Seven Chakras

अनाहत चक्र: हृदयकेंद्र आणि अनाहत नाद

शास्त्र, भक्ती, श्वास आणि जगलेले नातेसंबंध यांच्या माध्यमातून अनाहत — आध्यात्मिक हृदयाला शरीररचनेपुरते किंवा भावनिक घोषवाक्यांपुरते मर्यादित न करता.

थोडक्यात

अनाहत चक्र

अनाहत म्हणजे “आघाताशिवाय उमटणारा”; हे वायू, बीज यं, स्पर्श, भक्ती, नातेसंबंध आणि आंतरिक नाद यांच्याशी निगडित बारा दलांच्या हृदयकेंद्राचे नाव आहे. हे एक सूक्ष्म चिंतनात्मक केंद्र आहे, शारीरिक हृदय नव्हे. साधना करुणा, धैर्य, शोकाचे एकात्मीकरण आणि भक्ती यांना साहाय्यक ठरू शकते; तरीही छातीतील वेदना, हृदयरोग आणि इतर वैद्यकीय लक्षणांसाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी आवश्यकच राहते.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

अनाहत चक्र म्हणजे काय?

अनाहत चक्र हे चौथे चक्र आहे, हृदयाशी, वायू तत्त्वाचे बारा पाकळ्यांचे कमळ, बीजाक्षर यं असलेले. अनाहत म्हणजे “आघात न केलेला”: येथे ऐकू येणारा आंतरिक नाद कोणत्याही आघाताशिवाय उमटतो. गोरक्षशतक सांगते की योगी हृदयातील चक्राला अनाहत म्हणून ओळखतात, जिथे तीन बंधनांनी बांधलेला वृषभ गर्जना करतो.

अनाहत चक्र कुठे आहे?

अनाहत छातीच्या मध्यभागी, हृदयाच्या पातळीवर आहे; ते मध्य नाडीच्या बाजूने आहे, शारीरिक हृदय जेथे असते त्या डाव्या बाजूला नाही. षट्चक्रनिरूपण त्याला हृदयकमळ म्हणते. साधक छातीच्या मध्यभागी, उरोस्थीच्या मागे लक्ष स्थिर करतात.

हृदय चक्र खुले असणे म्हणजे काय?

पारंपरिक भाषेत खुले हृदय चक्र म्हणजे प्रेम, करुणा आणि भक्ती यांचे आसक्ती व भीतीच्या गाठींशिवाय वाहणे. अनेक अध्यापन-परंपरा विष्णुग्रंथीचे चिंतन नाभी ते हृदय या क्षेत्रातून करतात, तर ललिता सहस्रनाम 38 कुंडलिनी मणिपूरात उठताना तिच्या भेदाचा स्पष्ट नामोल्लेख करते. ती सैल होण्याने प्रेम “माझे” च्या पलीकडे विस्तारते; त्याचे चिन्ह स्थिर दयाळूपणा आहे, क्षणिक भावनिक उभार नव्हे.

अनाहत चक्रातील बाण किंवा वन लिंग म्हणजे काय?

बाण लिंग—Bana असे लिहिले जाणारे, आणि काही जुन्या इंग्रजी साहित्यात Vana Linga असे पुन्हा लिहिलेले—हे सोनेरी शिवलिंग आहे, जे षट्चक्रनिरूपण 25 नुसार अनाहताच्या खालच्या दिशेने असलेल्या त्रिकोणात स्थापलेले आहे. अर्धचंद्र आणि बिंदू त्याचा मुकुट आहेत. ते हृदयात विराजमान असलेल्या शिवाचे सूचक आहे, जेथे वैयक्तिक भावना भक्ती, अंतर्नाद आणि “माझे” पलीकडे व्यापक जाणीव बनू शकते.

“अनाहत चक्र” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

अनाहत एका दृष्टिक्षेपात

षट्चक्रनिरूपण (पूर्णानंद) मधील मूल्ये, Avalon आवृत्ती 1919, जिथे फरक आहे तिथे गोरक्षशतकासह.

वैशिष्ट्यग्रंथांमध्ये
स्थानहृदय-क्षेत्र, छातीचा मध्य (गोरक्षशतक 60)
दल12, क ते ठ ही अक्षरे
तत्त्ववायू — धुरकट रंगाचे षट्कोनी मंडल
बीजयं (पवन-बीज, कालीचरण)
लिंगत्रिकोणाच्या आत सोनेरी बाण लिंग, अर्धचंद्र आणि बिंदू यांनी मुकुटित (षट्चक्रनिरूपण 25)
ग्रंथीचे क्षेत्रअनेक अध्यापन-परंपरा विष्णुग्रंथी नाभी ते हृदय या मार्गाद्वारे स्पष्ट करतात; ललिता सहस्रनाम 38 कुंडलिनी मणिपूरात उठताना तिच्या भेदाचा नामोल्लेख करते
देवता · शक्तीईश · काकिनी; आत स्थिर ज्योतीसारखा जीवात्मा
नावाचे स्पष्टीकरण“आघात न झालेला” — आतील ध्वनी (anāhata nāda)

शास्त्र काय सांगते

एतन्नीरजकर्णिकान्तरलसच्छक्तिस्त्रिकोणाभिधा । विद्युत्कोटिसमानकोमलवपुः सास्ते तदन्तर्गतः ॥ बाणाख्यः शिवलिङ्गकोऽपि कनकाकाराङ्गरागोज्ज्वलो । मौलौ सूक्ष्मविभेदयुङ्मणिरिव प्रोल्लासलक्ष्म्यालयः ॥

etannīrajakarṇikāntaralasacchaktistrikoṇābhidhā | vidyutkoṭisamānakomalavapuḥ sāste tadantargataḥ || bāṇākhyaḥ śivaliṅgako'pi kanakākārāṅgarāgojjvalo | maulau sūkṣmavibhedayuṅmaṇiriva prollāsalakṣmyālayaḥ ||

अर्थ: या कमळाच्या बीजकोशात त्रिकोणाकार शक्ती आहे, जी कोट्यवधी विजांच्या लखलखाटासारखी कोमल आहे. तिच्या आत बाण नावाचे शिवलिंग आहे, जे तळपत्या सोन्यासारखे तेजस्वी आहे; त्याच्या शिखरावर रत्नासारखे एक सूक्ष्म छिद्र आहे, आणि ते तेजाचे निवासस्थान आहे.

— षट्चक्रनिरूपण, श्लोक 25 · संस्कृत मूळ: पूर्णानंद, षट्चक्रनिरूपण — Arthur Avalon यांच्या 1919 च्या आवृत्तीतील संस्कृत मूळ आणि कालीचरणाच्या टीकेवरून लेखनपद्धत प्रमाणित केली

पूर्णानंद बाण लिंगाला हृदय कमळाच्या त्रिकोणाच्या आत स्थित सांगतात. सोनेरी तेज, अर्धचंद्र आणि बिंदू, तसेच शिखरावरील सूक्ष्म छिद्र यांमुळे ते आतून तेजस्वी आणि पारगम्य होत जाणाऱ्या चेतनेचे प्रतीक ठरते.

विद्युत्प्रभावं हृत्पद्मे प्राणायामविभेदनैः । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा ब्रह्ममयो भवेत् ॥

vidyut-prabhāvaṃ hṛt-padme prāṇāyāma-vibhedanaiḥ | nāsāgre dṛṣṭim ādāya dhyātvā brahma-mayo bhavet ||

अर्थ: विजेसारख्या तेजस्वी, प्राणायामाच्या पद्धतींनी उमललेल्या हृदयकमळात — नाकाच्या टोकावर दृष्टी स्थिर करून तेथे ध्यान केल्याने साधक ब्रह्माने परिपूर्ण होतो.

— गोरक्षशतक, श्लोक 82 · संस्कृत मूळ: गोरक्षशतक — Swami Kuvalayananda आणि S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) यांच्या चिकित्सक आवृत्तीचा GRETIL ई-पाठ (Göttingen)

प्राणायामाने उघडल्यावर हृदयकमळ विजेसारखे तळपते, आणि तिथे ध्यान केल्याने साधक “ब्रह्माने परिपूर्ण” होतो. श्वास आणि भक्ती या केंद्रावर भेटतात.

केंद्राला अनाहत का म्हणतात

आहत म्हणजे आघाताने उमटलेला; अनाहत म्हणजे आघाताशिवाय उमटणारा. हे नाव बाह्य गोंगाटाकडून चेतनेच्या अधिक सूक्ष्म अनुनादाकडे लक्ष वळवते. प्रत्येक घंटानादासारखा आवाज गूढ असतो असा याचा अर्थ नाही; कानांत आवाज येणे आणि श्रवणाची लक्षणे यांची सामान्य वैद्यकीय कारणे असतात आणि त्यांची तपासणी आवश्यक आहे.

बारा पाकळ्यांचे प्रतीक

Anāhata teaching image: Rāhu at viewer left; twelve-petalled air lotus lettered from kaṃ through ṭhaṃ with Īśa and Kākiṇī; Ketu at viewer right; black antelope and the heart-field teaching of Viṣṇu Granthi below
अनाहत: षट्चक्रनिरूपण 22 मध्ये कं, खं, गं, घं, ङं, चं, छं, जं, झं, ञं, टं आणि ठं दिलेले आहेत. आकृती वरच्या/पूर्वेकडील पाकळीपासून सुरू होऊन घड्याळाच्या दिशेने जाते, आणि प्रत्येक पाकळीच्या मध्यभागी एक टंकित अक्षर आहे.

शास्त्रीय कमळाला बारा पाकळ्या आहेत आणि त्यात वायुमंडल आहे, जे बहुधा एकमेकांना छेदणाऱ्या त्रिकोणांसह दाखवले जाते. परिचित ग्रंथीय मांडणीत बीज यं आहे; केंद्रात ईश आणि काकिनी यांची नावे आहेत. आधुनिक हिरवा रंग हा नंतरचा प्रघात आहे आणि स्रोतविशिष्ट चित्रणापासून वेगळा सांगितला पाहिजे.

अनाहतातील बाण लिंग

Golden Bāṇa Liṅga crowned by crescent and bindu inside the twelve-petalled Anāhata lotus, with smoky air triangles and a black antelope below
षट्चक्रनिरूपण 25 बाण लिंगाला अनाहताच्या त्रिकोणात स्थापते: सोनेरी, तेजस्वी, आणि अर्धचंद्र व बिंदू यांच्या सूक्ष्म छिद्राने मुकुटित.

षट्चक्रनिरूपण तेजस्वी सोनेरी बाण लिंग, ज्यावर अर्धचंद्र आणि बिंदू मुकुटासारखे आहेत, अनाहताच्या अधोमुख त्रिकोणात स्थापित करते. शिवाचे हे पवित्र रूप सूक्ष्म नकाशात भावनेचे भक्ती, आंतरिक नाद आणि व्यापक जाणीव यांत परिष्करण होणे दर्शवते.

वायू, स्पर्श आणि नातेसंबंध

वायू गती देतो, जोडतो आणि देवाणघेवाण शक्य करतो. श्वास आत आणि बाहेर यांमधील दिसणारी सीमा सतत ओलांडत असतो. स्पर्शाची जाणीवही संपर्क आणि सीमा दाखवते. म्हणून अनाहत हे प्रेमाचे प्रभावी क्षेत्र ठरते — असे प्रेम जे मालकी नाही आणि माघारही नाही: विवेकाच्या आधाराने उमलणारी मोकळीक.

प्रेम, शोक आणि भक्ती

जिवंत हृदय प्रेम करू शकते आणि शोकही करू शकते. प्रियजनाच्या वियोगाबद्दल, एकटेपणाबद्दल किंवा मानसिक आघाताबद्दल कोणालाही दोष देण्यासाठी चक्रांची भाषा वापरू नये. भक्ती, प्रार्थना, सेवा आणि विश्वासार्ह नाते शोकाला पवित्र आणि मानवी आधार देऊ शकतात. कधी योग्य साधना अधिक अंतर्मुख ध्यान नसते, तर अन्न, झोप, हालचाल आणि दुसऱ्या व्यक्तीची उपस्थिती असते.

प्राणवायू आणि छातीचे क्षेत्र

पारंपरिक प्राणवायूंचे नकाशे प्राणवायूचा संबंध छाती आणि ग्रहण करण्याच्या कार्याशी जोडतात. हा श्वसनसंस्थेच्या शरीररचनेला पर्याय नाही. सौम्य श्वास या भागाला जाणिवेसाठी अधिक उपलब्ध करू शकतो, तर जोरदार प्रसरण, श्वास रोखणे किंवा वारंवार कमाल प्रमाणात श्वास घेणे यांमुळे चक्कर किंवा चिंता निर्माण होऊ शकते.

सुरक्षित अनाहत अभ्यास

गरज असल्यास पाठीला आधार देऊन बसावे. छातीच्या मध्यावर हलकेच हात ठेवावा आणि सामान्य श्वास घ्यावा. प्रत्येक श्वास सोडताना यं (YAṂ), प्रार्थना किंवा आपल्या मार्गातील दिव्य नाम म्हणावे. दया, धैर्य, क्षमा किंवा सत्य यांपैकी एक गुण ध्यानानंतर व्यावहारिक कृतीत उतरवावा.

हृदय-केंद्रित ध्यान पहिले पाऊल नसते तेव्हा

मानसिक आघातातून वाचलेल्या काही व्यक्तींमध्ये छातीवर लक्ष केंद्रित केल्याने घबराट किंवा वेदनादायक स्मृती तीव्र होते. त्याऐवजी डोळे उघडे, पाय जमिनीवर, खोलीकडे लक्ष आणि हळूवार चालणे यांपासून सुरुवात करावी. प्रतिरोधाला आध्यात्मिक अपयश म्हणण्याऐवजी गुरूंनी पद्धत त्या व्यक्तीनुसार बदलावी.

हृदय खालच्या आणि वरच्या केंद्रांच्या मध्ये आहे

अनाहत परिचित सात केंद्रांच्या नकाशाच्या मध्यभागी आहे. त्याच्या खाली पृथ्वी, जल आणि अग्नी आधार, प्रवाह आणि परिवर्तनावर भर देतात; त्याच्या वर आकाश, मन आणि अतिक्रमण अधिक प्रमुख होतात. हृदय कोणत्याही दिशेला नाकारत नाही; ते नातेसंबंध, श्वास आणि भक्ती यांच्या माध्यमातून देहधारी जीवन आणि सूक्ष्म जाणीव यांची भेट घडवते.

ही मधली स्थिती स्पष्ट करते की “हृदय उघडणे” म्हणजे मर्यादा गमावणे असू शकत नाही. हवेला जागा लागते, पण लयही लागते; प्रेमाला खुलेपणा आणि विवेक दोन्ही लागतात. परिपक्व हृदय करुणा न सोडता होय, नाही, राहणे, जाणे, क्षमा करणे किंवा न्याय मागणे असे म्हणू शकते.

अनाहत नाद आणि ऐकण्याची शिस्त

आंतरिक ध्वनीचे अभ्यास हे नाद आणि तल्लीनतेच्या व्यापक मार्गाचा भाग आहेत. साधक आधी ऐकण्यास सक्षम होतो: श्वास, मंत्र, दुसरी व्यक्ती आणि आवेगांमधील शांतता यांना. आंतरिक ध्वनीचा पाठलाग केल्याने ताण किंवा सूचना निर्माण होऊ शकते. मन कमी गोंगाटाचे होत जाते तसे अनाहताकडे जाता येते; कान दाबून किंवा अनुभवाचा आग्रह धरून नव्हे.

भक्ती असते तेव्हा ऐकणे हे निष्क्रियता न राहता समर्पण बनते. साधक बुद्धिविहीन होत नाही; वैयक्तिक आग्रह इतका सौम्य होतो की अधिक विवेकी प्रतिसाद प्रकट होऊ शकतो. त्याचे फळ नात्यांमध्ये पारखले जाते: संयम गहिरा होतो, वाणी कमी दुखावणारी होते आणि काळजी विवेकी कृती करण्यास अधिक सक्षम होते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

हृदय केंद्राचे अभ्यास — संथ श्वास, जप आणि भक्ती — यांचा हृदयाच्या लयीवर आणि रक्तदाबावर मोजता येण्याजोगा परिणाम होतो; हा संगमबिंदू पीठ काळजीपूर्वक शिकवते.

अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही

या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).

स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.

क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वरयोग श्वास आणि वेळ यांतून प्राणाच्या गतीचा अभ्यास करतो. अनाहत साधना आपोआप डाव्या नाकपुडीला किंवा एखाद्या भावनिक शिक्क्याला दिली जात नाही. आधी सक्रिय स्वर, छातीच्या हालचालीतील सहजता आणि मनाची अवस्था पाहावी; मग शांत करणारी, संतुलित, भक्तिमय किंवा हळुवारपणे उघडणारी साधना निवडावी. हृदयाकडे सत्याद्वारे जावे, लादलेल्या भावुकतेने नव्हे.

सौम्य गुणगुणण्याची साधना जाणून घ्या · चक्रशुद्धीद्वारे तयारी करावी

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

छातीत दुखणे, दाब, भोवळ, श्वास खूप धाप लागणे किंवा नवीन हृदयाची धडधड यांसाठी तातडीने वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे. त्यांना केवळ हृदय चक्र उघडणे असे समजू नये. घबराट, मानसिक आघात किंवा डिसोसिएशनच्या स्थितीत डोळे उघडे ठेवावेत, आतील एकाग्रता कमी वेळ ठेवावी आणि पात्र मदत घ्यावी. हृदय किंवा श्वसनाच्या स्थितीमुळे दीर्घ कुंभक योग्य नसेल तर तो टाळावा.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

ही मार्गदर्शित शुद्धी अशा लोकांसाठी योग्य आहे ज्यांना चक्रांसोबत हळूहळू काम करायचे आहे, कोणत्याही जागृतीआधी शुद्धीपासून सुरुवात करून. ती तत्काळ उघडण्याचे किंवा निश्चित निकालाचे आश्वासन देत नाही; अभ्यास व्यक्तीसाठी ठरवला जातो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अनाहताच्या दलांवर कोणती अक्षरे आहेत?

षट्चक्रनिरूपण 22 नुसार बारा पाकळ्यांवरील अक्षरे क पासून सुरू होऊन ठ वर संपतात. वरच्या किंवा पूर्वेकडील पाकळीपासून घड्याळाच्या दिशेने आपल्या आकृतीत कं, खं, गं, घं, ङं, चं, छं, जं, झं, ञं, टं आणि ठं दिसतात, प्रत्येक वेगळे टंकित केलेले आणि मध्यभागी ठेवलेले.

अनाहत नाद म्हणजे काय?

अनाहत नाद हा खोल ध्यानात ऐकू येणारा आंतरिक, आघाताशिवाय उमटणारा नाद आहे; एकाग्रता खोल होत जाते तसा तो समुद्र, ढोल, घंटा, बासरी आणि भुंगे अशा टप्प्यांतून जातो असे हठग्रंथ वर्णन करतात. तो ऐकणे, म्हणजे नादानुसंधान, ही तल्लीनतेची शास्त्रीय पद्धत आहे. कानांत आवाज येण्याशी (टिनिटस) तो समान नाही; त्यासाठी वैद्यकीय लक्ष आवश्यक आहे.

हृदय चक्र आणि शारीरिक हृदय एकच आहेत का?

नाही. शारीरिक हृदय हा छातीच्या डाव्या बाजूला असलेला अवयव आहे; अनाहत हे सूक्ष्म शरीरात सुषुम्नेच्या मार्गावर, हृदयाच्या पातळीवर असलेले केंद्र आहे. अनाहताच्या अभ्यासांमुळे श्वसन शिथिल होऊ शकते आणि हृदयाच्या लयीवर परिणाम होऊ शकतो, पण छातीत दुखणे किंवा धडधड यांसारख्या हृदयाच्या लक्षणांसाठी नेहमी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

कोणते श्वसन-अभ्यास अनाहताला आधार देतात?

उच्छ्वासावर हळुवार भर देऊन संथ, सम श्वसन, नाडीशोधन, आणि खांदे शिथिल ठेवून छाती उघडणारी आसने ही सामान्यतः केली जातात. गुंजन करणारा श्वास भ्रामरीही वापरला जातो. हृदयकेंद्राच्या साधनेसाठी तीव्र कुंभक किंवा जोरकस श्वसनाची गरज नाही, आणि हृदयविकार किंवा उच्च रक्तदाब असल्यास ते टाळावे.

भक्तीचा अनाहताशी काय संबंध आहे?

भक्ती — परमात्म्यावर, गुरूंवर आणि सर्व प्राणिमात्रांवर प्रेम — ही हृदय-केंद्राची पारंपरिक साधना आहे. जप, प्रार्थना, सेवा आणि कृतज्ञता ही केवळ कल्पनाचित्रापेक्षा अधिक भरवशाने हे केंद्र उघडतात. प्रगल्भ भक्तीमध्ये विवेक असतो आणि ती इतरांच्या स्वातंत्र्याचा आदर करते, म्हणजे प्रेमाचे रूपांतर परावलंबनात होत नाही.

स्वरयोग अनाहतासोबत कसे कार्य करतो?

स्वर श्वासातील वायू तत्त्व (vāyu tattva) पाहतो, जे ग्रंथ त्याच्या गुणावरून आणि दिशेवरून ओळखतात, आणि त्याला हृदय केंद्राशी जोडतो. श्वास संतुलित असताना भक्तीचा अभ्यास करणे आणि भावना नाकपुडीचा प्रवाह कसा बदलतात हे लक्षात घेणे, दैनंदिन जीवनाला अनाहताच्या शिकवणीशी जोडते.

स्रोत

“अनाहत चक्र” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

सात चक्रांची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.