Solar prāṇāyāma

સૂર્ય ભેદન પ્રાણાયામ: પગલાં, લાભ અને સાવધાનીઓ

હઠયોગ, પિંગલા નાડી, વ્યક્તિગત પ્રકૃતિ, આધુનિક માપન અને સ્વર યોગ દ્વારા સમજાવાયેલો જમણા નસકોરાનો સૂર્ય શ્વાસ.

સીધો જવાબ

સૂર્ય ભેદન પ્રાણાયામ શું છે?

સૂર્ય ભેદન એક શાસ્ત્રીય સૌર પ્રાણાયામ છે, જેમાં સાધક જમણા નસકોરાંથી શ્વાસ લે છે અને ડાબાથી છોડે છે; પરંપરાગત રીતે શ્વાસને પિંગલા નાડી દ્વારા દોરવામાં આવે છે. સૂર્ય (Sūrya) means sun and ભેદન means piercing or passing through. It is generally used to awaken, warm and mobilise rather than cool. Because it can increase activation, it must be selected according to the practitioner’s present state—not prescribed uniformly.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

સૂર્ય ભેદન પ્રાણાયામ શું છે?

સૂર્ય ભેદન એટલે “સૂર્યને ભેદતો” શ્વાસ: જમણા નસકોરાંથી, એટલે સૌર નાડી (પિંગલા) દ્વારા, શ્વાસ લેવો, શ્વાસ રોકવો અને ડાબા નસકોરાંથી છોડવો. હઠયોગ પ્રદીપિકામાં આઠ કુંભકોમાં તે પહેલો છે, જે કહે છે કે તે માથાને શુદ્ધ કરે છે અને વાતના વિકારો દૂર કરે છે. તે ગરમાવો આપનાર અને સ્ફૂર્તિદાયક છે.

સૂર્ય ભેદનનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો?

સૂર્ય ભેદન: સીધા બેસો, ડાબું નસકોરું બંધ કરો, જમણાથી ધીમે ધીમે શ્વાસ લો; જો કુંભક શીખવવામાં આવ્યો હોય તો સહજતાથી રોકો; પછી જમણું બંધ કરો અને ડાબાથી ધીમે ધીમે છોડો. પાંચથી દસ આવર્તન કરો. શ્વાસને સરળ રાખો અને રોકવામાં ક્યારેય બળ ન કરો.

સૂર્ય ભેદનના લાભ શું છે?

સૂર્ય ભેદનનો પરંપરાગત રીતે ઉપયોગ શરીરને ગરમ કરવા, ઊર્જા અને સતર્કતા વધારવા તથા વાત અને કફને સંતુલિત કરવા માટે થાય છે. એક અભ્યાસમાં જણાયું કે જમણા નસકોરાંથી શ્વાસ લેવાથી રક્તદબાણ થોડું વધ્યું અને પ્રતિક્રિયા-સમય ઘટ્યો, જે તેના સક્રિય કરનારા સ્વભાવ સાથે સુસંગત છે. તે ઠંડી ઋતુઓ અને સુસ્ત અવસ્થાઓ માટે અનુકૂળ છે.

સૂર્ય ભેદનથી કોણે બચવું જોઈએ?

ઊંચું રક્તદબાણ, હૃદયરોગ, ચિંતા, અનિદ્રા, અતિ-થાઇરૉઇડ (હાઇપરથાઇરૉઇડિઝમ) કે ગરમ, પિત્ત-પ્રધાન અવસ્થાવાળા લોકોએ સૂર્ય ભેદન ટાળવું જોઈએ અથવા ફક્ત માર્ગદર્શન હેઠળ કરવું જોઈએ. ગરમ હવામાનમાં તે સામાન્ય રીતે ઘટાડવામાં આવે છે. ગર્ભાવસ્થામાં અને ઝામર (ગ્લૉકોમા)માં કુંભક છોડી દેવામાં આવે છે.

સૂર્ય ભેદન પ્રાણાયામ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

સૂર્ય ભેદન સંક્ષેપમાં

  • શાસ્ત્રીય દિશા: જમણાથી શ્વાસ લો, ડાબાથી છોડો.
  • ઊર્જાની દિશા: પિંગલા, સૂર્ય જેવી સક્રિયતા, ઉષ્મા, એકાગ્રતા અને બહિર્મુખ ક્ષમતા.
  • તેના જેવું નથી: માત્ર જમણા નસકોરાંથી શ્વાસ લેવો અને છોડવો, જેને સંશોધનમાં ઘણી વાર સૂર્ય અનુલોમ વિલોમ કહેવાય છે.
  • પ્રારંભિક માત્રા: કુંભક વિના પાંચ હળવા આવર્તન.
  • આ સ્થિતિમાં પસંદ કરવું યોગ્ય: જ્યારે સુસ્તી, ઠંડક કે જડતા હોય અને કોઈ નિષેધ લાગુ ન પડતો હોય.
  • બળ લગાવવાથી બચો: ગરમી, ઉશ્કેરાટ, માથાનો દુખાવો કે દબાણ અટકવાનો અને ફરી મૂલ્યાંકન કરવાનો સંકેત છે.

અર્થ અને શાસ્ત્રીય સૂચના

યૌગિક ભાષામાં “સૂર્ય” માત્ર ખગોળીય પિંડ નથી. તે વ્યક્તિગત ક્ષેત્રમાં પ્રગટ થતા તેજ, ચયાપચય, વિવેક અને કર્મની એક ભાતનું પ્રતીક છે. પિંગલા સૌર નાડી છે અને જમણા નસકોરાની પ્રબળતા સાથે જોડાયેલી છે. સૂર્ય ભેદન જાણીબૂઝીને તે જ ધારામાં પ્રવેશ કરે છે. એટલે જ તેને સામાન્ય શ્વાસ-કસરત સુધી સીમિત કરી શકાય નહીં.

હઠયોગ પ્રદીપિકા બેઠેલા યોગીને સૂચના આપે છે કે બહારની હવા જમણા માર્ગેથી ધીમે ધીમે ખેંચવી, રોકી રાખવી અને ડાબેથી ધીમે ધીમે છોડવી. તે પરંપરાગત પરિભાષામાં શુદ્ધિ અને વાત-સંબંધી અસરો વર્ણવે છે. શરૂઆત કરનારે પહેલાં દિશાનો ક્રમ શીખવો. કુંભક અને બંધ અભ્યાસને ઘણો તીવ્ર બનાવે છે અને પ્રત્યક્ષ માર્ગદર્શન હેઠળ જ હોવા જોઈએ.

શાસ્ત્ર શું કહે છે

आकेशादानखाग्राच्च निरोधावधि कुम्भयेत् । ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत्पवनं शनैः ॥

ākeśād ānakhāgrāc ca nirodhāvadhi kumbhayet | tataḥ śanaiḥ savya-nāḍyā recayet pavanaṃ śanaiḥ ||

અર્થ: શ્વાસને ત્યાં સુધી રોકો જ્યાં સુધી તે વાળથી લઈને નખના છેડા સુધી અનુભવાય, કુંભકની મર્યાદા સુધી; પછી ડાબા નસકોરાંથી ધીમે ધીમે, ધીમે ધીમે શ્વાસ છોડો.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.49 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

પદ્ધતિ ચોક્કસ છે: શ્વાસને વાળથી નખ સુધી અનુભવાય ત્યાં સુધી રોકો, પછી ડાબા નસકોરાથી ધીમે ધીમે છોડો. પુનરાવર્તિત “ધીમે” નિર્દેશનો ભાગ છે.

कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् । पुनः पुनरिदं कार्यं सूर्यभेदनमुत्तमम् ॥

kapāla-śodhanaṃ vāta-doṣa-ghnaṃ kṛmi-doṣa-hṛt | punaḥ punar idaṃ kāryaṃ sūrya-bhedanam uttamam ||

અર્થ: સૂર્ય ભેદન મસ્તકને શુદ્ધ કરે છે, વાત-વિકારો અને કૃમિજન્ય વિકારોને દૂર કરે છે; આ ઉત્તમ અભ્યાસ વારંવાર કરવો જોઈએ.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.50 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

તેના પરંપરાગત લાભ: મસ્તકની શુદ્ધિ અને વાત-વિકારોનું નિવારણ. “વારંવાર” શબ્દ નિયમિત અભ્યાસ પર ભાર મૂકે છે, પહેલાંના શ્લોકોએ માગેલી માત્રાની અંદર રહીને.

પ્રારંભિક સૂર્ય ભેદનનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો

  1. તમારી હાલની અવસ્થા વાંચો. પ્રબળ નસકોરું, શરીરનું તાપમાન, નાડી, મનની ગતિ અને સાધનાનો હેતુ જુઓ.
  2. સ્થિર બેસો. માથું વચ્ચે, છાતી ખુલ્લી અને ચહેરો શિથિલ રાખો.
  3. નાસિકા મુદ્રા બનાવો. જમણો હાથ હળવેથી વાપરો; નાકનો આકાર ન બગાડો.
  4. ડાબું નસકોરું બંધ કરો. જમણાથી ધીમે ધીમે શ્વાસ લો, મહત્તમ શ્વાસ ખેંચ્યા વિના.
  5. બાજુ સહજતાથી બદલો. જમણું બંધ કરો, ડાબું ખુલ્લું રાખો અને શરૂઆતના સાધક તરીકે ઇરાદાપૂર્વક કુંભક ન કરો.
  6. ડાબા નસકોરાથી શ્વાસ છોડો. તેને શાંત અને સહજ રહેવા દો; સહેજ લાંબો કરો, પરંતુ ત્યારે જ જો તેમાં કોઈ પ્રયત્ન ન લાગે.
  7. પાંચ આવર્તન કરો. સામાન્ય શ્વાસથી સમાપ્ત કરો અને કેટલાક મિનિટ સુધી ગરમી, સજાગતા અને સ્વરનું નિરીક્ષણ કરો.

શાસ્ત્રીય અભ્યાસમાં આંતરિક કુંભક, મૂલ બંધ અને જાલંધર બંધ ઉમેરાઈ શકે છે. તે છાતીની અંદરના દબાણને બદલે છે અને પ્રાણની દિશાને તીવ્ર કરે છે. લોહીનું દબાણ, શ્વસન ક્ષમતા, ચેતાતંત્રનો પ્રતિભાવ અને તૈયારીના મૂલ્યાંકન વિના ઑનલાઇન મળતાં નિશ્ચિત પ્રમાણોની નકલ કરવી અયોગ્ય છે.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

એક નસકોરાથી શ્વસનના અભ્યાસો પરંપરાએ વર્ણવેલી દિશાઓ તરફ ઇશારો કરે છે: જમણા નસકોરાથી શ્વસન સક્રિય કરવા તરફ, ડાબા નસકોરાથી અને વારાફરતી નસકોરાંથી શ્વસન શાંત કરવા તરફ ઝોક ધરાવે છે.

અભ્યાસોએ શું ચકાસ્યું અને શું ન ચકાસ્યું

આ અભ્યાસોએ નાસિકા આવર્તન અથવા જબરજસ્તીથી એક નસકોરાંથી શ્વસન માપ્યું, અને પરિણામો અલગ-અલગ છે: જબરજસ્તીથી ડાબા નસકોરાંથી શ્વસને એક અભ્યાસમાં ચિંતા વધારી (Schiff 1995); બીજામાં, બળપૂર્વક કરવાથી એ પણ બદલાયું નહીં કે કયું નસકોરું પ્રબળ રહે છે (Sanders 1994).

સ્વર યોગનો દાવો જુદો છે: વહેતી નાડી કામ સાથે મેળ ખાતી હોવી જોઈએ — ચંદ્ર પ્રવાહમાં સૌમ્ય કામ; સૂર્ય પ્રવાહમાં જોરદાર કામ, ભોજન અને ઊંઘ (શિવ સ્વરોદય 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

કોઈ પ્રકાશિત અભ્યાસે નસકોરાને પ્રવૃત્તિ સાથે મેળવ્યું નથી; દરેકે કામ, કલાક, સ્વર કે તત્ત્વની પરવા કર્યા વિના નિશ્ચિત સમય માટે એક નસકોરું નક્કી કર્યું, અને કોઈએ પહેલાં એ પુષ્ટિ કરી નથી કે સ્વર બદલાઈ ગયો હતો. તેથી તેમનાં પરિણામો સ્વરના સિદ્ધાંતને ન પુષ્ટ કરે છે, ન ખંડિત — એ અમારી તર્કસંગત સ્થિતિ છે, જેનું હજી પરીક્ષણ થયું નથી.

ક્રૉસઓવર અભ્યાસ — એ જ લોકો નાડીને અનુરૂપ રાખીને, પછી અનુરૂપ ન રાખીને ખાતા, ઊંઘતા કે કામ કરતા — આને ચકાસશે. પીઠ સંશોધકોને તે કરવા આમંત્રણ આપે છે.

સૂર્ય ભેદન અને સ્વર યોગ

સ્વર યોગ સૂર્ય ભેદનના સમજદાર ઉપયોગ માટે આવશ્યક છે. જો પિંગલા પહેલેથી જ ખૂબ સક્રિય હોય અને વ્યક્તિને ગરમી લાગતી હોય, ગુસ્સો હોય, ઊંચું બ્લડ પ્રેશર હોય કે તે અતિ ઉત્તેજિત હોય, તો સૌર શ્વાસ ઉમેરવાથી સંતુલનથી વધુ દૂર જઈ શકાય. જો ઇડાની પ્રબળતા ઠંડક, ઊંઘરેટાપણું અને બહારની કાર્યક્ષમતાના અભાવ સાથે હોય, તો થોડો સૌર હસ્તક્ષેપ યોગ્ય હોઈ શકે.

છતાં નસકોરાંનું પ્રાધાન્ય એકમાત્ર પરિબળ નથી. અડધો ભરેલો ગ્લાસ, અડધો ખાલી ગ્લાસ અને ટેબલ પર પાણી સાથે મૂકેલો ગ્લાસ — એક જ વાસ્તવિકતાના જુદા જુદા યથાર્થ પાસાં વર્ણવે છે. એ જ રીતે સ્વર, નાડી, મનોદશા, હવામાન, પાચન અને આગામી પ્રવૃત્તિ જુદી જુદી બારીઓ છે. સમજદાર નિર્ણય કોઈ એકને સર્વોપરી ગણવાને બદલે તે સૌને ભેગા કરે છે.

પાંચ આવર્તન પહેલાં અને પછી સક્રિય નસકોરું, ઉષ્મા અને સજાગતા 0 થી 10 ના માપમાં નોંધો. સ્પષ્ટતા ઉત્તેજનામાં બદલાઈ જાય તો અટકી જાઓ. આ પ્રત્યક્ષ પ્રયોગ યૌગિક સિદ્ધાંતનું સન્માન કરે છે: પ્રશ્ન પૂછો, કાળજીથી અભ્યાસ કરો, નિરીક્ષણ કરો અને માત્ર એટલું જ સ્વીકારો જેને અનુભવ અને માર્ગદર્શન પુષ્ટિ આપે.

નિષેધો અને અનુકૂલન

તાવ, શરીર વધુ ગરમ થવું, નિર્જલીકરણ, તીવ્ર સોજો, અનિયંત્રિત ઊંચું બ્લડ પ્રેશર, સ્પષ્ટ ચિંતા, ગભરાટનું સક્રિય થવું, અનિદ્રા કે સક્રિય માઇગ્રેન હોય ત્યારે સ્વતંત્ર સૂર્ય ભેદન ટાળો. હૃદયરોગ, વાઈ (એપિલેપ્સી), ગર્ભાવસ્થા, નોંધપાત્ર શ્વસન રોગ, બાયપોલર મેનિયા કે સાયકોસિસ હોય ત્યારે વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન લો. ભોજન, આરામ કે તબીબી ધ્યાનની જરૂર હોય એવા થાકને દબાવવા માટે તેનો ઉપયોગ ન કરો.

ચક્કર, માથાનો દુખાવો, છાતીમાં અગવડ, ધબકારા વધવા, દૃષ્ટિની ગરબડ કે વધતી અસ્વસ્થતા થાય ત્યારે અટકી જાઓ. બંધ જમણા નસકોરાંને દબાણથી ખોલવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ. શુદ્ધ હવા અને નાકની હળવી સ્વચ્છતા અભ્યાસ પહેલાં આવે છે. કુંભક અને બંધ શરૂઆત કરનાર માટે અને અનેક તબીબી સ્થિતિઓમાં અયોગ્ય છે.

સામાન્ય ભૂલો

  • શાસ્ત્રીય સૂર્ય ભેદનને ફક્ત જમણા નસકોરાના શ્વાસ સાથે ગૂંચવી નાખવું: વપરાતી ચોક્કસ દિશા જણાવો.
  • સૌર એટલે બળપૂર્વક એમ માની લેવું: પ્રાણાયામ લાંબો અને સૂક્ષ્મ બને છે.
  • પહેલેથી વધુ ગરમ હોય ત્યારે અભ્યાસ કરવો: પદ્ધતિએ વર્તમાન અસંતુલનનો જવાબ આપવો જોઈએ.
  • બંધ નસકોરાને જોરથી ખોલવું: અવરોધમાં વધુ જોરદાર ખેંચાણ નહીં, મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
  • લાંબું કુંભક ઉમેરવું: ઉન્નત સ્વરૂપ માટે તૈયારી અને દેખરેખ જરૂરી છે.
  • પુનઃસ્વસ્થતાને બદલે ઉત્તેજનાનો ઉપયોગ: યોગ શરીરની આરામની જરૂરને છુપાવતો નથી.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું સૂર્ય ભેદન અને જમણા નસકોરાથી શ્વસન એક જ છે?

બરાબર એમ નહીં. સાદા જમણા નસકોરાંના શ્વસનમાં શ્વાસ લેવાનું અને છોડવાનું બંને જમણેથી થાય છે. સૂર્ય ભેદનમાં જમણેથી શ્વાસ લેવાય છે, રોકાય છે અને ડાબેથી છોડાય છે, જેમ પ્રદીપિકા વર્ણવે છે. બંને સૂર્ય નાડી પર ભાર મૂકે છે; શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ કુંભક અને ડાબેથી ઉચ્છ્વાસ ઉમેરે છે. શિક્ષકો ઘણી વાર કુંભક ઉમેરતા પહેલાં સાદા સ્વરૂપથી શરૂઆત કરાવે છે.

મારે સૂર્ય ભેદનનો અભ્યાસ ક્યારે કરવો જોઈએ?

સવારે, ઠંડા હવામાનમાં, અથવા જ્યારે ભારે, સુસ્ત કે ઓછી ઊર્જા લાગે ત્યારે. ઊંઘ પહેલાં અને ગરમ હવામાનમાં તેને ટાળો. સ્વર યોગ તેને ત્યારે સૂચવે છે જ્યારે ડાબું, ચંદ્ર નસકોરું લાંબા સમયથી પ્રબળ હોય અને પ્રવૃત્તિની જરૂર હોય.

શું સૂર્ય ભેદન રક્તદબાણ વધારી શકે?

હા, સ્વસ્થ યુવા પુખ્તોના એક અભ્યાસમાં જમણા નસકોરાથી શ્વસને રક્તદબાણ થોડું વધાર્યું. ઊંચું રક્તદબાણ કે હૃદયરોગ ધરાવતા લોકોએ તેનાથી બચવું જોઈએ અથવા માત્ર માર્ગદર્શન હેઠળ, કુંભક વિના કરવું જોઈએ. જેને માથાનો દુખાવો, ચહેરો લાલ થવો કે ધબકારા વધવાનો અનુભવ થાય તેણે અટકી જવું. તેમના માટે નાડી શોધન કે લાંબો ઉચ્છ્વાસ જેવા શાંત અભ્યાસો વધુ સારા વિકલ્પ છે.

સૂર્ય ભેદનનાં કેટલાં આવર્તન સુરક્ષિત છે?

શરૂઆત કરનારા: કુંભક વિના પાંચ આવર્તન. માર્ગદર્શન હેઠળ આવર્તન અને કુંભક ધીમે ધીમે વધે છે. માથામાં ગરમી, ધબકારા, ચીડિયાપણું કે નબળી ઊંઘ લાગે તો અટકી જાઓ — આ અતિરેકના સંકેતો છે. સાચી સંખ્યા તે છે જે તમને ઉત્તેજિત નહીં, પણ સજાગ અને સ્થિર રાખે; શિક્ષક તેને તમારી પ્રકૃતિ, ઋતુ અને સ્વાસ્થ્ય અનુસાર નક્કી કરી શકે.

પ્રદીપિકામાં “વાત દોષઘ્ન” નો અર્થ શું છે?

તેનો અર્થ “વાત વિકારોનો નાશ” છે — આયુર્વેદિક ભાષામાં, ગરમી આપતા સૌર શ્વાસ દ્વારા ઠંડક, રૂક્ષતા અને ચેતાતંત્રીય અસ્થિરતા જેવા વધારાના વાયુ તત્ત્વને શાંત કરવું. ગ્રંથ મસ્તકની શુદ્ધિનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. આ અભ્યાસની દિશાનાં પરંપરાગત વર્ણનો છે.

સ્વર યોગ સૂર્ય ભેદનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે?

સ્વરોદય કહે છે કે સૌર પ્રવાહ જોશીલા, માગણીવાળા કાર્ય માટે અનુકૂળ છે. સૂર્ય ભેદન જાણીબૂઝીને એ પ્રવાહને બળવાન કરે છે. સ્વર સાધકો તેનો ઉપયોગ પ્રવૃત્તિની તૈયારી માટે અને પછી નસકોરાંનું સંતુલન કેવી રીતે બદલાય છે તે નિહાળવા માટે કરે છે. જ્યારે સૌર પ્રવાહ પહેલેથી પ્રબળ હોય ત્યારે તેનો ઉપયોગ થતો નથી, કારણ કે તેનાથી સંતુલન વધુ ખોરવાય; સાધના હંમેશાં સંતુલનની સેવા કરે છે, તીવ્રતાની નહીં.

સૂર્ય ભેદન પ્રાણાયામ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

સંતુલનના એક જ વિજ્ઞાન તરીકે સૂર્ય અને ચંદ્ર શ્વસન શીખો

સરખામણી કરો ચન્દ્ર ભેદન (Chandra Bhedana) અને અભ્યાસ કરો પ્રાણાયામ માર્ગદર્શિકા. સ્વર યોગ પીઠ ક્યારે, શા માટે અને કેટલું તે શીખવે છે—માત્ર નામથી પદ્ધતિ નહીં.

સ્રોતો અને વધુ વાંચન