Cooling prāṇāyāma

શીતલી પ્રાણાયામ: પગલાં, લાભ અને સાવચેતીઓ

શીતલી—જીભ વાળીને કરાતા શીતળ શ્વાસ—નું સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન, જેને શાસ્ત્રીય હઠયોગ, વ્યક્તિની પ્રકૃતિ, આધુનિક સંશોધન અને સ્વર યોગ દ્વારા સમજાવાયું છે.

સીધો જવાબ

શીતલી પ્રાણાયામ શું છે?

શીતલી પ્રાણાયામ, જે સીતલી કે Śītalī તરીકે પણ લખાય છે, એક શાસ્ત્રીય ઠંડક આપતો શ્વાસ છે જેમાં વાળેલી જીભ પરથી હવા હળવેથી ખેંચાય છે અને નાક વાટે છોડાય છે. તેનું નામ śītala પરથી આવ્યું છે, “ઠંડું, શાંત કે સુખદ.” અભ્યાસી માટે અનુકૂળ હોય ત્યારે આ અભ્યાસ ગરમી અને ઉત્તેજનાને શાંત કરી શકે છે, પરંતુ તે સર્વત્ર લાગુ પડતો નિર્દેશ નથી: આબોહવા, પ્રકૃતિ, રક્તદબાણ, શ્વસન-આરોગ્ય અને હાલનો સ્વર તેના ઉપયોગને માર્ગદર્શન આપે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

શીતલી પ્રાણાયામ શું છે?

શીતલી (śītalī) પ્રાણાયામ ઠંડક આપતો શ્વાસ છે: નળી જેવી વાળેલી જીભ વડે શ્વાસ અંદર લેવો, શીખવ્યું હોય તો થોડી વાર રોકવો, અને નાક વાટે ધીમે ધીમે છોડવો. હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.57–58 તેનું વર્ણન કરે છે અને કહે છે કે તે તાવ, વધારાના પિત્ત, તરસ અને ભૂખને શાંત કરે છે. તે આઠ શાસ્ત્રીય કુંભકોમાંનો એક છે.

શીતલી શ્વસન કેવી રીતે કરવું?

શીતલી શ્વસન: સીધા બેસો, જીભને નળી જેવી વાળીને થોડી બહાર કાઢો, તેમાંથી ધીમે ધીમે શ્વાસ લો અને ઠંડી હવા અનુભવો; મોં બંધ કરો અને નાક વાટે હળવેથી શ્વાસ છોડો. પાંચથી દસ વાર દોહરાવો. જો જીભ વાળી ન શકાય, તો તેના બદલે શીત્કારી કરો, દાંત વચ્ચેથી શ્વાસ લેતાં.

શીતલી પ્રાણાયામના લાભ શું છે?

શીતલીનો પરંપરાગત ઉપયોગ શરીર અને મનને ઠંડક આપવા, ક્રોધ અને ઉત્તેજનાને શાંત કરવા અને ગરમીમાં તરસ ઘટાડવા માટે થાય છે. એક નાના અભ્યાસમાં જણાયું કે શીતલી અને શીત્કારીથી પેરાસિમ્પેથેટિક, શાંતિદાયક પ્રવૃત્તિના સંકેતકો વધ્યા. તે ગરમ ઋતુઓ અને પિત્ત પ્રકૃતિને અનુકૂળ છે. તેની અસર થોડાં આવર્તનોમાં જ અનુભવાય છે.

શીતલીથી કોણે બચવું જોઈએ?

દમ, શ્વાસનળીનો સોજો (બ્રૉન્કાઇટિસ), શરદી, નીચું રક્તદબાણ, અથવા ઠંડી લાગવાની વૃત્તિવાળા લોકોએ શીતલી ટાળવી જોઈએ અથવા ઓછી માત્રામાં કરવી જોઈએ. તે સામાન્ય રીતે ઠંડા હવામાનમાં કે પ્રદૂષિત હવામાં કરવામાં આવતી નથી, કારણ કે હવા સીધી મોં વાટે અંદર જાય છે. ગર્ભાવસ્થા અને હૃદયરોગમાં કુંભક છોડી દેવામાં આવે છે.

શીતલી પ્રાણાયામ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

સંક્ષેપમાં શીતલી પ્રાણાયામ

  • મુખ્ય ક્રિયા: જીભથી બનેલી નળી દ્વારા ધીમો શ્વાસ લેવો; બંને નસકોરાંથી બળ વિના ઉચ્છ્વાસ.
  • પરંપરાગત હેતુ: વધુ પડતી ગરમી, તરસ અને પિત્ત જેવી ઉત્તેજનાને શાંત કરવી અને સાથે આંતરિક શાંતિ કેળવવી.
  • શ્રેષ્ઠ પાયો: સ્થિર આસન, શિથિલ ઉદર, સ્વચ્છ મુખ અને નસકોરાંથી સ્વાભાવિક ઉચ્છ્વાસ.
  • પ્રારંભિક માત્રા: કુંભક કે બંધ વિના પાંચ હળવા આવર્તન.
  • જોર ન કરો: ચક્કર, શ્વાસની ભૂખ, ઝણઝણાટી, માથાનો દુખાવો, છાતીમાં અસ્વસ્થતા અથવા અસામાન્ય ઠંડક લાગે તો અટકી જાઓ.
  • વ્યક્તિ પ્રમાણે ફેરફાર કરો: નીચું બ્લડ પ્રેશર, ઠંડીની સંવેદનશીલતા, સક્રિય શ્વસનતંત્રની બીમારી કે મોંથી શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી ધરાવતા લોકોએ ફેરફાર કે બીજો અભ્યાસ અપનાવવો જોઈએ.

અર્થ, ઉચ્ચારણ અને પારંપરિક સ્થાન

સંસ્કૃત શીતલી (शीतली) નો ઉચ્ચાર લગભગ “shee-ta-lee” થાય છે. આ સાધના જે ગુણ શોધે છે તેનું નામ છે: સ્વસ્થતા સાથે જોડાયેલી શીતળતા. આધુનિક શોધમાં Sheetali, Shitali અને Sitali લખાય છે; સામાન્ય રીતે બધાં જીભ વાળવાની એ જ પદ્ધતિને દર્શાવે છે. જોકે શીત્કારી સંબંધિત પણ અલગ સાધના છે, જેમાં દાંત વચ્ચેથી હવા ખેંચવામાં આવે છે. મોંનો આકાર, સંવેદના અને યોગ્યતા અલગ હોવાથી બંનેને બેદરકારીથી ભેળવી ન દેવી જોઈએ.

હઠયોગમાં પ્રાણાયામ આચરણ, ખોરાક, બેઠક અને શુદ્ધિથી અલગ નથી. વધુ પડતું જમ્યા પછી, પ્રદૂષિત હવામાં, ચેપ દરમિયાન કે આક્રમક કુંભક સાથે લીધેલો “શીતળ” શ્વાસ પોતાનો હેતુ ગુમાવે છે. શીતળ શબ્દના એક કરતાં વધુ સ્તર પણ છે. તે ભીની જીભ પર વહેતી અનુભવાતી ધારા, પરંપરાગત ઊર્જાસંબંધી ગુણ, કે અનુભવગત ગરમી અને ઉત્તેજનામાં ઘટાડો દર્શાવી શકે છે. શરીરનું અંતર્ગત તાપમાન અવશ્ય ઘટશે એવા વચન તરીકે તેને રજૂ ન કરવું જોઈએ.

શાસ્ત્ર શું કહે છે

जिह्वया वायुमाकृष्य पूर्ववत्कुम्भसाधनम् । शनकैर्घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेत्पवनं सुधीः ॥

jihvayā vāyum ākṛṣya pūrvavat kumbha-sādhanam | śanakair ghrāṇa-randhrābhyāṃ recayet pavanaṃ sudhīḥ ||

અર્થ: જીભ વડે હવાને અંદર ખેંચીને પહેલાંની જેમ રોકી રાખો; પછી જ્ઞાની બંને નસકોરાંથી ધીમે ધીમે શ્વાસ છોડે છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.57 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

પદ્ધતિ ચોક્કસ રીતે અપાઈ છે: જીભથી હવા ખેંચવી, બીજા કુંભકોની જેમ રોકવી, પછી નાક દ્વારા ધીમે છોડવી. જીભ ઠંડક આપનારો માર્ગ બને છે.

गुल्मप्लीहादिकान् रोगान् ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् । विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि ॥

gulma-plīhādikān rogān jvaraṃ pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣām | viṣāṇi śītalī nāma kumbhikeyaṃ nihanti hi ||

અર્થ: શીતલી નામનો આ કુંભક પેટના સોજા, બરોળના વિકારો વગેરે, તાવ, વધુ પિત્ત, ભૂખ, તરસ અને ઝેરને દૂર કરે છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.58 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

ગ્રંથ તેના પરંપરાગત ઉપયોગોનાં નામ આપે છે: તાવ, વધુ પડતું પિત્ત, તરસ, ભૂખ અને ઝેર. પીઠ આને સાધનાની શીતળ, શાંત કરનારી દિશા તરીકે વાંચે છે, તબીબી દાવા તરીકે નહીં.

શીતલી પ્રાણાયામ સુરક્ષિત રીતે કેવી રીતે કરવો

  1. ક્ષણનું મૂલ્યાંકન કરો. શાંત બેસીને તાપમાન, નાડી, શ્વાસ, માનસિક અવસ્થા અને સક્રિય નસકોરું નોંધો. સખત કસરત કે ભારે ભોજન પછી તરત શરૂ ન કરો.
  2. સ્થિર આસન લો. ખુરશી કે ગાદી પર કરોડરજ્જુ સ્વાભાવિક રીતે સીધી રાખીને બેસો. હાથ ટેકવો અને ચહેરો, ગળું તથા પેટ ઢીલાં કરો.
  3. એક નાસિકા-શ્વાસ તૈયાર કરો. ફેફસાંને બળપૂર્વક ખાલી કર્યા વિના બંને નસકોરાંથી સહજ ઉચ્છ્વાસ કરો.
  4. જીભની નળી બનાવો. જીભને સહેજ બહાર કાઢો અને તેની બાજુઓને ઉપર તરફ વાળો. જો તમારી જીભ ન વળે, તો જોર ન કરો; શીત્કારી શીખો અથવા શિક્ષકે મંજૂર કરેલો વિકલ્પ વાપરો.
  5. ધીમેથી શ્વાસ લો. શાંત ચુસ્કી જેવા અનુભવ સાથે જીભ પરથી હવા ખેંચો. શ્વાસ મોટો કે તંગ બને તે પહેલાં અટકો.
  6. મોં બંધ કરો. જીભને પાછી આવવા દો અને ફક્ત સ્વાભાવિક ક્ષણ પૂરતા થોભો. શરૂઆતના સાધકોએ ઇરાદાપૂર્વકનો કુંભક છોડી દેવો.
  7. નાકથી શ્વાસ છોડો. બંને નસકોરાંથી સરળ, સહેજ લાંબો ઉચ્છ્વાસ થવા દો. ખભા સ્થિર રાખો.
  8. પુનરાવર્તન કરો અને નિરીક્ષણ કરો. પાંચ આવર્તનથી શરૂ કરો, પછી સામાન્ય શ્વાસમાં બેસો. જુઓ કે સ્પષ્ટતા અને સરળતા વધ્યાં કે ઠંડક, શુષ્કતા અથવા તાણ આવ્યાં.

પરંપરાગત ઉન્નત શિક્ષણમાં કુંભક અને બંધ ઉમેરાઈ શકે છે. આ તત્ત્વો દબાણ, સ્વયંસંચાલિત ભાર અને પ્રાણની ગતિને બદલે છે; તેમને ઓનલાઇન મળતા નિશ્ચિત પ્રમાણની નકલ કરવાને બદલે સક્ષમ શિક્ષક દ્વારા શીખવા અને ગોઠવવા જોઈએ.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

શીતલી પરનું સંશોધન નાનું છે, પરંતુ પરંપરા જે શાંતિદાયક અસરનું વર્ણન કરે છે તેનો સંકેત આપે છે.

શીતલી સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

સ્વર યોગ શું ચાલી રહ્યું છે તે પૂછે છે પહેલાં પદ્ધતિ પસંદ કરતી વખતે: પ્રબળ જમણું નસકોરું પરંપરાગત રીતે પિંગલા, ઉષ્ણતા, બહિર્મુખ કર્મ અને સૂર્ય ગુણો સાથે જોડાય છે; ડાબો પ્રવાહ ઇડા, શીતળતા, અંતર્મુખતા અને ચંદ્ર ગુણો સાથે. ગરમી અને અસ્વસ્થતા વધુ હોય ત્યારે શીતલીનો વિચાર કરી શકાય, પણ સક્રિય સ્વર ફક્ત એક નિરીક્ષણ છે. હવામાન, પાચન, થાક, ભાવનાત્મક અવસ્થા અને પછીની પ્રવૃત્તિનો હેતુ પણ મહત્ત્વનાં છે.

શ્વાસના અભ્યાસોની સૂચિ અને સમજદાર સાધના વચ્ચેનો આ જ તફાવત છે. એ જ તત્ત્વ-સિદ્ધાંતો દરેકમાં છે, છતાં તેમનું પ્રમાણ જુદું છે—જેમ આંબો અને લીમડો એ જ ધરતી, પાણી, હવા અને તડકામાંથી ઊગીને જુદા ગુણ પ્રગટ કરે છે. સ્વર નિરીક્ષણ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે કે આજે શીતલી સંતુલન પાછું લાવે છે કે ઠંડક અને જડતા વધારે છે.

એક બિન-આક્રમક નિરીક્ષણ અજમાવો: અભ્યાસ પહેલાં સક્રિય નસકોરું નોંધો અને અનુભવાતી ગરમી તથા ઉત્તેજનાને 0 થી 10 સુધી ગુણ આપો. પાંચ સહજ આવર્તનો પૂરાં કરીને બે મિનિટ આરામ કરો. એ જ માપ ફરી નોંધો. આ તબીબી પરીક્ષણ નથી; તે સત્યપૂર્ણ સમજ કેળવે છે અને આપમેળે થતું પુનરાવર્તન અટકાવે છે.

સાવચેતીઓ અને નિષેધ

સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે થોડાં જોર વિનાનાં આવર્તન સામાન્ય રીતે સૌમ્ય હોય છે. સ્વાસ્થ્ય-વ્યવસ્થાપન માટે અભ્યાસ વ્યક્તિ પ્રમાણે પસંદ કરવો જોઈએ. તીવ્ર શ્વસન-ચેપ, અનિયંત્રિત દમના લક્ષણો, ખૂબ નીચું બ્લડ પ્રેશર, ઠંડી પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલતા, હાઇપોથર્મિયા, તીવ્ર થાક, તાજેતરની મોંની શસ્ત્રક્રિયા કે પ્રદૂષિત હવામાં આ ટાળો અથવા લાયક માર્ગદર્શન લો. મોંથી શ્વાસ લેવાથી સૂકા કે સંવેદનશીલ ગળામાં બળતરા થઈ શકે છે. ઘરઘરાટી, છાતીમાં દુખાવો, ચક્કર કે સ્પષ્ટ અસ્વસ્થતા થાય તો અટકી જાઓ.

લૂ લાગવી, અતિશય ઊંચું બ્લડ પ્રેશર અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી કટોકટીમાં શીતલીનો ઉપયોગ ન કરો. આ સ્થિતિઓમાં યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. જો તમે બ્લડ પ્રેશરની દવા લેતા હો, તો તબીબ સાથે દેખરેખ રાખો, કારણ કે ઉપયોગી પૂરક અભ્યાસ અને દવા એક જ દિશામાં અસર કરી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા, જટિલ હૃદયરોગ અને નોંધપાત્ર માનસિક અસ્થિરતામાં વ્યક્તિગત રીતે મૂલવેલો ક્રમ જરૂરી છે. તીવ્ર કુંભક, વારંવાર બંધ અને લાંબા સત્રો નવા સાધકે ઉમેરવાનાં નથી.

સામાન્ય ભૂલો

  • શક્ય એટલો વધુ શ્વાસ લેવો: શીતલીની પરિપક્વતા સરળતાથી આવે છે, ફેફસાં ખેંચવાથી નહીં.
  • જીભને વાળવા માટે જોર કરવું: જીભ વાળવાની ક્ષમતા શરીરરચના મુજબ જુદી જુદી હોય છે; ન વળવી એ નિષ્ફળતા નથી.
  • કોઈ કોષ્ટક જોઈને લાંબું કુંભક ઉમેરવું: કુંભક અભ્યાસને બદલી નાખે છે અને ક્ષમતા અનુસારનું હોવું જોઈએ.
  • ગંદી કે ખૂબ ઠંડી હવામાં અભ્યાસ કરવો: નાકમાં ઓછી ગાળણ અને ગરમાવા સાથે હવા મોં વાટે અંદર જાય છે.
  • દરેક શાંત અનુભવને ઇલાજ કહેવો: વાસ્તવિક પરિણામોની નોંધ રાખો અને જરૂરી સ્વાસ્થ્ય સારવાર ચાલુ રાખો.
  • પછીની અસરની અવગણના: શ્વાસ, મનોદશા, પાચન અને પછીના કલાક દરમિયાનની ઊર્જા પણ મૂલ્યાંકનનો ભાગ છે.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

જો હું શીતલી માટે જીભ વાળી ન શકું તો શું?

કેટલાક લોકો જનીનગત રીતે જીભ વાળી શકતા નથી. તેના બદલે શીત્કારી કરો — બંધ દાંત વચ્ચેથી, હોઠ અલગ રાખીને શ્વાસ લેતાં — જે સમાન ઠંડક આપનારી અસર આપે છે. બીજો વિકલ્પ “કાકી” ચાંચ આકારનું મોં છે. જીભ કે જડબા પર ક્યારેય તાણ ન આપો. ઠંડક ધીમા શ્વાસ લેવાથી આવે છે, જીભના આકારથી નહીં.

શું શીતલી ઊંચા બ્લડ પ્રેશર માટે સારી છે?

તેની શાંત કરતી અસર ઊંચું રક્તદબાણ ધરાવતા કેટલાક લોકોને મદદ કરી શકે છે, અને તેમના માટે તે સામાન્ય રીતે શ્વાસ રોક્યા વિના કરાય છે. તેની અસર સાધારણ છે, જેવી એકલ ઉપાયોની સામાન્ય રીતે હોય છે. રક્તદબાણ પર નજર રાખો અને અભ્યાસ સૌમ્ય રાખો; ચક્કર આવે તો અટકી જાઓ. થોડા અઠવાડિયા પહેલાં અને પછીના માપ નોંધો.

શીતલીનો અભ્યાસ કરવાનો સૌથી યોગ્ય સમય કયો છે?

ગરમ હવામાનમાં, દિવસની ગરમીમાં, શ્રમ પછી, અથવા જ્યારે મન ગુસ્સે કે અશાંત હોય ત્યારે. ઠંડી સવારે અને શિયાળામાં શરૂઆતમાં તેને સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે. સ્વર યોગ એક સંકેત ઉમેરે છે: જ્યારે જમણું, સૌર નસકોરું લાંબા સમયથી પ્રબળ હોય, ત્યારે શીતળ અભ્યાસ સંતુલન પાછું લાવે છે.

મારે શીતલીનાં કેટલાં આવર્તન કરવાં જોઈએ?

પાંચથી દસ ધીમા આવર્તનથી શરૂ કરો અને થોડા દિવસ સુધી તેની અસર જુઓ. અનુભવી સાધકો ઉનાળામાં વધુ કરી શકે છે. જો ઠંડી લાગે, નાક જકડાય કે શરીર ભારે લાગે, તો સંખ્યા ઘટાડો અથવા અટકી જાઓ. ઉનાળામાં ઘણા સાધકો બપોરની ગરમીમાં, જ્યારે ઠંડક સૌથી વધુ ગમે છે, ત્યારે એક ટૂંકો ક્રમ ફરી કરે છે.

શું શીતલી કુંભક સાથે કરી શકાય?

પ્રદીપિકા તેને કુંભક તરીકે વર્ણવે છે, તેથી શ્વાસ રોકવો એ શાસ્ત્રીય સ્વરૂપનો ભાગ છે. શરૂઆત કરનારે પહેલાં રોક્યા વિના અભ્યાસ કરવો. શ્વાસ રોકવાનું શિક્ષક સાથે ધીમે ધીમે ઉમેરાય છે અને ઊંચું રક્તદબાણ, હૃદયરોગ તથા ગર્ભાવસ્થામાં ટાળવામાં આવે છે. શીતળ અસર કોઈ પણ રોક્યા વિના પહેલેથી હાજર છે, તેથી શ્વાસ રોકવાનું છોડી દેવાથી કંઈ આવશ્યક ગુમાવાતું નથી.

શીતલીનો સ્વર યોગ સાથે શો સંબંધ છે?

શીતલી ઇડા સાથે જોડાયેલા ચંદ્ર-સંબંધી, ઠંડક આપનારા ગુણોને ટેકો આપે છે. જ્યારે ગરમી, ક્રોધ કે લાંબા સમયનો સૌર પ્રવાહ હાવી હોય, ત્યારે તે સંતુલન પાછું લાવવામાં મદદ કરે છે. અભ્યાસ પહેલાં અને પછી નસકોરાંના પ્રવાહનું નિરીક્ષણ તેની અસર સીધી બતાવે છે. જમણા નસકોરાથી ડાબા નસકોરા તરફ, અથવા વધુ સમાન પ્રવાહ તરફ, થતા ફેરફારને નોંધવો એ અભ્યાસે પોતાનું કામ કર્યાની સરળ નિશાની છે.

શીતલી પ્રાણાયામ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

પ્રાણાયામને વ્યક્તિગત વિજ્ઞાન તરીકે શીખો

ચાલુ રાખો પ્રાણાયામ માર્ગદર્શિકા અથવા સરખામણી કરો શીત્કારી પ્રાણાયામ. સ્વર યોગ પીઠ સાધકનું સ્વાસ્થ્ય, પ્રકૃતિ, સક્રિય સ્વર અને હેતુ જોઈને શ્વાસ શીખવે છે—દરેક વ્યક્તિ માટે એક જ નિશ્ચિત ક્રમ તરીકે નહીં.

સ્રોતો અને વધુ વાંચન