Hatha Yoga

યોગના પ્રકારો: સત્યની એક જ શોધમાં જુદાં જુદાં દ્વાર

યોગના મુખ્ય માર્ગોની પદ્ધતિ, સ્રોત, સ્વભાવ અને હેતુ પ્રમાણે સરખામણી કરો—અને જુઓ કે હઠ, રાજ, કર્મ, ભક્તિ, જ્ઞાન, ક્રિયા અને કુંડલિની એકબીજાને કેવી રીતે ટેકો આપે છે.

ટૂંકમાં

યોગના પ્રકારો

યોગના મુખ્ય પ્રકારો સંતુલન, સત્ય અને મુક્તિની શોધમાં પૂરક ભાર છે. હઠ શરીર અને પ્રાણ દ્વારા કામ કરે છે, રાજ શિસ્તબદ્ધ મન દ્વારા, કર્મ કર્મ દ્વારા, ભક્તિ ભક્તિ દ્વારા, જ્ઞાન જિજ્ઞાસા દ્વારા, અને ક્રિયા કે કુંડલિની નિશ્ચિત રૂપાંતરકારી શિસ્તો દ્વારા. યોગ્ય માર્ગ સ્વભાવ, કર્તવ્ય, સ્વાસ્થ્ય, તૈયારી અને વિશ્વસનીય માર્ગદર્શનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

યોગના મુખ્ય પ્રકારો કયા છે?

ભારતીય પરંપરામાં યોગના મુખ્ય પ્રકારો છે જ્ઞાનયોગ (જ્ઞાન), ભક્તિયોગ (ભક્તિ), કર્મયોગ (નિઃસ્વાર્થ કર્મ), રાજયોગ (ધ્યાન), હઠયોગ (શરીર અને શ્વાસ), કુંડલિની અને તંત્ર યોગ (શક્તિ અને સૂક્ષ્મ શરીર), મંત્ર યોગ, ક્રિયા યોગ અને સ્વર યોગ (શ્વાસ અને સમય). આધુનિક શૈલીઓ આસન-આધારિત અનેક સ્વરૂપો ઉમેરે છે.

કયા પ્રકારનો યોગ શ્રેષ્ઠ છે?

શ્રેષ્ઠ પ્રકારનો યોગ એ છે જે તમારા સ્વભાવ, આરોગ્ય અને જીવનના તબક્કાને અનુકૂળ હોય, અને સ્થિરતાથી કરવામાં આવે. ચિંતનશીલ વ્યક્તિ જ્ઞાનથી શરૂ કરી શકે, ભક્તિમય હૃદય ભક્તિથી, સક્રિય વ્યક્તિ કર્મ કે હઠથી. મોટા ભાગના શિક્ષકો માર્ગોને જોડે છે; ગીતા પોતે જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનું એકીકરણ કરે છે.

યોગના ચાર માર્ગ કયા છે?

યોગના ચાર માર્ગ, જેમને સ્વામી વિવેકાનંદે ગીતા અને પતંજલિમાંથી લોકપ્રિય બનાવ્યા, તે છે જ્ઞાન (જાણકારી), ભક્તિ (શ્રદ્ધાભાવ), કર્મ (કાર્ય) અને રાજ (ધ્યાન). તે પૂરક છે: મસ્તક, હૃદય, હાથ અને મન, દરેક મિલનના એક જ લક્ષ્ય તરફ દોરી જાય છે.

યોગના પ્રકારોમાં સ્વર યોગ શું છે?

સ્વર યોગ શ્વાસના સ્વાભાવિક પ્રવાહનો યોગ છે: કયું નસકોરું પ્રબળ છે, શ્વાસમાં પાંચ તત્ત્વો, અને તેમની સાથે સુમેળમાં કર્મ કરવું તે નિહાળવું. તેનો મૂળ ગ્રંથ શિવ સ્વરોદય છે. શ્વાસ દરેક અભ્યાસના પાયામાં હોવાથી, સ્વર બીજા બધા માર્ગોને રોજિંદા જીવન સાથે જોડે છે.

યોગના પ્રકારો વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

યોગના પ્રકારોની તુલના

માર્ગમુખ્ય સાધનોશાસ્ત્રીય સ્રોતઘણી વાર અનુકૂળ
જ્ઞાનયોગજિજ્ઞાસા અને વિવેકઉપનિષદો, ગીતાચિંતનશીલ સ્વભાવ
ભક્તિ યોગભક્તિ, મંત્રજપ, પૂજાગીતા અ. 12, ભાગવતભક્ત હૃદયો
કર્મયોગઆસક્તિ વિનાનું કર્મGītā 2.47–50, 3.19સક્રિય લોકો, ગૃહસ્થો
રાજયોગઅષ્ટાંગ, ધ્યાનયોગસૂત્રધ્યાન તરફ આકર્ષાયેલા લોકો
હઠયોગઆસન, પ્રાણાયામ, મુદ્રાહઠયોગ પ્રદીપિકાશરીર અને શ્વાસનું ઘડતર
કુંડલિની / તંત્રશક્તિ, મંત્ર, સૂક્ષ્મ શરીરતંત્રો, ષટ્ચક્ર-નિરૂપણગુરુ સાથે તૈયાર થયેલા વિદ્યાર્થીઓ
સ્વર યોગશ્વાસ-પ્રવાહ, તત્ત્વ, સમયશિવ સ્વરોદયકોઈ પણ; અભ્યાસને જીવન સાથે જોડે છે

શાસ્ત્ર શું કહે છે

श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या । विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोढुमिच्छोरधिरोहिणीव ॥

śrī-ādi-nāthāya namo'stu tasmai yenopadiṣṭā haṭha-yoga-vidyā | vibhrājate pronnata-rāja-yogam āroḍhum icchor adhirohiṇīva ||

અર્થ: શ્રી આદિનાથને નમસ્કાર, જેમણે હઠયોગની વિદ્યાનો ઉપદેશ આપ્યો, જે ઊંચા રાજયોગ પર આરોહણ કરવા ઇચ્છતા માટે સીડીની જેમ પ્રકાશે છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 1.1 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

સ્વાત્મારામ માર્ગો એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે તેના ચિત્રથી શરૂ કરે છે: હઠ સીડી છે, રાજયોગ શિખર. જુદા જુદા યોગ એક જ ચઢાણનાં પગથિયાં છે, સ્પર્ધા કરતી બ્રાન્ડ નહીં.

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya | siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||

અર્થ: યોગમાં સ્થિત થઈને, આસક્તિ છોડીને, હે ધનંજય, સિદ્ધિ અને અસિદ્ધિમાં સમાન રહીને કર્મ કર; આ સમતા યોગ કહેવાય છે.

— ભગવદ્ગીતા 2.48 · સંસ્કૃત મૂળ: ભગવદ્ગીતા મૂલ — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ (sanskritdocuments.org આવૃત્તિ)

ગીતા એવી વ્યાખ્યા આપે છે જે યોગના દરેક પ્રકારને બંધબેસે છે: મનની સમતા એ યોગ છે. માર્ગ ગમે તે હોય, આ સમતા એ વાતનું ચિહ્ન છે કે તે કામ કરી રહ્યો છે.

હઠયોગ: શુદ્ધિ, શરીર અને પ્રાણ

શાસ્ત્રીય હઠમાં ષટ્કર્મ, આસન, પ્રાણાયામ, મુદ્રા, બંધ અને લીનતાનો સમાવેશ થાય છે. તે માત્ર સ્ટ્રેચિંગ નથી. દેહરૂપ સાધન સાથેનું તેનું શિસ્તબદ્ધ કાર્ય પ્રાણ અને મનને સ્થિર કરીને રાજયોગને ટેકો આપે છે. અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ મુજબ ગોઠવવો જોઈએ, એક સમાન ક્રમની નકલ તરીકે નહીં.

રાજયોગ અને અષ્ટાંગ યોગ: રાજસી અષ્ટાંગ માર્ગ

પતંજલિનો અષ્ટાંગ યોગ યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિથી બનેલો છે. આધુનિક આસન-શાળા પણ અષ્ટાંગ નામ વાપરે છે; આ બે ઉપયોગોને અલગ રાખવા જોઈએ. રાજયોગ એ અંતર્મુખી સાધના અને મન પરની સિદ્ધિ માટેનું પછીથી આવેલું વ્યાપક નામ છે.

કર્મયોગ: કર્મમાં સ્વતંત્રતા

કર્મયોગનો અર્થ મર્યાદા વિના અવિરત કામ કરવું એવો નથી. ગીતા વિવેક સાથે જોડાયેલું કર્મ, ફળની વ્યક્તિગત માલિકી પ્રત્યે અનાસક્તિ, સફળતા-નિષ્ફળતામાં સ્થિરતા અને અર્પણ શીખવે છે. કર્તવ્ય એવી પ્રયોગશાળા બને છે જેમાં અહંકાર, હેતુ અને પ્રતિક્રિયા જોવાય છે અને રૂપાંતરિત થાય છે.

ભક્તિ યોગ: ભક્તિ અને દિવ્યતા સાથેનો સંબંધ

ભક્તિ સ્મરણ, નામ, રૂપ, પ્રાર્થના, પૂજા, કીર્તન, સમર્પણ અને સેવાનો ઉપયોગ કરે છે. લાગણી અવરોધને બદલે માર્ગ બને છે. ભક્તિએ જ્ઞાનનો વિરોધ કરવો જરૂરી નથી; તે અહંકારને કોમળ બનાવી શકે છે અને સત્યને વ્યક્તિગત રીતે જીવંત કરી શકે છે. સ્વસ્થ ભક્તિ કોઈ માનવ અધિકારી પરની નિર્ભરતાને બદલે હિંમત અને કરુણા વધારે છે.

જ્ઞાનયોગ: આત્મા અને વાસ્તવિકતાની જિજ્ઞાસા

જ્ઞાનયોગ શ્રવણ, મનન, વિવેક અને ચિંતન દ્વારા આત્મા, બદલાતા જગત અને પરમ વાસ્તવિકતાની તપાસ કરે છે. “હું કોણ છું?” એ કોઈ સૂત્ર નથી, પણ નૈતિક તૈયારી અને માનસિક સ્થિરતાના આધારે થતી સતત જિજ્ઞાસા છે. રૂપાંતર વિનાની બૌદ્ધિક દલીલ તેની પૂર્ણતા નથી.

ક્રિયા યોગ: કર્મમાં યોગ

પતંજલિ ક્રિયા યોગને તપસ્, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. પછીની પરંપરાઓ એ જ નામ હેઠળ કેન્દ્રિત શ્વાસ–પ્રાણ–મંત્ર–ધ્યાનની પ્રક્રિયાઓ પણ આપે છે. સંપૂર્ણ અર્થ વ્યવસ્થિત રૂપાંતરકારી કર્મ છે, માત્ર એક ગુપ્ત શ્વસન-પદ્ધતિ નહીં.

કુંડલિની યોગ અને તંત્ર

કુંડલિની પરંપરાઓ શક્તિ, નાડી, ચક્ર, મંત્ર, મુદ્રા, ભક્તિ અને ગુરુ-માર્ગદર્શિત જાગરણ સાથે કામ કરે છે. જુદા જુદા સંપ્રદાયો જુદા જુદા ક્રમ અપનાવે છે. તીવ્રતા પહેલાં તૈયારી, નૈતિક શિસ્ત અને સમન્વય આવે છે; સંવેદનાઓ એકલી જાગરણ સાબિત કરતી નથી.

મંત્ર, લય અને ધ્યાન યોગ

મંત્ર યોગ પવિત્ર ધ્વનિને કેન્દ્રમાં રાખે છે; લય સામાન્ય માનસિક રચનાના વિલય પર ભાર મૂકે છે; ધ્યાન યોગ સતત ધ્યાન પર. આ પદો વ્યાપક માર્ગો સાથે ગૂંથાયેલાં છે અને સ્રોત પ્રમાણે જુદાં પડે છે. કોઈ નિશ્ચિત સાર્વત્રિક યાદી રજૂ કરવા કરતાં ગ્રંથ કે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનું નામ આપવું વધુ ચોકસાઈભર્યું છે.

એક સત્ય, અનેક પ્રમાણ

સમાન તત્ત્વો જુદી જુદી પ્રકૃતિઓ બનાવી શકે છે. લીમડો અને આંબો એ જ પૃથ્વી, પાણી, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશમાંથી ઊછરે છે, છતાં જુદું રૂપ અને જુદો સ્વાદ પ્રગટ કરે છે. એ જ રીતે દરેક માર્ગ શરીર, કર્મ, ભાવના, વિચાર, શ્વાસ અને જાગૃતિનો જુદા જુદા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરે છે. વિવિધતા એકતાનો નિષેધ નથી; તે જુદી જુદી પ્રકૃતિઓ દ્વારા એક જ શોધને સુલભ બનાવે છે.

તમારો મુખ્ય માર્ગ કેવી રીતે પસંદ કરવો

સ્વાભાવિક સામર્થ્ય કે વર્તમાન જરૂરિયાતસંભવિત ભાર
દેહધારી, સક્રિય, નિયમનની જરૂર હોય તેવુંસુરક્ષિત આસન અને પ્રાણાયામ સાથે હઠ.
વિશ્લેષણાત્મક અને ચિંતનાત્મકધ્યાન અને નમ્રતાના આધારથી પુષ્ટ થયેલું જ્ઞાન.
સંબંધપરક અને ભક્તિમયભક્તિ, મંત્ર અને સેવા.
કર્તવ્યપૂર્ણ જીવનકામ અને પરિવારમાં વણાયેલો કર્મયોગ.
સ્થિર અંતર્મુખ શિસ્તસંપૂર્ણ નૈતિક પાયા સાથે રાજયોગ/ધ્યાન.
સૂક્ષ્મ ઊર્જા સાધના માટે બોલાવાયેલાસક્ષમ ગુરુ હેઠળ તૈયાર કરેલી કુંડલિની/ક્રિયા સાધના.

શિક્ષક માર્ગોને જોડી શકે, કારણ કે કોઈ વ્યક્તિ ક્યારેય માત્ર એક જ સ્વભાવની હોતી નથી.

સમાકલન: મસ્તક, હૃદય અને હાથ

જ્યારે કોઈ એક ક્ષમતા આખી વ્યક્તિ પર દાવો કરી લે, ત્યારે માર્ગ વિકૃત થઈ જાય છે. ભક્તિ વિનાનું જ્ઞાન અભિમાન બની શકે; વિવેક વિનાની ભક્તિ નિર્ભરતા; અંતર્મુખતા વિનાનું કર્મ થાક; સેવા વિનાનું ધ્યાન આત્મમગ્નતા; અને નૈતિકતા વિનાની ઊર્જા-સાધના મૂંઝવણ વધારી શકે.

સંકલિત આદર્શ મસ્તક, હૃદય અને હાથને સુમેળમાં લાવે છે. અધ્યયન સ્પષ્ટ કરે છે, ભક્તિ કોમળ બનાવે છે, શિસ્તબદ્ધ દેહ સ્થિર કરે છે, કર્મ ચકાસે છે અને ધ્યાન પ્રગટ કરે છે. સ્વર દિવસ દરમિયાન તેમના બદલાતા સંબંધને જોઈ શકાય તેવો બનાવે છે, જેથી એક જ દિશા ગુમાવ્યા વિના ભાર બદલાઈ શકે.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

સંશોધન સામાન્ય રીતે યોગનો અભ્યાસ આસન, શ્વાસ અને ધ્યાનને સાથે લઈને કરે છે. પુરાવા સ્વાસ્થ્ય અને તણાવ માટેના લાભોને ટેકો આપે છે, કોઈ એક પરંપરાગત માર્ગ બીજા કરતાં “વધુ સારો” છે એવું બતાવ્યા વિના.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

સ્વર યોગ જીવંત શ્વાસ દ્વારા માર્ગોને જોડે છે. તે પ્રાણનું નિરીક્ષણ કરીને હઠને, લક્ષને પરિષ્કૃત કરીને રાજને, ક્રિયા પહેલાં શ્વાસ તપાસીને કર્મને, મંત્ર અને અર્પણ દ્વારા ભક્તિને, જાણનારની પૂછપરછ દ્વારા જ્ઞાનને અને નાડીની તૈયારી દ્વારા કુંડલિનીને ટેકો આપે છે. એવો દાવો નથી કે દરેક યોગ ઐતિહાસિક રીતે એક જ સંપ્રદાયમાંથી આવ્યો છે; તે એક વ્યવહારુ સમન્વયાત્મક દૃષ્ટિ છે.

સંપૂર્ણ સ્વર માર્ગ વિશે જાણો · ક્રિયા યોગને ઊંડાણથી જાણો

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

સ્વસ્થ વ્યક્તિ સંતુલિત સામાન્ય દિનચર્યા અપનાવી શકે. સ્વાસ્થ્ય-વ્યવસ્થાપન અને ગહન આધ્યાત્મિક અભ્યાસમાં વ્યક્તિ-અનુકૂલન જરૂરી છે: કરોડરજ્જુની સ્થિતિઓ, ઊંચું બ્લડ પ્રેશર, ઝામર (ગ્લૉકોમા), ગર્ભાવસ્થા, શ્વસન કે હૃદયનો રોગ, માનસિક આઘાત (ટ્રૉમા) અને માનસિક અસ્થિરતા આસન, શ્વાસ, ધ્યાન અને માત્રા બદલી શકે છે. કોઈ માર્ગે આધ્યાત્મિક દાવાઓ દ્વારા જરૂરી સારવારનું સ્થાન ન લેવું જોઈએ, કે સંમતિને અવગણવી ન જોઈએ.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું યોગ માત્ર શારીરિક કસરત છે?

ના. શારીરિક આસનો એક માર્ગ (હઠયોગ)નો એક ભાગ છે. ભારતીય પરંપરામાં યોગમાં નીતિ, શ્વાસ, ધ્યાન, ભક્તિ, અધ્યયન અને કર્મનો સમાવેશ થાય છે, જે બધાનું લક્ષ્ય મિલન અને મુક્તિ છે. આસનો શરીરને તૈયાર કરે છે; બીજા અભ્યાસો મન અને જીવનને રૂપાંતરિત કરે છે.

હઠયોગ અને વિન્યાસ યોગ વચ્ચે શું તફાવત છે?

શાસ્ત્રીય હઠયોગ સ્થિર આસનો, શ્વાસ, મુદ્રા અને ધ્યાનનો ઉપયોગ કરે છે. વિન્યાસ એક આધુનિક શૈલી છે, જે વીસમી સદીમાં વિકસી અને આસનોને શ્વાસ સાથે વહેતા ક્રમમાં જોડે છે. બંને આસનનો ઉપયોગ કરે છે; હઠ તેના શાસ્ત્રીય અર્થમાં શારીરિક તંદુરસ્તીથી આગળ રાજયોગનું લક્ષ્ય રાખે છે.

ક્રિયા યોગ શું છે?

ક્રિયા યોગના બે અર્થ છે: પતંજલિનો કર્મનો યોગ — તપ, સ્વાધ્યાય અને ભક્તિ (યોગસૂત્ર 2.1) — અને બાબાજી–લાહિરી મહાશયની પરંપરાની દીક્ષા-આધારિત શ્વાસ-અને-ધ્યાનની પ્રણાલી. બંનેનું લક્ષ્ય શુદ્ધિ અને આંતરિક જાગરણ છે. પીઠમાં ક્રિયા યોગનો સમર્પિત વિભાગ છે.

શું હું અલગ અલગ પ્રકારના યોગને જોડી શકું?

હા, અને મોટાભાગના પરંપરાગત શિક્ષકો એમ કરે છે. એક સામાન્ય દૈનિક અભ્યાસમાં હઠ આસનો, પ્રાણાયામ, મંત્ર, ધ્યાન અને કાર્યમાં કર્મયોગનો સમાવેશ થઈ શકે. મહત્ત્વની બાબત એક સમજથી દોરવાયેલો સુસંગત ક્રમ છે, અસંગત પદ્ધતિઓનું આડેધડ મિશ્રણ નહીં. તમારા શિક્ષકને પૂછો કે તમારા માટે આ ભાગો કેવી રીતે સાથે બંધબેસે છે.

ભક્તિ યોગ શું છે?

ભક્તિ યોગ પ્રાર્થના, જપ, પૂજા, સેવા અને સમર્પણ દ્વારા દિવ્યતા પ્રત્યેની પ્રેમમય ભક્તિનો માર્ગ છે. ગીતાનો બારમો અધ્યાય અને ભાગવત પુરાણ તેના મહાન ગ્રંથો છે. તે લાગણીઓને શુદ્ધ કરે છે અને વિદ્યા કે શારીરિક ક્ષમતાને ધ્યાનમાં લીધા વિના સૌ માટે ખુલ્લો છે.

યોગના દરેક પ્રકારમાં શ્વાસ શા માટે સામેલ છે?

કારણ કે શ્વાસ શરીર અને મનને જોડે છે: હઠ-ગ્રંથો કહે છે કે જ્યારે શ્વાસ ચાલે છે ત્યારે મન ચાલે છે. દરેક માર્ગ શ્વાસનો ઉપયોગ કરે છે — ધ્યાનના વિષય તરીકે, મંત્રની લય તરીકે, આસનમાં નિયામક તરીકે. સ્વર યોગ શ્વાસને જ ગુરુ બનાવે છે, તેથી જ પીઠ તેને કેન્દ્રમાં રાખે છે.

સ્રોતો

યોગના પ્રકારો વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

હઠયોગનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.