੜ ਅਤੇ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਨਿੱਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਤਨ, ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਪਈਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः । यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि सस्वनम् ॥
mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyām ākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ | yathā lagati kaṇṭhāt tu hṛdayāvadhi sa-svanam ||
ਅਰਥ: ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਗਲੇ ਤੋਂ ਦਿਲ ਤੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.51 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਵਿਧੀ: ਮੂੰਹ ਬੰਦ, ਦੋਹਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਗਲੇ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਗੂੰਜੇ। ਧੁਨੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।
नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम् । गच्छता तिष्ठता कार्यमुज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम् ॥
nāḍī-jalodarādhātu-gata-doṣa-vināśanam | gacchatā tiṣṭhatā kāryam ujjāyy ākhyaṃ tu kumbhakam ||
ਅਰਥ: ਇਹ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਜਲੋਦਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਜਾਈ ਨਾਂ ਦਾ ਕੁੰਭਕ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.53 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਵਿਲੱਖਣ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਉੱਜਾਯੀ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉੱਜਾਈ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ
- ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਸੁਣੋ। ਸੌਖਾ ਸਿੱਧਾ ਆਸਨ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਆਮ ਨਾਸ-ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ।
- ਗਲੇ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਿੱਖੋ। ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਛੱਡੋ ਜਿਵੇਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਭਾਫ਼ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵੋ। ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾਏ ਗਲੇ ਦੀ ਕੋਮਲ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ।
- ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਰੂਪ ਦੁਹਰਾਓ।
- ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਜੋੜੋ। ਉਸੇ ਬਾਰੀਕ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਸਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਿਓ। ਆਵਾਜ਼ ਖੁਰਦਰੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਚਾਰੂ ਬਣੀ ਰਹੇ।
- ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰੋ। ਸੌਖੀ ਇੱਕਸਾਰ ਲੈ ਰੱਖੋ। ਜੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜੋ।
- ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਚਿਹਰਾ, ਜਬਾੜਾ, ਜੀਭ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਪੇਟ ਢਿੱਲੇ ਰੱਖੋ।
- ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡੋ। ਆਮ ਸਾਹ ਵੱਲ ਮੁੜੋ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਸੌਖ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਨਾਸ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ।
ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉੱਜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਲਜੁਲ ਸਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਹੌਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੇ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੁੰਭਕ, ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਅਤੇ ਬਦਲਵੀਂ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਉੱਜਾਯੀ ਨੂੰ ਕਈ ਛੋਟੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ ਦੀ ਦਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- Malhotra et al., Mymensingh Medical Journal 2025 — ਦਿਲ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ EEG ਉੱਤੇ ਸ਼ੀਤਲੀ, ਸੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਜਾਈ (20 ਭਾਗੀਦਾਰ). ਤਿੰਨਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ; ਸ਼ੀਤਲੀ ਅਤੇ ਸੀਤਕਾਰੀ ਨਾਲ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੇਟਿਕ (ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ) ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸੀਮਾ: ਕੰਟਰੋਲ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ; ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ, ਸਥਾਈ ਅਸਰ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
- Epe, Stark et al., Medical Sciences 2026 — ਉੱਜਾਈ, ਲੈਅਬੱਧ ਸਾਹ, ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਅਤੇ ਬਦਲਵੀਂ ਨਾਸ ਦੇ ਸਾਹ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਤੁਲਨਾ (36 ਭਾਗੀਦਾਰ). ਚਾਰਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ, ਆਧਾਰ-ਰੇਖਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀ। ਸੀਮਾ: ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਿਐਨ; ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਨਾਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੱਕ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਧੀ (Schiff 1995); ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿੱਚ, ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸ ਹਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (Sanders 1994).
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਵਗਦੀ ਨਾੜੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਕੰਮ; ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕੰਮ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ (ਸ਼ਿਵ ਸਵਰੋਦਯ 60–61, 122):
भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੇਲਿਆ; ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਕੰਮ, ਘੜੀ, ਸਵਰ ਜਾਂ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਵਰ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਵਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੰਡਿਤ — ਇਹ ਸਾਡੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਜੇ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਸਓਵਰ ਅਧਿਐਨ — ਉਹੀ ਲੋਕ ਖਾਂਦੇ, ਸੌਂਦੇ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾੜੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ — ਇਸਨੂੰ ਪਰਖੇਗਾ। ਪੀਠ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉੱਜਾਯੀ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵਰ ਯੋਗ
ਉੱਜਾਯੀ ਧਾਰਣਾ ਲਈ ਸੁਣਨਯੋਗ ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਰੇ ਸਾਹ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ। ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਿਟ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਨਾਸਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉਜਾਇਈ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਧਕ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਆਵਾਜ਼, ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਸੁਖਾਲਾਪਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਤੀਬਰ ਸੂਰਜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉਜਾਇਈ ਗਰਮੀ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸੁਸਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨਾ ਉਜਾਇਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖੋ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਸ, 0 ਤੋਂ 10 ਤੱਕ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਸੌਖ, ਅਤੇ ਮਨ ਸੁਸਤ, ਬੇਚੈਨ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਸਰਲ ਨਿਰੀਖਣ ਮਸ਼ੀਨੀ ਦੁਹਰਾਓ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਕੂਲਨ
ਕੋਮਲ, ਬਿਨਾਂ ਕੁੰਭਕ ਦਾ ਉੱਜਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਸੁਖਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਲ਼ੇ ਦੇ ਦਰਦ, ਸਰਗਰਮ ਲਾਗ, ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਕਾਰ, ਬੇਕਾਬੂ ਦਮੇ, ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗਲ਼ਾ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹਲਕੀ ਧੁਨੀ ਜੋੜੋ।
ਬੇਕਾਬੂ ਉੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਗਲਾਕੋਮਾ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੰਮਾ ਸਾਹ-ਰੋਕ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਬੰਧ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਚੱਕਰ, ਝੁਣਝੁਣੀ, ਸਿਰ-ਦਰਦ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ, ਖੰਘ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਜਾਓ। ਦਿਲ ਜਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਜਾਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਸਖ਼ਤ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉੱਜਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਆਮ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਪੰਜ ਸ਼ਿਥਿਲ ਮਿੰਟ ਵਾਜਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਵਿਧੀ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਅਨੁਪਾਤ ਅਤੇ ਆਸਣ ਨੂੰ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਣੋ। ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਸਾਹ, ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਸਦਮੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਜਾਈ ਦੀਆਂ ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ
- ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣਾ: ਨਾਟਕੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਗੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਗਲ਼ੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ: ਕਾਬੂ ਇੰਨਾ ਕੋਮਲ ਰਹੇ ਕਿ ਸਾਹ ਸੌਖਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ।
- ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਣਾ: ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਨਿਖਾਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ।
- ਹਰਕਤ ਦੌਰਾਨ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਥੋਪਣਾ: ਆਸਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਚਕ ਲੋੜ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
- ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੋਕਣਾ: ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਬੰਧ ਦਬਾਅ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਉੱਜਾਯੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਕੋਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕੋਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਸੂਰਜ ਭੇਦਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਉੱਜਾਯੀ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਸਾਹ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਜਾਯੀ ਉਦ੍ (“ਉੱਪਰ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ”) ਅਤੇ ਜਿ (“ਜਿੱਤਣਾ”) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ “ਜੋ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ” ਅਤੇ “ਜੋ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵ ਸਾਹ ’ਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ’ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਉਸ ਬੇਚੈਨ, ਅਸਮਾਨ ਸਾਹ ’ਤੇ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਆਸਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਉੱਜਾਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਨਿਆਸ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸੁਣਨਯੋਗ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਸਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਜਾਈ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਹੈ; ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ ਜੇ ਸਾਹ ਕੋਮਲ ਰਹੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮਿਹਨਤ ਦੌਰਾਨ ਆਵਾਜ਼ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਸਣ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰੋ।
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉੱਜਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਕੋਮਲ ਉੱਜਾਈ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ; ਧੁਨੀ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਸੋ-ਹੰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰੋ।
ਕੀ ਉੱਜਾਈ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਪਰ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ। ਉੱਚੀ, ਖਰ੍ਹਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਰਮ ਕਰੋ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੂਰੋਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਕੋਮਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਸਹੀ ਯਤਨ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਉੱਜਾਈ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਸ ਦੀ ਹੌਲੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਿੰਤਤ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੰਮੀ ਸਾਹ-ਛੱਡਣੀ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਹਿਜਤਾ ਹੀ ਚੋਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਔਖੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਉੱਜਾਈ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
ਉੱਜਾਯੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਸਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੜਾ ਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰ ਸਾਧਕ ਅਕਸਰ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਸ ਦਾ ਵਹਾਅ ਵਧੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਜਾਯੀ ਸਵਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਿਆਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਉਦੋਂ ਬੈਠਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਦੋਵਾਂ ਨਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵਗੇ।
ਪੀਠ ਨਾਲ ਉੱਜਾਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹ ਨੂੰ ਧਿਆਨ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਤੁਲਨ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖੋ
ਖੋਜ ਕਰੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ ਸ਼ੀਤਲੀ ਅਤੇ ਸੀਤਕਾਰੀ. ਅਨੁਪਾਤ, ਕੁੰਭਕ ਜਾਂ ਸਿਹਤ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਕੂਲਨ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਸਿੱਖੋ।
ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ
- ਪਤੰਜਲੀ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ 2.49–2.50; ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।
- ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.51–53, ਆਮ ਅਧਿਆਇ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਵੱਖਰੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇਖੋ।
- Mason H et al. ਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਦਾ ਦਿਲ-ਨਾੜੀ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ. 2013. ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਰੀਰਕ ਅਧਿਐਨ, n=17।
- Raghavendra P et al. ਉੱਜਾਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ. 2022. ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਅਦ ਅਧਿਐਨ, n=20।
- Malhotra V et al. ਸ਼ੀਤਲੀ, ਸੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਜਾਈ ਦਾ HRV ਅਤੇ EEG ਪੈਟਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ. 2025. ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, n=20।