Seven Chakras

आज्ञा चक्र: कल्पना आणि बळ यांच्या पलीकडचे तृतीय नेत्र

शास्त्र, एकाग्रता, गुरू, स्वर आणि स्पष्ट आंतरिक जाणिवेसाठी आवश्यक शिस्त यांच्या आधारे समजावून सांगितलेले आज्ञेचे दोन पाकळ्यांचे केंद्र.

थोडक्यात

आज्ञा चक्र

आज्ञा म्हणजे आदेश किंवा सूचना; हे भुवयांच्या मध्ये ध्यानात धरले जाणारे द्विदल केंद्र आहे, जेथे अनेक योग आणि तंत्र नकाशे इडा आणि पिंगला यांना सुषुम्नेकडे आणतात. ते शिस्तबद्ध बोध, मन आणि गुरूंच्या मार्गदर्शनाशी संबंधित आहे. “तृतीय नेत्राचे सक्रिय होणे” दिव्यदृष्टीची हमी देत नाही; दाब, प्रकाश किंवा प्रतिमा यांची अनेक संभाव्य कारणे असतात आणि त्या कायमचे जागरण सिद्ध करत नाहीत.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

आज्ञा चक्र म्हणजे काय?

आज्ञा चक्र हे सहावे चक्र आहे, भुवयांच्या मध्ये, ह आणि क्ष ही अक्षरे धारण करणारे द्विदल कमळ. आज्ञा म्हणजे “आदेश”: येथे गुरूंचे मार्गदर्शन आतून प्राप्त होते. षट्चक्रनिरूपण मन (मनस्) याच्या अगदी वर ठेवते, आणि गोरक्षशतक भुवयांच्या मधील दिव्य तत्त्वाला मोत्यासारखे तेजस्वी म्हणते.

आज्ञेच्या दोन दलांवर कोणती अक्षरे लिहिलेली आहेत?

षट्चक्रनिरूपण 32 ह आणि क्ष यांना आज्ञेच्या दोन चंद्रासारख्या पांढऱ्या पाकळ्यांवर ठेवते. आकृतीत ते बिंदूसह हं आणि क्षं असे लिहिले आहेत, प्रत्येक पाकळीच्या अगदी मध्यभागी एक. टंकन चित्रकामानंतर जोडले आहे, म्हणजे कोणतेही प्रतिमा-मॉडेल या पवित्र अक्षरांना विकृत करू शकत नाही.

आज्ञा म्हणजे तृतीय नेत्र आहे का?

आज्ञा चक्राला लोकभाषेत तृतीय नेत्र म्हणतात, कारण ते भुवयांच्या मध्ये आहे आणि अंतर्दर्शनाशी जोडलेले आहे. परंपरेत हा “नेत्र” म्हणजे विवेक आणि अंतर्ज्ञान — जे सत्य आहे ते स्पष्ट पाहणे — दृश्ये दाखवणारा एखादा लपलेला अवयव नव्हे. दैनंदिन जीवनातील स्पष्ट निर्णयक्षमता हे त्याचे सर्वांत खरे लक्षण आहे.

आज्ञा चक्र कशाचे नियमन करते?

आज्ञा चक्र मन, एकाग्रता, विवेक आणि इडा व पिंगला यांच्या शिखरावर पोहोचण्यापूर्वी होणाऱ्या त्यांच्या मीलनाशी संबंधित आहे. त्याच्या वर सहस्रारापर्यंत नेणारी अधिक सूक्ष्म केंद्रे आहेत. साधनेत ते एकाग्र लक्ष, विचारांचे साक्षी होण्याची क्षमता, आणि आतून तसेच गुरूंकडून मार्गदर्शन स्वीकारण्याची ग्रहणशीलता यांचे नियमन करते.

आज्ञा चक्रासाठी अभ्यास कसा करावा?

आज्ञा चक्राच्या साधनेत मार्गदर्शनाखाली त्राटक (स्थिर दृष्टी), भुवयांच्या मध्ये एकाग्रता, ओम् चा जप, अनुलोम-विलोम आणि शांभवी मुद्रा यांचा समावेश असतो. सुरुवातीला सत्रे लहान असावीत. डोकेदुखी, डोक्यात दाब, निद्रानाश किंवा असामान्य दृश्ये ही थांबण्याची, विश्रांती घेण्याची आणि गुरूंचा सल्ला घेण्याची चिन्हे आहेत.

आज्ञेतील इतर लिंग आणि रुद्रग्रंथी म्हणजे काय?

षट्चक्रनिरूपण 33 स्फटिकासारख्या इतर लिंगाला आज्ञेच्या आत, विजेच्या माळेसारखे चमकताना, आणि त्याच त्रिकोणात प्रणवासह स्थापते. ललिता सहस्रनाम 39 रुद्रग्रंथी येथे ठेवते. ही तिसरी गाठ म्हणजे वेगळ्या कर्तेपणाची आणि घट्ट बसलेल्या जाणिवेची पकड आहे; तिचा भेद लक्षाला घडवलेल्या “मी” च्या पलीकडे खुले करतो, विवेकाच्या किंवा जबाबदारीच्या पलीकडे नव्हे.

“आज्ञा चक्र” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

आज्ञा एका दृष्टिक्षेपात

षट्चक्रनिरूपण (पूर्णानंद) मधील मूल्ये, Avalon आवृत्ती 1919, जिथे फरक आहे तिथे गोरक्षशतकासह.

वैशिष्ट्यग्रंथांमध्ये
स्थानभुवयांच्या मध्ये (गोरक्षशतक 84)
दल2, ह आणि क्ष यांसह
तत्त्वपंचतत्त्वांच्या पलीकडे; त्याच्या वर मन (manas)
लिंगत्रिकोणाच्या आत स्फटिकासारखे इतर लिंग, विजेच्या माळेसारखे तेजस्वी
ग्रंथीरुद्रग्रंथी — तिसरी गाठ, जिचा आज्ञेवर स्पष्ट नामोल्लेख ललिता सहस्रनाम 39 मध्ये केलेला आहे
बीजषट्चक्रनिरूपण 33 मध्ये प्रणव त्रिकोणाच्या आत आहे
शक्तीहाकिनी; वर शक्तीसह परमशिव
वेगळा आराखडागोरक्षशतक 72 वायू-धारणा भुवयांच्या मध्ये ठेवते

शास्त्र काय सांगते

आज्ञानामाम्बुजं तद्धिमकरसदृशं ध्यानधामप्रकाशं हक्षाभ्यां वै कलाभ्यां परिलसितवपुर्नेत्रपत्रं सुशुभ्रम् । तन्मध्ये हाकिनी सा शशिसमधवला वक्त्रषट्कं दधाना विद्यां मुद्रां कपालं डमरुजपवटीं बिभ्रती शुद्धचित्ता ॥

ājñānāmāmbujaṃ taddhimakarasadṛśaṃ dhyānadhāmaprakāśaṃ hakṣābhyāṃ vai kalābhyāṃ parilasitavapurnetrapatraṃ suśubhram | tanmadhye hākinī sā śaśisamadhavalā vaktraṣaṭkaṃ dadhānā vidyāṃ mudrāṃ kapālaṃ ḍamarujapavaṭīṃ bibhratī śuddhacittā ||

अर्थ: चंद्रासारखे पांढरे आज्ञा कमळ ध्यानाने तेजाळते. त्याच्या दोन पाकळ्यांवर ह आणि क्ष ही अक्षरे आहेत; आत शुद्ध मनाची, चंद्रासारखी पांढरी हाकिनी आहे.

— षट्चक्रनिरूपण, श्लोक 32 · संस्कृत मूळ: पूर्णानंद, षट्चक्रनिरूपण — Arthur Avalon यांच्या 1919 च्या आवृत्तीतील संस्कृत मूळ आणि कालीचरणाची टीका

श्लोक दोन चंद्रशुभ्र दले, त्यांवरील Ha आणि Kṣa ही अक्षरे आणि कमळातील हाकिनी यांचे नाव घेतो.

एतत्पद्मान्तराले निवसति च मनः सूक्ष्मरूपं प्रसिद्धं । योनौ तत्कर्णिकायामितरशिवपदं लिङ्गचिह्नप्रकाशम् ॥ विद्युन्मालाविलासं परमकुलपदं ब्रह्मसूत्रप्रबोधं । वेदानामादिबीजं स्थिरतरहृदयश्चिन्तयेत्तत्क्रमेण ॥

etatpadmāntarāle nivasati ca manaḥ sūkṣmarūpaṃ prasiddhaṃ | yonau tatkarṇikāyāmitaraśivapadaṃ liṅgacihnaprakāśam || vidyunmālāvilāsaṃ paramakulapadaṃ brahmasūtraprabodhaṃ | vedānāmādibījaṃ sthiratarahṛdayaścintayettatkrameṇa ||

अर्थ: या कमळाच्या आत सूक्ष्म मन वास करते. त्याच्या बीजकोशातील योनीच्या आत लिंगरूपात इतर नावाचे शिव आहेत, जे विजेच्या माळेसारखे चमकतात. वेदांचे आद्य बीजही तेथेच आहे; साधकाने विहित क्रमाने स्थिर हृदयाने यांचे ध्यान करावे.

— षट्चक्रनिरूपण, श्लोक 33 · संस्कृत मूळ: पूर्णानंद, षट्चक्रनिरूपण — Arthur Avalon यांच्या 1919 च्या आवृत्तीतील संस्कृत मूळ आणि कालीचरणाच्या टीकेवरून लेखनपद्धत प्रमाणित केली

स्रोत आज्ञेत सूक्ष्म मन, इतर लिंग आणि प्रणव यांना क्रमबद्ध नात्यात ठेवतो. सूचना स्थिर हृदयाने ध्यान करण्याची आहे: स्पष्टता आणि क्रम, कपाळावर दाब नव्हे.

आज्ञाचक्रान्तरालस्था रुद्रग्रन्थिविभेदिनी । सहस्राराम्बुजारूढा सुधासाराभिवर्षिणी ॥

ājñācakrāntarālasthā rudragranthivibhedinī | sahasrārāmbujārūḍhā sudhāsārābhivarṣiṇī ||

अर्थ: आज्ञा चक्राच्या आत निवास करून ती रुद्रग्रंथीचा भेद करते; सहस्रदल कमळावर आरूढ होऊन ती अमृताची धार बरसवते.

— ललिता सहस्रनाम स्तोत्रम्, श्लोक 39 · संस्कृत मूळ: श्री ललिता सहस्रनाम स्तोत्रम् — SanskritDocuments मधील पाठ, Prof. M. Giridhar, Kirk Wortman आणि Rajani Arjun Shankar यांनी तपासलेला

देवी आज्ञेत वास करत असताना रुद्रग्रंथीचा भेद करते, मग सहस्रारापर्यंत चढून अमृताची वृष्टी करते. ही गाठ एका जिवंत आरोहणाचा भाग आहे; “तिसऱ्या नेत्राचे तात्काळ जागरण” या व्यावसायिक आश्वासनाचा नाही.

आज्ञा चक्राचा अर्थ आणि गुरूंची भूमिका

आज्ञा हे आदेशाचे स्थान आहे, कारण विखुरलेल्या क्षमता अधिक सूक्ष्म दिशेखाली एकत्र येतात. पारंपरिक अर्थानुसार ते गुरूंची आज्ञा आतून स्वीकारण्याशीही जोडलेले आहे. याचा अर्थ प्रत्येक आवेगाला दैवी आदेश मानावे असा नाही. बाह्य गुरू, शास्त्र, आचरण आणि विवेक हे अंतर्दृष्टी आणि आवड किंवा कल्पना यांतील फरक ओळखण्यास मदत करतात.

दोन पाकळ्या आणि द्वैत प्रवाहांचे मीलन

या कमळाला दोन पाकळ्या आहेत, ज्यांवर षट्चक्रनिरूपण परंपरेत बहुधा ह आणि क्ष असतात. या जोडीचे ध्यान इडा आणि पिंगला, विषय आणि वस्तू, चांद्र आणि सौर कार्ये यांचा संगम म्हणून करता येते. त्यांचे एकीकरण विविधता पुसत नाही; ते असे खोल केंद्र प्रकट करते जिथून ध्रुवता संघर्षाशिवाय जाणता येते.

आज्ञेत इतर लिंग आणि रुद्रग्रंथी

Crystalline Itara Liṅga shining like lightning inside the two-petalled Ājñā lotus, with हं and क्षं centred on its petals, Rudra Granthi releasing below and suṣumṇā opening above
षट्चक्रनिरूपण 32–33 हं आणि क्षं यांना आज्ञेच्या पाकळ्यांवर आणि विजेसारख्या इतर लिंगाला आत स्थापते. ललिता सहस्रनाम 39 रुद्रग्रंथीचे नाव घेते.

षट्चक्रनिरूपण स्फटिकासारखे इतर लिंग आज्ञेत स्थापित करते. ललिता सहस्रनाम येथे रुद्रग्रंथीचे नाव घेते. मुक्ती म्हणजे वेगळ्या कर्तेपणापलीकडील जाणीव, तर विवेक आणि जबाबदारी कायम राहतात.

ओम् हे आज्ञा चक्राचे बीज आहे का?

लोकप्रिय शिकवणीत सामान्यतः ओम् दिला जातो. शास्त्रीय वर्णनांत अधिक सूक्ष्म अक्षर-रचना आणि देवता-रचनाही आढळतात, आणि वेगवेगळ्या परंपरा मंत्र वेगवेगळ्या प्रकारे नेमू शकतात. म्हणून सार्वजनिक पृष्ठाने एकच सार्वत्रिक अभ्यास असल्याचा आव न आणता प्रचलित संबंध समजावून सांगावा. दीक्षित मंत्र गुरू आणि स्रोत यांचे अनुसरण करतो.

तृतीय नेत्राचे सक्रियीकरण आणि स्पष्ट जाणीव

जाहिराती अनेकदा सक्रियतेला दृश्ये, मानसिक निश्चितता किंवा कपाळातील दाबाशी जोडतात. योग अधिक कठोर कसोटी देतो: भीती, लालसा, स्मृती आणि अहंकार यांमुळे जाणीव कमी विकृत होत आहे का? एखादी नाट्यमय प्रतिमा अर्थपूर्ण, सामान्य किंवा दिशाभूल करणारी असू शकते. अनुभवाला लगेच फुगवून न पाहता निरीक्षण केले की विवेक वाढतो.

त्राटक, शांभवी आणि एकाग्रता

त्राटक, भ्रामरी, मंत्र, धारणा आणि शांभवी मुद्रा यांचा संबंध बहुधा या क्षेत्राशी जोडला जातो, पण प्रत्येकाची स्वतःची पद्धत आणि निषिद्ध स्थिती आहेत. डोळ्यांवर ताण येणे म्हणजे एकाग्रता नव्हे. दृष्टी सौम्य ठेवली जाते, आणि अंतर्मुख लक्षाला आसन, श्वास आणि नैतिक स्थिरता यांचा आधार मिळतो.

सौम्य आज्ञा-पाया

डोळे मिटून किंवा हलकेच उघडे ठेवून बसावे. संपूर्ण चेहरा अनुभवावा आणि जबडा सैल करावा. श्वास नैसर्गिक राहू द्यावा. भ्रूमध्याच्या बिंदूवर जोर देण्याऐवजी कपाळामागील त्या प्रशस्त क्षेत्राकडे पाहावे ज्यात विचार, प्रतिमा आणि संवेदना उमटतात. आपल्या साधनेत असेल तर ओम् (OṂ) हळुवारपणे म्हणावे. पाय आणि नेहमीचा परिसर यांत स्थिर होऊन समाप्त करावे.

आंतरिक जाणीव अविश्वसनीय होते तेव्हा

झोपेचा अभाव, अतिश्वसन, मायग्रेन, मादक पदार्थ, मज्जासंस्थेचे विकार, मानसिक आघात, मॅनिया आणि सायकोसिस जाणिवा बदलू शकतात. आध्यात्मिक अर्थ आणि वैद्यकीय मूल्यमापन एकमेकांचे शत्रू असण्याची गरज नाही. सतत ऐकू येणारे आवाज, संशयग्रस्तता, झोप न लागणे किंवा कामकाज करता न येणे, आत्महत्येचे विचार किंवा धोकादायक आदेश यांसाठी तातडीने व्यावसायिक मदत घ्यावी आणि तीव्र साधना थांबवावी.

बुद्धी, मन आणि विचारांचा साक्षी

आपण म्हणतो “माझे मन गोंधळलेले आहे,” कारण गोंधळ जाणला जातो. योग या प्रत्यक्ष निरीक्षणाचा उपयोग करून मनाचे बदलते क्षेत्र आणि ते जाणणारी जाणीव यांतील भेद स्पष्ट करतो. आज्ञा-साधना मनस् एकत्र करते आणि बुद्धी—भेद करण्याची क्षमता—बळकट करते, म्हणजे अंतर्दृष्टी ही केवळ आणखी एक प्रभावी कल्पना ठरत नाही.

आधुनिक मानसशास्त्र बहुधा चेतनेचा अभ्यास मानसिक आणि मज्जासंस्थेच्या कार्यांतून करते; योग मनाला चेतनेच्या अधिक व्यापक क्षेत्रात ठेवू शकतो. हे प्रश्न घोषणांनी सुटत नाहीत. साधना विद्यार्थ्याला हे तपासायला सांगते की काय बदलते, बदलाला कोण जाणते, आणि जाणणारा स्वतःही विषय म्हणून पाहता येतो का.

अंतःप्रेरणा जीवनात पारखून घेतली पाहिजे

स्पष्ट अंतर्ज्ञान शांत, प्रमाणबद्ध आणि पडताळणीला खुले असते. भीतीतून आलेली खात्री घाईची, स्वतःचे रक्षण करणारी आणि पुराव्याला विरोध करणारी असते. एखादा ठसा, तो ज्या श्वासस्थितीत आणि भावनिक अवस्थेत उमटला ती, केलेली कृती आणि प्रत्यक्ष परिणाम यांची नोंद ठेवावी. कालांतराने शिस्तबद्ध तुलना, अचूकतेचा दावा करण्यापेक्षा, प्रक्षेपण आणि खरी संवेदनशीलता अधिक प्रामाणिकपणे उघड करते.

गुरू आणि शास्त्र हे आणखी आरसे ठरतात. भारतीय परंपरेत प्रश्न विचारणे नकारात्मक नाही; प्रामाणिक जिज्ञासा सत्याला कल्पनेपासून वाचवते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

त्राटक, आज्ञा चक्रासाठीचा शास्त्रीय एकाग्रता अभ्यास, याची अलीकडेच यादृच्छिक चाचण्यांमध्ये तपासणी झाली आहे. दोन्हींमध्ये लक्ष किंवा चिंतेसाठी लाभ आढळले, जे या केंद्राला केंद्रित जाणिवेचे स्थान मानणाऱ्या परंपरेच्या दृष्टीला पाठबळ देते.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वर-अभ्यास आकलनाच्या स्थिती परिष्कृत करतो. डावा आणि उजवा प्रवाह शांत व संतुलित झाल्यावर अंतर्मुख एकाग्रता सोपी होऊ शकते, पण संतुलित हवेचा प्रवाह हे आज्ञा चक्र जागृत झाल्याचे प्रमाणपत्र नाही. श्वास, झोप, मनःस्थिती, स्पष्टता आणि आचरण एकत्र पाहा. असाधारण अनुभव गोळा करणे हा उद्देश नाही, तर अधिक सत्याने पाहणे हा आहे.

डोळ्यांच्या सुरक्षिततेच्या मर्यादांसह त्राटक शिका · नाडी, चक्र आणि ग्रंथी यांचा अभ्यास करा

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

जोराने वर पाहणे, मेणबत्तीकडे दीर्घकाळ टक लावणे, झोपेची कमतरता, अतिश्वसन आणि दीर्घ कुंभक टाळा. काचबिंदू, रेटिनाचा आजार, नुकतीच झालेली डोळ्यांची शस्त्रक्रिया, प्रकाशाने उद्भवणारा मायग्रेन, फिट येण्याची प्रवृत्ती, मॅनिया, सायकोसिस किंवा तीव्र डिसोसिएशन असलेल्या लोकांना वैयक्तिकरीत्या जुळवलेली किंवा पुढे ढकललेली साधना आवश्यक असते. साधनेबाहेरही टिकून राहणाऱ्या जाणिवेतील विकृतीसाठी पात्र व्यक्तीकडून तपासणी आवश्यक आहे.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

ही मार्गदर्शित शुद्धी अशा लोकांसाठी योग्य आहे ज्यांना चक्रांसोबत हळूहळू काम करायचे आहे, कोणत्याही जागृतीआधी शुद्धीपासून सुरुवात करून. ती तत्काळ उघडण्याचे किंवा निश्चित निकालाचे आश्वासन देत नाही; अभ्यास व्यक्तीसाठी ठरवला जातो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पीनियल ग्रंथी म्हणजे आज्ञा चक्र आहे का?

काही आधुनिक लेखक आज्ञा चक्राचा संबंध पीनियल ग्रंथीशी जोडतात, कारण दोन्ही प्रकाशाशी निगडित आहेत आणि डोक्यात खोलवर आहेत. ही आधुनिक तुलना आहे, शास्त्रीय ग्रंथांची शिकवण नाही, आणि लोकप्रिय दाव्यांनुसार ध्यान पीनियल ग्रंथीला “सक्रिय” करते याचा कोणताही पुरावा नाही.

त्राटक म्हणजे काय?

त्राटक म्हणजे एका लहान बिंदूकडे, बहुधा मेणबत्तीच्या ज्योतीकडे, पापणी न लववता डोळ्यांत पाणी येईपर्यंत स्थिर पाहणे, मग डोळे मिटून त्याची प्रतिमा धरून ठेवणे. हठयोग प्रदीपिका त्याला सहा शुद्धिकर्मांमध्ये गणते आणि तो डोळ्यांचे विकार आणि आळस दूर करतो असे सांगते. अपस्मार, काचबिंदू किंवा डोळ्यांचा आजार असलेल्यांनी आधी सल्ला घ्यावा.

तृतीय नेत्रावरील ध्यानामुळे डोकेदुखी होऊ शकते का?

होय, जर एकाग्रता जबरदस्तीने केली किंवा खूप वेळ धरून ठेवली, किंवा कपाळ आणि डोळे ताणलेले असतील तर. चेहरा सैल सोडावा, दृष्टी मृदू करावी आणि सत्रे लहान ठेवावीत. अभ्यासानंतर सतत डोकेदुखी, दृष्टीतील बिघाड किंवा दाब जाणवणे ही थांबण्याची कारणे आहेत, आणि ती कायम राहिल्यास डॉक्टरांना दाखवावे.

शांभवी मुद्रा म्हणजे काय?

शांभवी मुद्रा म्हणजे भुवयांमधील केंद्राकडे हळूवारपणे पाहणे, लक्ष आतल्या बाजूला वळवून, बहुधा डोळे अर्धे उघडे ठेवून. हठयोगग्रंथांत तिची शिवाची मुद्रा म्हणून स्तुती केली आहे. ती गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली हळूहळू शिकावी, कारण डोळ्यांवर ताण आल्यास तिचा उद्देशच विफल होतो.

उघडलेले आज्ञा चक्र अतींद्रिय शक्ती देते का?

परंपरा सूक्ष्म संवेदना आणि शक्तींचा उल्लेख करते, पण त्यांच्यामागे लागणे अडथळा आहे असा इशारा वारंवार देते. परिपक्व आज्ञा स्पष्ट विवेक, स्थिर लक्ष आणि मार्गदर्शनाप्रती मोकळेपणा यांतून दिसते. आज्ञा चक्र जागृत केल्याने अतींद्रिय शक्तींची हमी मिळते अशा दाव्यांकडे अत्यंत सावधगिरीने पाहावे.

स्वरयोगाचा आज्ञा चक्राशी काय संबंध आहे?

इडा आणि पिंगला मस्तक-शिखराच्या आधी आज्ञा चक्रावर मिळतात असे म्हटले जाते. स्वर जेव्हा दाखवतो की श्वास दोन्ही नासिकांतून समान रीतीने वाहत आहे, तेव्हा भ्रूमध्य केंद्रावरील एकाग्रतेसाठीची परिस्थिती सर्वांत अनुकूल असते. अनेक गुरू आज्ञा-ध्यानासाठी नेमक्या अशाच वेळी बसण्याचा सल्ला देतात.

स्रोत

“आज्ञा चक्र” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

सात चक्रांची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.