Seven Chakras

विशुद्ध चक्र: आकाश, ध्वनी आणि सत्यवाणीद्वारे शुद्धी

ग्रंथातील प्रतीके, मंत्र, वाणीची शिस्त, स्वराशी असलेला संबंध आणि सुरक्षित साधना यांच्या आधारे समजावून सांगितलेले सोळा पाकळ्यांचे कंठ केंद्र.

थोडक्यात

विशुद्ध चक्र

विशुद्ध किंवा विशुद्धी म्हणजे विशेषत्वाने शुद्ध किंवा पूर्णपणे शुद्ध केलेले. हे सोळा पाकळ्यांचे कंठ-केंद्र आहे; आकाश, श्रवण, ध्वनी, मंत्र आणि वाणीची जबाबदारी यांच्याशी त्याचा संबंध आहे. प्रचलित शास्त्रीय मांडणीत याचे बीज HAṂ आहे.

येथे शोधन म्हणजे संयमाशिवाय बोलणे किंवा घशाच्या प्रत्येक तक्रारीला दडपलेल्या सत्याचे निदान मानणे नव्हे. त्यात श्रवण, मौन, अचूक वाणी, मंत्र, श्वास आणि अनुभव अधिक व्यापक आंतरिक अवकाशात धारण करण्याची क्षमता यांचा समावेश होतो.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

विशुद्ध चक्र म्हणजे काय?

विशुद्धी चक्र हे पाचवे चक्र आहे, कंठात, बीजाक्षर हं असलेले आकाश तत्त्वाचे (ākāśa) सोळा पाकळ्यांचे कमळ. विशुद्ध म्हणजे “विशेष शुद्ध”; गोरक्षशतक हे नाव हंस, म्हणजे आत्म्याचा शुद्ध राजहंस, याच्या आधारे स्पष्ट करते. ते ध्वनी, वाणी, श्रवण आणि शुद्धी यांचे नियमन करते.

विशुद्धीच्या सोळा दलांवर कोणती अक्षरे लिहिलेली आहेत?

षट्चक्रनिरूपण 28 मध्ये अ पासून विसर्गापर्यंत सर्व सोळा संस्कृत स्वर दिलेले आहेत. संबंधित ग्रंथवर्णनात सांगितल्याप्रमाणे बिंदूसह, आपली आकृती वरून घड्याळाच्या दिशेने अशी वाचली जाते: अं, आं, इं, ईं, उं, ऊं, ऋं, ॠं, ऌं, ॡं, एं, ऐं, ओं, औं, अं, अः. पहिले अं म्हणजे बिंदूसह अ; पंधरावे अनुस्वार आहे, म्हणून दोन्ही दिसणारी रूपे सारखीच आहेत.

विशुद्ध चक्र कुठे आहे?

विशुद्ध कंठाच्या मुळाशी आहे; षट्चक्रनिरूपणात त्याला कंठमूल म्हटले आहे, कंठाच्या मागून जाणाऱ्या मध्य वाहिनीच्या मार्गावर. प्रत्यक्ष अभ्यासात लक्ष कंठाच्या खोबणीत स्थिर होते, जिथे जालंधर बंध आणि उज्जायी श्वास अनुभवास येतात. त्याच्या वर आज्ञा आहे, खाली हृदय-केंद्र, अनाहत.

विशुद्धाचे तत्त्व आणि बीज कोणते?

विशुद्ध चक्र आकाश तत्त्वाचे आहे; सोळा स्वरांनी युक्त सोळा पाकळ्यांच्या आत पांढऱ्या वर्तुळाकार मंडलाच्या रूपात ते दाखवले जाते. याचे बीज हं आहे. याचे देवता अर्धनारीश्वर रूपातील सदाशिव आहेत आणि शक्ती शाकिनी आहे. आकाश हे असे तत्त्व आहे जे ध्वनी शक्य करते.

कंठ चक्रासोबत कसे कार्य करावे?

कंठ चक्राकडे मंत्र आणि जप, उज्जायी श्वास, मार्गदर्शनाखाली सौम्य जालंधर बंध, सजग सत्यवचन आणि मौनाचे (mauna) कालावधी यांच्या मार्गाने जाता येते. लक्षपूर्वक ऐकणे ही बोलण्याइतकीच विशुद्धीची साधना आहे. उच्छ्वासावर हं हळुवारपणे जपणे ही साधी सुरुवात आहे.

“विशुद्धी चक्र” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

विशुद्ध — एका दृष्टिक्षेपात

षट्चक्रनिरूपण (पूर्णानंद) मधील मूल्ये, Avalon आवृत्ती 1919, जिथे फरक आहे तिथे गोरक्षशतकासह.

वैशिष्ट्यग्रंथांमध्ये
स्थानकंठाचा तळ (kaṇṭha-mūla)
दल16, सोळा स्वरांसह
तत्त्वआकाश — श्वेत वर्तुळ (नभोमंडल)
बीजHaṃ
देवता · शक्तीसदाशिव (अर्धनारीश्वर) · शाकिनी
वेगळा आराखडागोरक्षशतक 70 जल-धारणा कंठात ठेवते

शास्त्र काय सांगते

विशुद्धाख्यं कण्ठे सरसिजममलं धूमधूम्रावभासं स्वरैः सर्वैः शोणैर्दलपरिलसितैर्दीपितं दीप्तबुद्धेः । समास्ते पूर्णेन्दुप्रथिततमनभोमण्डलं वृत्तरूपं हिमच्छायानागोपरि लसिततनोः शुक्लवर्णाम्बरस्य ॥

viśuddhākhyaṃ kaṇṭhe sarasijamamalaṃ dhūmadhūmrāvabhāsaṃ svaraiḥ sarvaiḥ śoṇairdalaparilasitairdīpitaṃ dīptabuddheḥ | samāste pūrṇenduprathitatamanabhomaṇḍalaṃ vṛttarūpaṃ himacchāyānāgopari lasitatanoḥ śuklavarṇāmbarasya ||

अर्थ: कंठात शुद्ध धुरकट-जांभळे विशुद्धी कमळ आहे. त्याच्या पाकळ्या अ पासून विसर्गापर्यंतच्या सर्व सोळा किरमिजी स्वरांनी तेजाळतात; आत बर्फासारख्या पांढऱ्या हत्तीवर आकाशाचे पांढरे वर्तुळाकार क्षेत्र आहे.

— षट्चक्रनिरूपण, श्लोक 28 · संस्कृत मूळ: पूर्णानंद, षट्चक्रनिरूपण — Arthur Avalon यांच्या 1919 च्या आवृत्तीतील संस्कृत मूळ आणि कालीचरणाची टीका

हा श्लोक विशुद्धीच्या सोळा स्वरांचा आणि पांढऱ्या वर्तुळाकार आकाश-मंडलाचा स्रोत आहे; टीका सांगते की क्रम A पासून सुरू होऊन विसर्गावर संपतो.

विशब्दः संस्मृतो हंसो निर्मलः शुद्ध उच्यते । अतः कण्ठे विशुद्धाख्ये चक्रं चक्रविदो विदुः ॥

viśabdaḥ saṃsmṛto haṃso nirmalaḥ śuddha ucyate | ataḥ kaṇṭhe viśuddhākhye cakraṃ cakra-vido viduḥ ||

अर्थ: “वि” हे अक्षर हंस असे समजले जाते, आणि निर्मळाला “शुद्ध” म्हणतात; म्हणून चक्रांचे जाणकार कंठातील चक्राला विशुद्धी म्हणून ओळखतात.

— गोरक्षशतक, श्लोक 62 · संस्कृत मूळ: गोरक्षशतक — Swami Kuvalayananda आणि S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) यांच्या चिकित्सक आवृत्तीचा GRETIL ई-पाठ (Göttingen)

नावाचा उलगडा असा केला आहे: “वि” म्हणजे हंस, शुद्ध, आणि “शुद्ध” म्हणजे निर्मळ. कंठ केंद्र हे असे स्थान आहे जिथे वाणी शुद्ध जाणीव बनते.

विशुद्धे परमे चक्रे धृत्वा सोमकलाजलम् । मासेन न क्षयं याति वञ्चयित्वा मुखं रवेः ॥

viśuddhe parame cakre dhṛtvā soma-kalā-jalam | māsena na kṣayaṃ yāti vañcayitvā mukhaṃ raveḥ ||

अर्थ: परम विशुद्धी चक्रात चंद्रकलेचे अमृत धारण करून आणि अशा प्रकारे सूर्याच्या मुखापासून स्वतःला वाचवून योगी एका महिन्यातही क्षीण होत नाही.

— गोरक्षशतक, श्लोक 63 · संस्कृत मूळ: गोरक्षशतक — Swami Kuvalayananda आणि S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) यांच्या चिकित्सक आवृत्तीचा GRETIL ई-पाठ (Göttingen)

ग्रंथ सांगतो की विशुद्धी येथे चंद्राचे अमृत धारण केल्याने क्षयापासून रक्षण होते. हे कंठ-केंद्राला खेचरी आणि प्राणशक्तीच्या जतनाशी जोडते — असे अभ्यास जे केवळ मार्गदर्शनाखालीच दिले जातात.

अर्थ, स्थान आणि सोळा पाकळ्या

Viśuddha teaching image: Bṛhaspati above a sixteen-petalled space lotus carrying the sixteen Sanskrit vowels, with Sadāśiva-Ardhanārīśvara and Śākiṇī inside and a white elephant below
विशुद्धी: षट्चक्रनिरूपण 28 मध्ये A पासून विसर्गापर्यंत सर्व सोळा स्वर दिलेले आहेत. आकृती वरच्या/पूर्वेकडील दलापासून सुरू होऊन घड्याळाच्या दिशेने पुढे जाते; प्रत्येक दलाच्या मध्यभागी एक छापलेला स्वर आहे. पहिला अं म्हणजे बिंदूसह A; पंधरावा अनुस्वार आहे, म्हणून त्यांची दृश्य रूपे एकसारखी दिसतात.

या कमळाचे ध्यान कंठप्रदेशात सुषुम्नेच्या बाजूने केले जाते. षट्चक्रनिरूपणाच्या मांडणीत त्याच्या सोळा पाकळ्या संस्कृत स्वरांशी जोडलेल्या आहेत. पांढरे आकाश-मंडल, बीज हं, सदाशिव आणि शाकिनी हे अनुनाद आणि शुद्धीचे प्रतीकात्मक क्षेत्र निर्माण करतात. ते सूक्ष्म केंद्र आहे, दुसऱ्या नावाने ओळखली जाणारी थायरॉईड ग्रंथी नव्हे.

आकाश ही ध्वनीची अट आहे

आकाश स्वतःमध्ये असलेल्या वस्तू न बनता त्यांना जागा देते. ध्वनी माध्यमातून उलगडतो आणि श्रवण त्याला ग्रहण करते. म्हणून विशुद्धी केवळ बोलण्याशी नव्हे, तर त्या आंतरिक दालनाशीही संबंधित आहे जिथे संवेदना, विचार आणि इतर लोक तत्काळ प्रतिक्रिया न देता ऐकले जाऊ शकतात.

वाणी ही योगिक कृती आहे

सत्य (satya) म्हणजे जे सुचेल ते बोलून टाकणे नव्हे. योगिक वाणी अचूकता, आवश्यकता, वेळ आणि अहिंसा यांचा विचार करते. मौन सत्याचे रक्षण करू शकते, किंवा भीती लपवू शकते; वाणी मुक्त करू शकते, किंवा अस्वस्थता बाहेर टाकू शकते. शुद्धी म्हणजे शब्दांमधील शक्ती ओळखणे.

मंत्र, कंपन आणि श्रवण

मंत्र ध्वनी, श्वास, लक्ष, अर्थ, देवता आणि परंपरा यांना जोडतो. कंठात कंपन जाणवणे एकाग्रतेला आधार देऊ शकते, पण केवळ कंपन हा दीक्षेचा किंवा उपचाराचा पुरावा नाही. उच्चारण आणि मात्रा महत्त्वाची आहे; काही मंत्र सार्वजनिक असतात, तर काही गुरूंकडून संप्रेषित केले जातात.

जालंधर बंध आणि उज्जायी

कंठ जालंधर बंध आणि उज्जायी यांत सहभागी असतो, पण दोन्हींना चक्रासाठीचा शॉर्टकट बनवू नये. हनुवटीवर जोरदार दाब, आकुंचित श्वसन किंवा दीर्घ कुंभक यांमुळे मान, घसा आणि हृदय-रक्तवाहिन्यांच्या संस्थेवर ताण येऊ शकतो. शिक्षक कोन, प्रयत्न आणि कालावधी व्यक्तीनुसार ठरवतात.

सौम्य विशुद्धी अभ्यास

मान ताठ न करता लांब ठेवून सुखाने बसावे. श्वास सोडताना हळू गुंजन करावे आणि आवाज न वाढवता कंपन अनुभवावे. काही आवर्तनांनंतर ऐकण्यात विसावावे: आधी बाहेरचा ध्वनी, मग ज्यात ध्वनी उमटतो ते अधिक शांत क्षेत्र. शेवटी बोलणे आवश्यक असलेले एक सत्य आणि दयाळू वाक्य निवडावे — किंवा सोडून देता येईल असे एक अनावश्यक वाक्य.

अभिव्यक्तीपासून विशाल जाणिवेकडे

लक्ष अधिक सूक्ष्म होत जाते तसा ध्वनी केवळ “मी निर्माण करतो” अशी गोष्ट राहत नाही. मंत्र आणि नाद हे चेतनेला असे क्षेत्र म्हणून प्रकट करतात, ज्यात कंपन, श्रोता आणि अर्थ एकत्रच उमलतात. हे गूढ उघडणे जोरजोरात जप केल्याने किंवा विकत घेतलेल्या सक्रियतेने नाही, तर सातत्यपूर्ण शिस्तीने वाढते.

सोळा स्वर आणि भाषेचे सूक्ष्म क्षेत्र

स्वर तुलनेने खुल्या मार्गाने निघणारा घोष ध्वनी वाहून नेतात आणि व्यंजनांना ऐकू येणाऱ्या वाणीचे रूप घेऊ देतात. सोळा पाकळ्यांवर त्यांचे स्थान असल्यामुळे विशुद्धाचा भाषेच्या मातृकेशी खोल संबंध प्रस्थापित होतो. तंत्र अक्षरांना केवळ मनमानी चिन्हे मानत नाही; मंत्रसाधना ध्वनीला शक्ती आणि चेतनेची क्रमिक अभिव्यक्ती म्हणून ओळखते.

यामुळे प्रत्येक संस्कृत अक्षर सार्वत्रिक उपचार ठरत नाही. उच्चार, हेतू, क्रम आणि संप्रेषण साधनेला आकार देतात. हे प्रतीक भाषेबद्दल आदर बाळगण्याचे आणि पवित्र ध्वनीचे रूपांतर पोकळ ब्रँडिंगमध्ये न करण्याची जबाबदारी पाळण्याचे आवाहन करते.

ऐकणे हे बोलण्याइतकेच महत्त्वाचे आहे

केवळ आत्माभिव्यक्तीवर लक्ष केंद्रित करणारी कंठ-केंद्राची शिकवण अपूर्ण राहते. श्रवण हे आकाशाचे ज्ञानेंद्रिय आहे, आणि ऐकण्याने दुसरे वास्तव तात्काळ प्रतिकार न होता आत येऊ देते. दैनंदिन साधनेत उत्तर देण्यापूर्वी थांबावे, वाणीला वाहून नेणारा श्वास अनुभवावा आणि शब्द खरे, उपयुक्त आणि योग्य वेळी आहेत का हे स्वतःला विचारावे.

ही शिस्त परिपक्व होत जाते तेव्हा मौन म्हणजे दडपशाही राहत नाही आणि बोलणे म्हणजे केवळ भावनांचा निचरा राहत नाही. दोन्ही नातेसंबंध, शिक्षण आणि सत्य यांची सेवा करणाऱ्या सजग कृती बनतात.

हृदयाच्या अनुनादापासून आज्ञा चक्राच्या विवेकापर्यंत

विशुद्ध हे नात्यांना जोडणारे हृदय आणि विवेकी आज्ञा-केंद्र यांच्या मध्ये आहे. अनाहतात जे जाणवते, ते स्पष्ट समज आणि जबाबदार कृती बनण्यापूर्वी भाषेच्या शुद्धीतून जावे लागते. फार घाईने बोललेली भावना सत्य विकृत करू शकते; आणि वाणीत कधीही उतरवली न गेलेली अंतर्दृष्टी खासगी कल्पनाच राहू शकते.

हे मधले कार्य अभ्यासात आणि अध्यापनात दिसते. साधक ग्रंथ स्वीकारतो, भाष्य ऐकतो, प्रश्न विचारतो, अचूक पठण करतो आणि मग समज आचरणात व्यक्त करतो. ध्वनी हा अनुभवाकडून ज्ञानाकडे जाणारा सेतू बनतो. म्हणून शुद्धीत अनिश्चितता मान्य करणे, चूक सुधारणे आणि गोंधळ लपवण्यासाठी आध्यात्मिक शब्दावली वापरण्यास नकार देणे यांचाही समावेश असतो.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

मंत्रजप हा विशुद्धीचा शास्त्रीय अभ्यास आहे आणि सर्वाधिक संशोधन झालेल्या अभ्यासांपैकी एकही. लयबद्ध उच्चारण श्वास मंद करते आणि हृदयाची लय एकसमान करते, आणि ॐ-जपाचा संबंध भावनिक मेंदूक्षेत्रे अधिक शांत होण्याशी जोडला गेला आहे.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

श्वास वाणीचे वहन करतो आणि त्याचा गुण शब्दांचे सामर्थ्य बदलतो. बोलण्यापूर्वी किंवा जप करण्यापूर्वी श्वास उष्ण, घाईचा, दुर्बल, संतुलित की स्वाभाविकपणे अंतर्मुख आहे, हे पाहण्यास स्वरयोग साधकाला सांगतो. उज्जायी आणि मंत्र अवस्थेनुसार निवडले जातात; कोरडा, खवखवणारा किंवा चिंताग्रस्त कंठ अधिक जोर लावल्याने बरा होत नाही.

उज्जायीची संपूर्ण मार्गदर्शिका वाचा · सक्रियीकरणापूर्वी शुद्धी समजून घ्या

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

कंठावर, आवाजावर, जालंधर बंधावर किंवा श्वास रोखण्यावर जोर देऊ नये. वेदना, स्पष्ट चक्कर, श्वासाची भूक किंवा घबराट झाल्यास थांबावे. सतत आवाज बसणे, गिळण्यास त्रास, मानेला सूज किंवा श्वसनाची लक्षणे असल्यास वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे. मंत्र आणि गुणगुणणे सहज राहावे; दीक्षित साधना आपल्या परंपरेचे अनुसरण करते.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

ही मार्गदर्शित शुद्धी अशा लोकांसाठी योग्य आहे ज्यांना चक्रांसोबत हळूहळू काम करायचे आहे, कोणत्याही जागृतीआधी शुद्धीपासून सुरुवात करून. ती तत्काळ उघडण्याचे किंवा निश्चित निकालाचे आश्वासन देत नाही; अभ्यास व्यक्तीसाठी ठरवला जातो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कंठ चक्र सत्याशी का जोडले जाते?

कारण वाणी ही मनाची बाह्य अभिव्यक्ती आहे, आणि परंपरा मानते की सत्य वाणी (सत्य) तिला शुद्ध करते. खोटेपणा आणि कठोर शब्द आंतरिक संघर्ष निर्माण करतात; प्रामाणिक, दयाळू वाणी स्थैर्य आणते. म्हणून विशुद्धीच्या साधनेत केवळ श्वास आणि मंत्र नव्हे, तर वाणीची नीतीही समाविष्ट आहे.

उज्जायी श्वास म्हणजे काय आणि त्याचा विशुद्धाशी काय संबंध आहे?

उज्जायी म्हणजे स्वरयंत्रद्वाराशी थोडे आकुंचन करून घेतलेला श्वास, जो समुद्रासारखा हळुवार आवाज निर्माण करतो. तो लक्ष कंठावर ठेवतो, श्वास मंद करतो आणि अनेक अभ्यासांत जालंधर बंधासोबत वापरला जातो. तो सौम्य राहिला पाहिजे; घशात किंवा मानेत ताण जाणवला, तर प्रयत्न जास्त आहे.

घशाच्या समस्या म्हणजे विशुद्धी अवरुद्ध झाली आहे असा अर्थ होऊ शकतो का?

आवाज बसणे, थायरॉइडचे त्रास, घसा दुखणे किंवा गिळण्यास त्रास होणे हे आधी वैद्यकीय विषय आहेत आणि ते वैद्यांकडून तपासून घ्यावेत. विशुद्धी असंतुलनाची परंपरेतील वर्णने — सत्य बोलण्यात अडचण, ऐकून न घेणे — चिंतनासाठी आहेत, निदानासाठी नाहीत. अभ्यास व्यक्तीसाठी आणि तिच्या स्थितीनुसार ठरवला जातो.

जालंधर बंध म्हणजे काय?

जालंधर बंध म्हणजे हनुवटीचा बंध: श्वास रोखून धरताना कंठ बंद करण्यासाठी हनुवटी छातीकडे खाली आणणे. हा हठयोग प्रदीपिकेतील दहा मुद्रांपैकी एक आहे. तो शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली शिकला जातो, आणि मानेचे विकार, उच्च रक्तदाब किंवा हृदयरोग असल्यास टाळला जातो किंवा त्यात बदल केला जातो.

मौन कंठ चक्राला कशी मदत करते?

मौन, ठराविक काळासाठी, सामान्यतः बोलण्यात खर्च होणारी ऊर्जा स्थिर होऊ देते आणि लक्ष ऐकण्याकडे वळवते — बाहेर इतरांकडे आणि आत सूक्ष्म ध्वनीकडे. अनेक साधक दर आठवड्याला एक तास किंवा एक दिवस मौन पाळतात. ते स्वतःच्या इच्छेने निवडावे आणि आजूबाजूच्या लोकांप्रती दयाळूपणाने पाळावे.

स्वरयोगाचा विशुद्धीशी काय संबंध आहे?

स्वर आकाश तत्त्व, म्हणजेच अवकाशाचे तत्त्व, श्वासाची एक विशिष्ट अवस्था म्हणून ओळखतो; ग्रंथांमध्ये ती सांसारिक कृतीपेक्षा ध्यानासाठी अनुकूल मानली आहे. ही अवस्था ओळखल्यावर जप करणे किंवा मौनात बसणे स्वराला थेट कंठ चक्राच्या तत्त्वाशी आणि उद्देशाशी जोडते.

स्रोत

“विशुद्धी चक्र” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

सात चक्रांची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.