Cooling prāṇāyāma

શીત્કારી પ્રાણાયામ: પગલાં, લાભ અને સાવચેતીઓ

શીત્કારીને દાંત વચ્ચેથી લેવાતા અલગ શાસ્ત્રીય શ્વાસ તરીકે શીખો—તેનો ધ્વનિ, શીતળ કરવાનો હેતુ, વ્યક્તિગત અનુકૂળતા, પુરાવા અને સ્વર યોગ સાથેનો સંબંધ.

સીધો જવાબ

શીત્કારી પ્રાણાયામ શું છે?

શીત્કારી પ્રાણાયામ, જે શીતકારી કે સીત્કારી તરીકે પણ લખાય છે, એક શાસ્ત્રીય ઠંડક આપતો શ્વાસ છે જેમાં દાંત પાસેના નિયંત્રિત ખુલ્લા ભાગમાંથી હવા ધીમે ધીમે ખેંચાય છે, જેનાથી હળવો “સીત્” અવાજ થાય છે, અને તે નાક વાટે છોડાય છે. તે શીતલી સાથે સંબંધિત છે પરંતુ એ જ અભ્યાસ નથી. યોગ્ય રીતે પસંદ કરાય ત્યારે શીત્કારી અનુભવાતી ગરમી અને ઉત્તેજનાને શાંત કરી શકે; તેની અસર વ્યક્તિ, આબોહવા, મોં અને શ્વસનના આરોગ્ય, માત્રા અને હાલના સ્વર પર આધાર રાખે છે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

શીત્કારી પ્રાણાયામ શું છે?

શીત્કારી (sītkārī) પ્રાણાયામ એક ઠંડક આપતો શ્વાસ છે જેમાં દાંત વચ્ચેથી “સીત્” એવા સિસકારા જેવા અવાજ સાથે હવા અંદર ખેંચાય છે અને નાક વાટે છોડાય છે. હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.54–56 તેનું વર્ણન કરે છે, જેમાં જીવનશક્તિ, તરસ, ભૂખ અને ઊંઘના ઘેન પરની તેની અસરોની પ્રશંસા છે. તે ગરમ ઋતુઓ અને પિત્ત પ્રકૃતિને અનુકૂળ છે.

શીત્કારી શ્વસન કેવી રીતે કરવું?

શીત્કારી શ્વસન: સીધા બેસો, ઉપર-નીચેના દાંત હળવેથી ભેગા કરો, હોઠ અલગ કરો, અને દાંત વચ્ચેથી હળવા સિસકારા જેવા અવાજ સાથે ધીમે ધીમે શ્વાસ લો; મોં બંધ કરો અને નાક વાટે ધીમેથી શ્વાસ છોડો. પાંચથી દસ આવર્તન કરો, તેને શિથિલ રાખીને.

શીત્કારી અને શીતલી વચ્ચે શું તફાવત છે?

શીત્કારી અને શીતલી બંને ઠંડક આપતા કુંભક છે. શીતલીમાં હવા વાળેલી જીભમાંથી પસાર થાય છે; શીત્કારીમાં તે સિસકારા જેવા અવાજ સાથે દાંત વચ્ચેથી પસાર થાય છે. જે લોકો જીભ વાળી શકતા નથી તેમના માટે શીત્કારી વિકલ્પ છે. બંનેમાં શ્વાસ નાક વાટે છોડાય છે.

શીત્કારીથી કોણે બચવું જોઈએ?

સંવેદનશીલ દાંત, પેઢાંની સમસ્યા, શરદી, દમ, નીચું રક્તદબાણ કે ઠંડી લાગવાની વૃત્તિવાળા લોકોએ શીત્કારી ટાળવી જોઈએ અથવા ઓછી માત્રામાં કરવી જોઈએ. તે સામાન્ય રીતે ઠંડા હવામાનમાં કરવામાં આવતી નથી. ગર્ભાવસ્થા અને હૃદયરોગમાં કુંભક છોડી દેવામાં આવે છે.

શીત્કારી પ્રાણાયામ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

સંક્ષેપમાં શીત્કારી પ્રાણાયામ

  • પદ્ધતિ: દાંત વચ્ચેથી સહજ રીતે મોં વાટે શ્વાસ લેવો, પછી જોર કર્યા વિના નાક વાટે શ્વાસ છોડવો.
  • ધ્વનિ: હળવો સિસકારો કે ચૂસવા જેવો અવાજ અભ્યાસને તેનું નામ આપે છે; જોરદાર ખેંચાણ બિનજરૂરી છે.
  • પરંપરાગત ગુણવત્તા: શીતળ, શાંતિદાયક અને અંતર્મુખ.
  • પ્રારંભિક માત્રા: જાણીજોઈને કુંભક કે બંધ કર્યા વિના પાંચ આવર્તન.
  • શીતલીથી તફાવત: શીત્કારીમાં દાંતનો ઉપયોગ થાય છે; શીતલીમાં વાળેલી જીભનો.
  • વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન: દાંતની સંવેદનશીલતા, સૂકું મોં, શ્વસનતંત્રની બીમારી, નીચું બ્લડ પ્રેશર, આબોહવા અને પ્રકૃતિ અનુકૂળતા બદલી શકે છે.

અર્થ અને શાસ્ત્રીય સંદર્ભ

શીત્કારી (सीत्कारी) એટલે દાંત વચ્ચેથી હવા ખેંચતી વખતે થતો લાક્ષણિક અવાજ. શોધનારને Sitkari, Sheetkari, Seetkari અને Sitali Pranayama સાથે-સાથે જોવા મળી શકે, પરંતુ સ્પષ્ટ શિક્ષણ તેમને અલગ રાખે છે. શીતલીમાં જીભ પોતે નળી બનાવે છે. શીત્કારીમાં દાંત અને જીભની સ્થિતિ અંદર આવતી હવા માટે સાંકડા માર્ગ બનાવે છે. જે વ્યક્તિ જીભ વાળી શકતી નથી તેને શીત્કારી સુલભ લાગી શકે, જો દાંત, પેઢાં, જડબું અને ગળું આરામદાયક હોય.

હઠયોગ પ્રદીપિકા શીત્કારીને તેના કુંભકોમાં મૂકે છે અને હઠ-સિદ્ધિની ભાષામાં બોલે છે. આવા શ્લોકો પરંપરાગત ક્ષિતિજ વર્ણવે છે અને તેમને આપમેળે આધુનિક તબીબી વચનોમાં ફેરવી શકાય નહીં. તેની મુખ્ય વ્યવહારિક સમજ ટકે છે: શ્વાસ, આસન, ઇન્દ્રિયોને પાછી વાળવી અને શિસ્તબદ્ધ જીવન સાથે મળીને કામ કરે છે. શીત્કારી એ ગુસ્સો ઠંડો પાડવાની યુક્તિ નથી, જ્યારે સાધક ખોરાક, ઊંઘ, આચરણ અને ઉત્તેજનાનાં કારણોને અવગણે છે.

શાસ્ત્ર શું કહે છે

सीत्कां कुर्यात्तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम् । एवमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ॥

sītkāṃ kuryāt tathā vaktre ghrāṇenaiva vijṛmbhikām | evam abhyāsa-yogena kāma-devo dvitīyakaḥ ||

અર્થ: મોં વડે “સીત્” એવો સિસકારાનો અવાજ કરતાં શ્વાસ અંદર લો, અને ફક્ત નાક વડે શ્વાસ છોડો. આના અભ્યાસથી સાધક બીજા કામદેવ જેવો બને છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.54 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

પદ્ધતિ નામમાં જ છે: મોં વડે “સીત્” ધ્વનિ, નાક વાટે ઉચ્છ્વાસ. શ્લોકમાં સૌંદર્યની પ્રશંસા જીવનશક્તિ અને તાજગી માટેની પરંપરાગત ભાષા છે.

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् । युक्तं युक्तं च बध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

yuktaṃ yuktaṃ tyajed vāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet | yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyād evaṃ siddhim avāpnuyāt ||

અર્થ: શ્વાસને યોગ્ય માત્રામાં છોડો, યોગ્ય માત્રામાં અંદર લો, યોગ્ય માત્રામાં રોકો; આ રીતે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.18 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

આ સહિત બધા પ્રાણાયામ યોગ્ય માત્રામાં કરવા જોઈએ. ખોટી ઋતુમાં વધુ પડતો કરેલો શીતળ અભ્યાસ સંતુલન કરવાને બદલે ઠંડક પહોંચાડે છે.

શીત્કારી પ્રાણાયામ કેવી રીતે કરવો

  1. પહેલાં નિરીક્ષણ કરો. ચાલુ નસકોરું, શરીરનું તાપમાન, મનની સ્થિતિ અને મોં કે ગળું સૂકું છે કે નહીં તેની નોંધ લો.
  2. સ્થિર બેસો. ખુરશી કે ધ્યાનનું આસન લો. પેટ કે ખભાને કઠણ કર્યા વિના કરોડરજ્જુને ઊંચી થવા દો.
  3. સ્વાભાવિક રીતે શ્વાસ છોડો. બંને નસકોરાંથી શ્વાસને બહાર આવવા દો. ફેફસાંને નિચોવીને ખાલી ન કરો.
  4. મોંની સ્થિતિ ગોઠવો. શીખવેલી પદ્ધતિ પ્રમાણે દાંતને હળવેથી ભેગા કરો અથવા સુખદ પાતળું અંતર રાખો. જીભને દાંત સામે જોરથી દબાવ્યા વિના વિશ્રામ આપો.
  5. શ્વાસ અંદર લો. દાંતની વચ્ચેની જગ્યામાંથી ધીમેથી શ્વાસ લો, જેથી હળવો “સીત્” અવાજ થાય. જડબું સહજ રહે.
  6. બંધ કરો અને સ્થિર થાઓ. મોં બંધ કરો અને ફક્ત સ્વાભાવિક સંક્રમણ થવા દો. શરૂઆતના સાધકો ઇરાદાપૂર્વકનો કુંભક છોડી દે છે.
  7. નાકથી શ્વાસ છોડો. બહાર જતો શ્વાસ સરળ અને શાંત રહે, અને પ્રયત્નપૂર્વક ગણ્યા વિના શ્વાસ લેવા કરતાં થોડો લાંબો હોય તો સારું.
  8. પાંચ વાર પુનરાવર્તન કરો. પછી બે મિનિટ સામાન્ય શ્વાસ લો અને તાપમાન, લાળ, ગળું, નાડી, મનની શાંતિ અને ઊર્જાનું નિરીક્ષણ કરો.

જીભ અને દાંતની ચોક્કસ સ્થિતિમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ વચ્ચે તફાવતો છે. એ સૂચનાઓને આડેધડ ભેળવવાનું કારણ નથી. એક સુસંગત પદ્ધતિ શીખો, તેનો હેતુ સમજો અને શિક્ષકને જડબાનો તણાવ, અવાજવાળું ખેંચાણ, વધુ પડતી હવાનું પ્રમાણ અને અયોગ્ય કુંભક સુધારવા દો.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

શીત્કારી પરનું નાનું સંશોધન તેની શાંત કરનારી દિશાને ટેકો આપે છે, સાથે એવા વ્યાપક પુરાવા પણ છે કે યૌગિક શ્વસન ફેફસાંનું કાર્ય સુધારે છે.

શીત્કારી અને સ્વર યોગ

સ્વર યોગ પદ્ધતિને જીવંત ક્ષણ પ્રત્યે પ્રતિભાવશીલ બનાવે છે. ઇડા અને ડાબો સ્વર પરંપરાગત રીતે ચંદ્ર, ગ્રહણશીલ અને શીતળ ગુણો સાથે જોડાયેલા છે; પિંગલા અને જમણો સ્વર સૌર, સક્રિય અને ઉષ્ણ ગુણો સાથે. વધુ પડતી ગરમી કે બહારની ઉત્તેજના હોય ત્યાં શીત્કારી વિશે વિચારી શકાય, પણ એક ચિહ્ન ક્યારેય આખા નિર્દેશનો નિર્ણય કરતું નથી. પાચન, હવામાન, થાક, ભાવનાત્મક સ્થિતિ, રક્તદબાણ અને અભ્યાસ પછીનું કામ પણ જોવું જોઈએ.

શાશ્વત સિદ્ધાંતો સમાન છે, જ્યારે તેમનું પ્રમાણ જુદું હોય છે. મીઠું અને ખાંડ સરખાં દેખાય છતાં જુદી અસર કરે છે; લીમડો અને આંબો એક જ તત્ત્વોમાંથી ઊગે છે છતાં જુદા સ્વભાવ પ્રગટ કરે છે. એ જ રીતે, શીતળ અભ્યાસ એક વ્યક્તિને સંતુલિત કરે અને બીજી વ્યક્તિમાં ઠંડક કે સુસ્તી વધારે. વ્યક્તિ પ્રમાણે ઉપયોગ વિજ્ઞાનથી પીછેહઠ નથી—તે કારણો, સ્થિતિઓ અને પ્રતિભાવનું સાવચેત નિરીક્ષણ છે.

પાંચ પ્રારંભિક આવર્તન પહેલાં સક્રિય નસકોરું નોંધો અને ગરમી, બેચેની અને શુષ્કતાને 0 થી 10 ના માપમાં આંકો. અભ્યાસ પછી અને ફરી પંદર મિનિટ પછી આ આંક ફરી નોંધો. આ સરળ નોંધ રોગનું નિદાન કરતી નથી. તે અભ્યાસ કરનારને મોઢામાં થતા તાત્કાલિક અનુભવ અને સમગ્ર વ્યક્તિ પર થતી સ્થિર અસર વચ્ચેનો ભેદ સમજાવે છે.

શીત્કારીથી કોણે બચવું અથવા તેમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ?

તંદુરસ્ત પુખ્તો સામાન્ય રીતે સ્વચ્છ, મધ્યમ તાપમાનવાળી હવામાં થોડાં સૌમ્ય આવર્તન અજમાવી શકે છે. નીચું રક્તદબાણ, ઠંડી પ્રત્યે તીવ્ર સંવેદનશીલતા, અનિયંત્રિત અસ્થમા, સક્રિય શ્વસન ચેપ, વારંવાર ઘરઘરાટી, ખૂબ સૂકું મોં, દુખતા દાંત, પેઢાંનો રોગ, જડબાની તકલીફ કે તાજેતરની મોંની સારવારમાં વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન મહત્ત્વનું છે. સંવેદનશીલ દાંત પર ઠંડી હવા ફરે તો દુખાવો થઈ શકે છે, અને મોં વાટે શ્વાસ લેવામાં નાક વાટે શ્વસન કરતાં ગાળણ અને ગરમાવો ઓછાં મળે છે.

ચક્કર, ઝણઝણાટી, છાતીમાં અગવડ, શ્વાસની ભૂખ, માથાનો દુખાવો કે વધતી ચિંતા થાય ત્યારે અટકી જાઓ. ગરમીથી થતી બીમારી, ઊંચું રક્તદબાણ કે શ્વાસની તકલીફમાં શીત્કારીનો કટોકટીની સારવાર તરીકે ઉપયોગ ન કરો. રક્તદબાણ ઘટાડવાની દવા લેતા લોકોએ ફેરફારો પર પોતાના ચિકિત્સક સાથે નજર રાખવી, જાતે દવા ઘટાડવી નહીં. ગર્ભાવસ્થા, જટિલ હૃદય-રુધિરાભિસરણ રોગ, નોંધપાત્ર માનસિક આઘાતની સંવેદનશીલતા, મેનિયા કે સાયકોસિસમાં વધુ વ્યાપક, વ્યક્તિ માટે ખાસ રચાયેલા યોગ ક્રમની જરૂર પડે છે. તીવ્ર કુંભક અને બંધ દેખરેખ હેઠળની પ્રગતિના છે.

શીત્કારીની સામાન્ય ભૂલો

  • તેને શીતલી સાથે ગૂંચવી નાખવું: સંબંધિત અભ્યાસોમાં મોંની રચના જુદી હોય છે અને તેમને અલગ સૂચના જોઈએ.
  • અવાજ સાથે હવા ખેંચવી: અતિશય ખેંચાણ જડબું, જીભ અને ગળાને જકડે છે.
  • દુખતા દાંતને ખુલ્લા રાખવા: દાંતની સંવેદનશીલતા એક સંકેત છે, જીતી લેવાનો પડકાર નથી.
  • ઠંડકની પાછળ પડવું: લક્ષ્ય સંતુલન અને સ્પષ્ટતા છે, મહત્તમ ઠંડી નહીં.
  • બહુ વહેલું કુંભક ઉમેરવું: કુંભક દબાણ અને ચેતાતંત્રની માંગને બદલી નાખે છે.
  • સામાન્ય કારણોની અવગણના: પાણી, છાંયો, આરામ અને તબીબી સારસંભાળ શ્વાસ-અભ્યાસ કરતાં વધુ તાત્કાલિક હોઈ શકે છે.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું શીત્કારી શરીરને ઠંડક આપે છે?

સાધકો જીભ અને દાંત પર ઠંડી હવા અનુભવે છે અને પછી ઘણી વાર વધુ શાંત, ઠંડી અવસ્થા. સંશોધને હૃદયના ધબકારાની પરિવર્તનશીલતામાં શાંત કરનારા ફેરફારો માપ્યા છે. તે શરીરનું તાપમાન અર્થપૂર્ણ રીતે ઘટાડે છે કે નહીં તેનો સારી રીતે અભ્યાસ થયો નથી. તેની મુખ્ય અનુભૂત અસર શાંત મન અને તાજગીની લાગણી છે, જે ગરમ હવામાનમાં કે શ્રમ પછી ખાસ આવકાર્ય છે.

શું શીત્કારી ગુસ્સા માટે સારી છે?

ઘણા શિક્ષકો તેને ક્રોધ અને ઉત્તેજના માટે સૂચવે છે કારણ કે તે શ્વાસને ધીમો કરે છે અને લાગણીની અનુભવાતી ગરમીને શીતળ કરે છે. થોડાં આવર્તન પ્રતિક્રિયા આપતાં પહેલાં એક વિરામ સર્જી શકે. તે ક્રોધનાં કારણો સમજવાનું પૂરક છે, તેનો વિકલ્પ નથી.

પ્રદીપિકા શીત્કારી વિશે શું કહે છે?

તે પદ્ધતિનું વર્ણન કરે છે અને તેની ભરપૂર પ્રશંસા કરે છે: સાધક સન્માનિત થાય છે, ભૂખ, તરસ, નિદ્રા અને આળસથી મુક્ત અને બળવાન બને છે. આવી પ્રશંસા પરંપરાના આદરને વ્યક્ત કરે છે; પીઠ તેને પરંપરા તરીકે રજૂ કરે છે, તબીબી વચન તરીકે નહીં. તેનું મૂલ્ય અભ્યાસ અને તેની પછીની અસરથી ચકાસાય છે.

શું સંવેદનશીલ દાંત સાથે શીત્કારી કરી શકાય?

જો દાંત પર ઠંડી હવાથી દુખાવો થાય, તો શીતલી પસંદ કરો અથવા લાંબા ઉચ્છ્વાસ સાથે માત્ર ધીમો નાકથી શ્વાસ લો. સુખદતા સાચા અભ્યાસનો ભાગ છે; દુખાવો પદ્ધતિ બદલવાનો સંકેત છે. સંવેદનશીલતા વિશે દંત-ચિકિત્સક સલાહ આપી શકે છે, અને લાંબા ઉચ્છ્વાસ સાથે ધીમો નાકથી શ્વાસ દાંત પર ઠંડી હવા લીધા વિના શાંતિનો મોટો ભાગ આપે છે.

મારે શીત્કારી કેટલો સમય કરવી જોઈએ?

મોટા ભાગના લોકો માટે ગરમીની ઋતુમાં દિવસમાં એક કે બે વાર પાંચથી દસ આવર્તન પૂરતાં છે. પછીની અસર જુઓ: શાંત, ઠંડું મન યોગ્ય માત્રાનો સંકેત આપે છે; ઠંડી, ભરાઈ જવું કે ભારેપણું વધુ પડતું હોવાનો. જે તાજગી આપે તેનાથી આગળ જોર કરવામાં કોઈ લાભ નથી; ક્યારેક કરેલા લાંબા અભ્યાસ કરતાં ટૂંકો, નિયમિત અભ્યાસ વધુ સારો છે.

શીત્કારી સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે બંધબેસે છે?

શીતલીની જેમ તે ઇડાના શીતળ, ચંદ્ર-ગુણને ટેકો આપે છે. સ્વર નિરીક્ષણ બતાવે છે કે તેની જરૂર ક્યારે છે — લાંબા સૌર પ્રવાહ પછી, ગરમી કે ઉત્તેજનામાં — અને પછી નસકોરાંના પ્રવાહમાં થતા ફેરફારથી તેની અસર દેખાડે છે. એક અઠવાડિયાના અભ્યાસ પહેલાં અને પછી નસકોરાંના પ્રવાહની નોંધ કરવાથી શીત્કારી તમારા સંતુલન પર કેવી અસર કરે છે તેનું સરળ, વ્યક્તિગત માપ મળે છે.

શીત્કારી પ્રાણાયામ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારી હાલની અવસ્થા માટે કયો પ્રાણાયામ અનુકૂળ છે તે જાણો

સરખામણી કરો શીતલી પ્રાણાયામ અને પાછા ફરો સંપૂર્ણ પ્રાણાયામ માર્ગદર્શિકા. સ્વર યોગ પીઠ પહેલાં નિરીક્ષણ શીખવે છે, પછી યોગ્ય પદ્ધતિ, માત્રા અને ક્રમિક પ્રગતિ.

સ્રોતો અને વધુ વાંચન