ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ, ਸ਼ਟਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਟਕਰਮ — ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ?
ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਟਕਰਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ: ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਰੋਤ, ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ, ਹਠ ਦੀਆਂ ਛੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ।
ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ, ਸ਼ਟਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਟਕਰਮ
ਸ਼ਟਕਰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਟਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਅਰਥ “ਛੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ” ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਧੌਤੀ, ਬਸਤੀ, ਨੇਤੀ, ਤ੍ਰਾਟਕ, ਨੌਲੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਠ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ” ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ/ਮੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸਪੈਲਿੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਖੋਜ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੰਨੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਵੇ, ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾ ਬਣਾਵੇ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਟਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?
ਸ਼ਟਕਰਮ (ṣaṭkarma) ਦਾ ਅਰਥ ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮ ਹਨ — ਧੌਤੀ, ਬਸਤੀ, ਨੇਤੀ, ਤ੍ਰਾਟਕ, ਨੌਲੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ। “ਸਤ ਕਿਰਿਆ” ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਛੇ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ “ਸਤ ਨਾਮ” ਮੰਤਰ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਯੋਗ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਛੇ ਸ਼ਟਕਰਮ ਕੀ ਹਨ?
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.22 ਵਿੱਚ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਛੇ ਸ਼ਟਕਰਮ ਹਨ: ਧੌਤੀ (ਪਾਚਨ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ), ਬਸਤੀ (ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ), ਨੇਤੀ (ਨੱਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ), ਤ੍ਰਾਟਕ (ਸਥਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਨੌਲੀ (ਪੇਟ ਦਾ ਮੰਥਨ) ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ (ਤੇਜ਼ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ)। ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪ-ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਟਕਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ (2.21) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਟਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਕਫ ਹੋਵੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸ਼ਟਕਰਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ਟਕਰਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰੀਪਣ, ਕਫ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ “ਬਿਨਾਂ ਖਿਚਾਅ ਦੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ”, ਜਿਵੇਂ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.36 ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਹ-ਨਿਯਮਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਸਤ ਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਟਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਟਕਰਮ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा । कपालभातिश्चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते ॥
dhautir bastis tathā netis trāṭakaṃ naulikaṃ tathā | kapāla-bhātiś caitāni ṣaṭ-karmāṇi pracakṣate ||
ਅਰਥ: ਧੌਤੀ, ਬਸਤੀ, ਨੇਤੀ, ਤ੍ਰਾਟਕ, ਨੌਲੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ — ਇਹ ਛੇ ਕਰਮ (ṣaṭkarma) ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.22 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਛੇਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਮਿਹਦਾ, ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ, ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ — ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलादिकः । प्राणायामं ततः कुर्यादनायासेन सिद्ध्यति ॥
ṣaṭ-karma-nirgata-sthaulya-kapha-doṣa-malādikaḥ | prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryād anāyāsena siddhyati ||
ਅਰਥ: ਜਦੋਂ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀਪਣ, ਕਫ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.36 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਿਨਾਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਟਕਰਮ ਸਾਹ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ।
ਮੁੱਖ ਫ਼ਰਕ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ṣaṭ ਦਾ ਅਰਥ ਛੇ ਹੈ; ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ sat ਦਾ ਅਰਥ ਸੱਚ ਜਾਂ ਹੋਂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਿਪੀਅੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਕਸਰ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ
ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ, ਸਫ਼ਾਈ, ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੁਣੋ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਛੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ।
ਛੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਹਨ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨਹੀਂ
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ ਸ਼ਟਕਰਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਾਧੂ ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਬਲਗ਼ਮ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਾਏ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੇ ਤਗ਼ਮੇ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ṣaṭ ਦਾ ਅਰਥ ਛੇ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ sat ਦੇ ਅਰਥ ਹੋਂਦ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਟਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਭਿਆਸ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਣ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੱਛਤ ਵਿਧੀ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਫ਼ਾਈ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
ਨੇਤੀ, ਤ੍ਰਾਟਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਹਲਕੇ ਰੂਪ ਨਿਗਲੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਲਟੀ, ਆਂਦਰਾਂ ਦੀ ਧੁਲਾਈ ਜਾਂ ਬਸਤਿ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਦਵਾਈ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਪਾਚਨ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੋਧਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਛੇ ਕਰਮ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੂਹ ਹਨ
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਧੌਤੀ, ਬਸਤੀ, ਨੇਤੀ, ਤ੍ਰਾਟਕ, ਨੌਲੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵਾਧੂ ਹਾਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪ-ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸ਼ੋਧਨ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਚੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ “ਕ੍ਰਿਆ” ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੀ ਹਰ ਊਰਜਾ-ਕਸਰਤ ਦਾ ਆਮ ਲੇਬਲ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ
ਸਤ ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਭਿਆਸ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਆਧੁਨਿਕ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਯੋਗ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸਣ, ਮੰਤਰ, ਲੈਅਬੱਧ ਕਿਰਿਆ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਬੰਧ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਛੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾਮਕਰਨ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੜੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੁੜੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਆ ਉਦੇਸ਼-ਪੂਰਨ ਕਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ
ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਮ, ਰਸਮ ਜਾਂ ਉਦੇਸ਼-ਪੂਰਨ ਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਕ੍ਰਿਆ ਯੋਗ ਨੂੰ ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਾਹ–ਮੰਤਰ–ਊਰਜਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਟਕ੍ਰਿਆ ਛੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਬਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰੋਤ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਨੂੰ ਛੇ ਸ਼ੋਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਕੂਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਧੀਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਵਾਦਾਰੀ ਦਾ ਅਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਸਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦੀ ਲੋੜ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੁਪਾਏ।
ਸ਼ਟਕਰਮ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਡੀਟੌਕਸ ਪੈਕੇਜ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵਪਾਰਕ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਯੋਗਿਕ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰਕ ਹੈ, ਪਰ ਅਣਨਾਮੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਕੱਢਣ ਜਾਂ ਹਰ ਰੋਗ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਦਕਿ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬਾਅਦ ਦਾ ਅਸਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸਹਾਇਕ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ
ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਨਾਸ ਦੀ ਸੌਖ, ਪਾਚਨ, ਨੀਂਦ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਖ਼ੂਨ ਵਗਣਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਦਾ ਵਿਗੜਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਆਮ ਕੰਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾਓ ਅਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਿਹਤ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਓ।
ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੰਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸਰੋਤ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਰਮ ਤਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਖੋਜ-ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ ਸਫ਼ਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਸਰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਟੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਤਿਆਰੀ, ਵਰਜਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਣੂ ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?” ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾਂ ਟਾਲੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਸ਼ੁੱਧੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਸੀਮਤ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਐਨ ਸਾਈਨਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਲਈ ਨੇਤੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੇਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
- Shetty et al., Explore 2026 — ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਸੋਜ (ਸਾਈਨਸਾਈਟਿਸ) ਲਈ ਯੋਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਖ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸਕੋਪਿੰਗ ਸਮੀਖਿਆ (12 ਅਧਿਐਨ, ਜਲ ਨੇਤੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਸਮੇਤ). ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਈਨਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ। ਸੀਮਾ: ਸਬੂਤ ਛੋਟੇ ਨਮੂਨਿਆਂ, ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਰੂਪ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਸੀਮਤ ਹਨ; ਲੇਖਕ ਸਹੀ ਢੰਗ ਦੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਟਰਾਇਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ 76 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ. ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਸ਼ੀਰਸ਼ਾਸਨ, ਸਰਵਾਂਗਾਸਨ ਅਤੇ ਪਦਮਾਸਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮ ਲਏ ਗਏ ਅਭਿਆਸ ਸਨ; ਲੇਖਕ ਨਵੇਂ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਦੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗਲਾਕੋਮਾ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਆਸਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਮਾ: ਕੇਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ; ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਕਦੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਇਹ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ
ਸਫ਼ਾਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ। ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਇਹ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਛੇ ਸ਼ੋਧਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ.
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੇਖੋ ਕਿ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ
ਕੁੰਜਲ, ਬਸਤਿ, ਧੌਤੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਟ, ਲਾਗ ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਕੋਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕੋਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਕੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਯੋਗ ਦੀ ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਟਕਰਮ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਯੋਗੀ ਭਜਨ ਦੇ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਬਾਹਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ “ਸਤ ਨਾਮ” ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਸ਼ਟਕਰਮ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕੁਝ ਸਰਲ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਲ ਨੇਤੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਤ੍ਰਾਟਕ, ਠੀਕ ਹਦਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਮਨ ਧੌਤੀ, ਵਸਤ੍ਰ ਧੌਤੀ, ਬਸਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨੌਲੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਸੱਟ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖ ਕੇ ਕਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੋ।
ਸ਼ਟਕਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੇਤੀ ਕੁਝ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਵਮਨ ਧੌਤੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ; ਬਾਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਕੋਰਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਸ਼ਟਕਰਮ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ?
ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਟਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਉਪ-ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਧੌਤੀ, ਦੰਤ-ਧੌਤੀ, ਹ੍ਰਿਦ-ਧੌਤੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਸਥਲ ਬਸਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਆਸਣ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।
ਕੀ ਸ਼ਟਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋਖ਼ਮ ਹਨ?
ਹਾਂ। ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਚੱਕਰ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਗ਼ਲਤ ਨੇਤੀ ਕੰਨ ਜਾਂ ਸਾਈਨਸ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਵਮਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧੌਤੀ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਗਲੇ ਜਾਂ ਮਿਹਦੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਲਸਰ, ਹਰਨੀਆ, ਉੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਹਾਲੀਆ ਸਰਜਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ਟਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਸ-ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੇਤੀ ਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਸ-ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਨੱਕ ਸਵਰ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਮਿਲੇ।
ਸਰੋਤ
- ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.21–38।
- ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਹੈ।
- ਆਧੁਨਿਕ ਸਤ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਉਸ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੱਧਕਾਲੀ ਹਠ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
- ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.22 — ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ.
- ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 2.36 — ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ.
- Shetty et al., Explore 2026 — ਸਾਈਨਸ ਦੀ ਸੋਜ (ਸਾਈਨਸਾਈਟਿਸ) ਲਈ ਯੋਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਖ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸਕੋਪਿੰਗ ਸਮੀਖਿਆ (12 ਅਧਿਐਨ, ਜਲ ਨੇਤੀ ਅਤੇ ਕਪਾਲਭਾਤੀ ਸਮੇਤ).
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ 76 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ.
ਪੀਠ ਨਾਲ ਸਤ ਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਟਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਟਕਰਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ
ਹਠ ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਖੋ, ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਰਸ ਦੇਖੋ, ਜਾਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।