Seven Chakras

स्वाधिष्ठान चक्र: अनुकूलन आणि इच्छेचे जल-केंद्र

संस्कृत स्रोत, तत्त्व, बीज, भावार्थ, स्वराशी असलेला संबंध आणि व्यक्तीला अनुरूप साधना यांच्या आधारे समजावून सांगितलेले सहा पाकळ्यांचे केंद्र.

थोडक्यात

स्वाधिष्ठान चक्र

स्वाधिष्ठान हे सर्वसाधारण सहा-चक्र तांत्रिक नकाशातील दुसरे केंद्र आहे. षट्चक्रनिरूपण जल मंडल आणि बीज वं असलेल्या सहा दलांच्या कमळाचे वर्णन करते. त्याचे प्रतीकत्व प्रवाह, एकसंधता, रस, इच्छा, स्मृती आणि अनुकूलनक्षमता यांच्याशी निगडित आहे. ते केवळ लैंगिकतेचे आधुनिक नाव नाही, आणि शारीरिक किंवा भावनिक लक्षणांचे निदान केवळ चक्र-तक्त्यावरून करता येत नाही.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

स्वाधिष्ठान चक्र म्हणजे काय?

स्वाधिष्ठान चक्र हे दुसरे चक्र आहे, जननेंद्रियाच्या भागात, बीजाक्षर वं असलेले जलतत्त्वाचे सहा पाकळ्यांचे कमळ. त्याच्या नावाचा अर्थ “स्वतःचे निवासस्थान” असा आहे: गोरक्षशतक सांगते की “स्व” म्हणजे प्राण, म्हणून ते प्राणाचे आसन आहे. ते प्रवाह, इच्छा, सर्जनशीलता आणि नातेसंबंध यांचे नियमन करते.

स्वाधिष्ठानाच्या सहा दलांवर कोणती अक्षरे लिहिलेली आहेत?

षट्चक्रनिरूपण 14 मध्ये बिंदूसह ब पासून ल पर्यंतची सहा अक्षरे दिलेली आहेत: बं, भं, मं, यं, रं, लं. आपली आकृती वरच्या किंवा पूर्वेकडील पाकळीपासून सुरू होऊन घड्याळाच्या दिशेने जाते, आणि प्रत्येक पाकळीच्या मध्यभागी एक पडताळलेले अक्षर टंकित केले आहे. त्यामुळे क्रम आणि स्थान दोन्ही तपासून पाहता येतात.

स्वाधिष्ठान चक्र कुठे स्थित आहे?

स्वाधिष्ठान जननेंद्रियाच्या मुळाशी, मूलाधाराच्या वर आणि नाभीच्या खाली आहे. गोरक्षशतक मेढ्र (जननेंद्रिय-क्षेत्र) हे त्याचे स्थान सांगते. प्रत्यक्ष अभ्यासात लक्ष खालच्या उदरात आणि श्रोणीतळात, पाठीच्या कण्याच्या तळापासून थोडे वर स्थिर होते.

स्वाधिष्ठानाचे तत्त्व आणि बीज कोणते?

स्वाधिष्ठान हे जल तत्त्वाचे (apas) आहे; षट्चक्रनिरूपणात ते सहा दलांच्या कमळातील पांढऱ्या अर्धचंद्राच्या रूपात दाखवले आहे. त्याचे बीज वं आहे, वरुणाचे बीज. त्याचे देवता विष्णू आणि शक्ती राकिणी आहे. पाण्याचे गुण — प्रवाहीपणा, एकसंधता, पोषण — या केंद्राच्या कार्याचे वर्णन करतात.

स्वाधिष्ठानातील असंतुलनाची चिन्हे कोणती?

परंपरेत स्वाधिष्ठानाचा असमतोल अस्वस्थ तृष्णा, भावनांचा पूर, किंवा त्याच्या उलट कोरडेपणा, कमी सर्जनशीलता आणि नात्यांपासून माघार अशा स्वरूपात दिसतो. ही आत्मचिंतनासाठी केलेली वर्णने आहेत, निदान नव्हे. श्रोणी भागातील आरोग्यविषयक लक्षणांसाठी — वेदना, रक्तस्राव, लघवीच्या तक्रारी — नेहमी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते.

स्वाधिष्ठान चक्रासाठी अभ्यास कसा करावा?

स्वाधिष्ठानाकडे सौम्य कटिप्रदेश उघडणारी आसने, श्रोणीतळाची जाणीव, शिथिल उदरश्वसन, वं चा हळुवार जप आणि इच्छा व सर्जनशीलता यांवरील चिंतन या मार्गांनी जाता येते. स्वरयोग यात लालसेच्या क्षणी श्वासाचे निरीक्षण करण्याची भर घालतो. तीव्र बंध आणि वज्रोली-प्रकारचे अभ्यास केवळ पात्र गुरूंसोबतच करावेत.

“स्वाधिष्ठान चक्र” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

स्वाधिष्ठान एका दृष्टिक्षेपात

षट्चक्रनिरूपण (पूर्णानंद) मधील मूल्ये, Avalon आवृत्ती 1919, जिथे फरक आहे तिथे गोरक्षशतकासह.

वैशिष्ट्यग्रंथांमध्ये
स्थानजननेंद्रिय क्षेत्र (meḍhra), मूलाधाराच्या वर
दल6
तत्त्वजल — पांढरे अर्धचंद्राकार मंडल
बीजवं (वरुण-बीज)
देवता · शक्तीविष्णू · राकिणी
नावाचे स्पष्टीकरण“स्व” = प्राण; त्याचे स्थान (गोरक्षशतक 14)

शास्त्र काय सांगते

सिन्दूरपूररुचिरारुणपद्ममन्यत्सौषुम्णमध्यघटितं ध्वजमूलदेशे । अङ्गच्छदैः परिवृतं तडिदाभवर्णैर्बाद्यैः सबिन्दुलसितैश्च पुरन्दरान्तैः ॥

sindūrapūrarucirāruṇapadmamanyatsauṣumṇamadhyaghaṭitaṃ dhvajamūladeśe | aṅgacchadaiḥ parivṛtaṃ taḍidābhavarṇairbādyaiḥ sabindulasitaiśca purandarāntaiḥ ||

अर्थ: जननेंद्रियाच्या मुळाशी सुषुम्नेच्या आत शेंदरी रंगाचे आणखी एक कमळ आहे. त्याच्या सहा पाकळ्यांवर विजेसारखी तेजस्वी, बिंदूसह ब पासून ल पर्यंतची अक्षरे आहेत: ब, भ, म, य, र आणि ल.

— षट्चक्रनिरूपण, श्लोक 14 · संस्कृत मूळ: पूर्णानंद, षट्चक्रनिरूपण — Arthur Avalon यांच्या 1919 च्या आवृत्तीतील संस्कृत मूळ आणि कालीचरणाची टीका

श्लोक सुषुम्नेच्या आत असलेले सहा दलांचे शेंदरी कमळ स्थापित करतो आणि बिंदूसह त्याचा Ba पासून La पर्यंतचा क्रम देतो.

स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयः । स्वाधिष्ठानाख्यया तस्मान् मेढ्रमेवाभिधीयते ॥

sva-śabdena bhavet prāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tad-āśrayaḥ | svādhiṣṭhānākhyayā tasmān meḍhram evābhidhīyate ||

अर्थ: “स्व” या शब्दाने प्राण अभिप्रेत आहे; स्वाधिष्ठान हे त्याचे स्थान आहे. म्हणूनच जननेंद्रियाच्या प्रदेशाला स्वाधिष्ठान म्हणतात.

— गोरक्षशतक, श्लोक 14 · संस्कृत मूळ: गोरक्षशतक — Swami Kuvalayananda आणि S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) यांच्या चिकित्सक आवृत्तीचा GRETIL ई-पाठ (Göttingen)

नाव केवळ सांगितलेले नाही, तर उलगडून सांगितले आहे: “स्व” म्हणजे प्राण, आणि हे त्याचे आसन आहे. म्हणून स्वाधिष्ठान हे केवळ इच्छेविषयी नसून जीवनशक्तीच्या सर्जनशील, प्रवाही रूपाविषयी आहे.

स्वाधिष्ठानं द्वितीयं तु सन्माणिक्यसुशोभनम् । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा मुञ्चति पातकम् ॥

svādhiṣṭhānaṃ dvitīyaṃ tu san-māṇikya-suśobhanam | nāsāgre dṛṣṭim ādāya dhyātvā muñcati pātakam ||

अर्थ: दुसरे, स्वाधिष्ठान, उत्तम माणकासारखे चमकते; नाकाच्या टोकावर दृष्टी स्थिर करून त्याचे ध्यान केल्याने साधक पापातून मुक्त होतो.

— गोरक्षशतक, श्लोक 79 · संस्कृत मूळ: गोरक्षशतक — Swami Kuvalayananda आणि S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) यांच्या चिकित्सक आवृत्तीचा GRETIL ई-पाठ (Göttingen)

दुसऱ्या केंद्राचे ध्यान माणकासारखे तेजस्वी असे करावे, दृष्टी स्थिर ठेवून. त्या केंद्रावरील एकाग्रता हीच शुद्धी करणारी साधना आहे.

नाव, स्थान आणि ग्रंथातील संदर्भ

स्व म्हणजे स्वतःचे; अधिष्ठान म्हणजे आसन, पाया किंवा निवासस्थान. इंग्रजी पाने याला अनेकदा सॅक्रल चक्र म्हणतात, पण शास्त्रीय वर्णने स्वतःचे सूक्ष्म-शरीरातील खुणेचे स्थान वापरतात. सुषुम्नेवर ते मूलाधाराच्या वर आणि मणिपूराच्या खाली मानले जाते. प्रत्येक चक्राप्रमाणे ते चिंतनात्मक नकाशाचा भाग आहे, शवविच्छेदनात सापडणारी रचना नाही.

सहा पाकळ्यांचे कमळ आणि जलमंडल

Svādhiṣṭhāna teaching image: Śani at viewer left; six-petalled water lotus lettered baṃ, bhaṃ, maṃ, yaṃ, raṃ and laṃ with Viṣṇu and Rākiṇī; Chandra at viewer right; makara below
स्वाधिष्ठान: षट्चक्रनिरूपण 14 मध्ये बं, भं, मं, यं, रं आणि लं दिलेली आहेत. आकृती वरच्या/पूर्वेकडील दलापासून सुरू होऊन घड्याळाच्या दिशेने पुढे जाते; प्रत्येक दलाच्या मध्यभागी एक छापलेले अक्षर आहे.

या कमळाला संस्कृत अक्षरे धारण करणाऱ्या सहा पाकळ्या आहेत आणि त्यात जलाचे क्षेत्र आहे, जे सामान्यतः अर्धचंद्राने दाखवले जाते. बीज वं आहे; वरुण जलतत्त्वाशी संबंधित आहे आणि राकिणी ही त्या कमळात नाव घेतलेली शक्ती आहे. आधुनिक नारिंगी रंगाची चित्रे शिकवण्याची रूढी म्हणून उपयुक्त ठरू शकतात, परंतु तेच एकमेव शास्त्रीय वर्णन आहे असे समजू नये.

जल, रस आणि नाते जोडण्याची शक्ती

जल आपल्या पात्राचा आकार घेते, तरीही त्याचे सातत्य टिकवते. म्हणून स्वाधिष्ठान भावनिक हालचाल, सुख, अरुची, जवळीक, कल्पनाशक्ती आणि जुळवून घेण्याची क्षमता यांसाठी एक भाषा देते. संतुलित प्रवाह म्हणजे दमन नव्हे आणि अनियंत्रित भोगही नव्हे. वाहून न जाता अनुभवण्याची आणि प्रतिसाद देण्याची ती क्षमता आहे.

संस्कार, इच्छा आणि सर्जनशीलता

नंतरची शिकवण अनेकदा या क्षेत्राला सुप्त संस्कार आणि इच्छेच्या ओढीशी जोडते. प्रत्येक आठवण शब्दशः श्रोणीतील एखाद्या पात्रात साठवलेली असते असे म्हणायचे नाही. म्हणायचे इतकेच की न तपासलेले संस्कार आकर्षण, पुनरावृत्ती आणि सर्जनशील ऊर्जा घडवतात. स्वाध्याय, संयम आणि भक्ती ही ऊर्जा केवळ दाबून टाकण्याऐवजी तिचे रूपांतर करण्यास मदत करतात.

साधनेचा समतोल पुन्हा साधण्याची गरज असल्याची चिन्हे

सक्तीची संवेदना-शोधण्याची प्रवृत्ती, भावनिक उसळी, लज्जा, बधिरपणा किंवा सर्जनशीलतेतील साचलेपण या केंद्राच्या माध्यमातून चिंतनासाठी पाहिले जाऊ शकते, पण त्यांपैकी काहीही चक्र-निदान सिद्ध करत नाही. हार्मोनल, प्रजनन, मूत्र, पचन आणि मानसिक आरोग्यविषयक तक्रारींची अनेक कारणे असतात. योग एक व्याख्यात्मक आणि व्यावहारिक स्तर देऊ शकतो, तर योग्य वैद्यकीय काळजी इतर कारणे हाताळते.

योग्य अभ्यास प्रत्येक व्यक्तीसाठी वेगळा असतो

निरोगी आणि स्थिर विद्यार्थी सौम्य कंबरेची हालचाल, श्रोणीची जाणीव, नैसर्गिक पोटाचा श्वास, मंत्र आणि सर्जनशील शिस्त अवलंबू शकतो. मानसिक आघात, श्रोणीतील वेदना, गर्भारपण, अलीकडील शस्त्रक्रिया किंवा तीव्र भावना असलेल्या व्यक्तीला वेगळे प्रवेशद्वार हवे — श्रोणीवर दीर्घ अंतर्मुख लक्ष देण्याऐवजी अनेकदा पाय, मर्यादा, चालणे आणि बाह्य आधार यांपासून सुरुवात.

सौम्य स्वाधिष्ठान चिंतन

आधार घेऊन बसावे. आधी जमीन आणि संपूर्ण शरीर अनुभवावे. खालचे उदर श्वासाबरोबर नैसर्गिकपणे हलू द्यावे. श्वास सोडताना वं (VAṂ) हळू किंवा मनात म्हणावे, कुंभक न करता. लक्ष अधिक शांत आणि प्रवाही होते का ते पाहावे; उष्णता, उत्तेजना किंवा चित्रे निर्माण करू नयेत. काही आवर्तनांनंतर पाय अनुभवावेत आणि डोळे उघडावेत.

मूलाधाराच्या स्थैर्यापासून मणिपूराच्या परिवर्तनापर्यंत

चक्रांचा नकाशा परस्परसंबंधांचा आहे. मूलाधार आधार देतो; स्वाधिष्ठान हालचाल आणि संपर्कास परवानगी देते; मणिपूर जे प्राप्त झाले आहे त्याचे रूपांतर करते. आधाराविना प्रवाह अस्थिर होतो, तर प्रवाहाविना आधार कठोर होतो. म्हणून साधक दुसऱ्या केंद्राला पाय, पचन, आचरण आणि सूक्ष्म मार्गाच्या उर्वरित भागापासून वेगळे करत नाही.

रोजच्या जीवनात हे नाते गूढ प्रदर्शनाशिवायही तपासून पाहता येते. आनंद सक्तीशिवाय उपभोगता येतो का? निराशा ओळख न बनता पुढे सरकू शकते का? सर्जनशील ऊर्जा शिस्तबद्ध कृतीतून आकार घेऊ शकते का? एखादा रंग किंवा कंपन घडवण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा हे प्रश्न अधिक काही सांगतात. भावना, सीमा आणि हेतुपूर्ण हालचाल एकमेकांना सहकार्य करायला शिकतात, तेव्हा हे केंद्र संतुलित होते.

इच्छेला शत्रू बनवले जात नाही, तर तिचे रूपांतर केले जाते

इच्छा अस्तित्वातच नाही असे भासवून योग यशस्वी होत नाही. इच्छेत माहिती आणि ऊर्जा असते, पण मन तिची तपासणी करू शकले नाही किंवा तिला दिशा देऊ शकले नाही, की ती बंधनकारक होते. ब्रह्मचर्य, संयम आणि स्वाध्याय म्हणजे इंद्रियांचा द्वेष नव्हे; ते जीवनशक्तीला नकळत होणाऱ्या पुनरावृत्तीपासून वाचवतात. भक्ती ओढीला पवित्राकडे वळवू शकते, तर कला, नातेसंबंध आणि सेवा तिला सत्याला धरून अभिव्यक्ती देतात.

म्हणूनच कोणतेही एक आसन स्वाधिष्ठानाला “उघडत” नाही. साधनेत व्यक्ती कशी खाते, माध्यमांचा वापर कसा करते, जवळीक कशी जोडते, एकटेपणाला कसा प्रतिसाद देते आणि वचने कशी पाळते, याचाही समावेश असतो. सूक्ष्म शुद्धी निवडींमधून दिसू लागते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

परंपरा ज्या श्रोणी प्रदेशाला स्वाधिष्ठानाशी जोडते, तो अशा थोड्या क्षेत्रांपैकी एक आहे जिथे लक्ष्यित योगाची चाचण्यांमध्ये तपासणी झाली आहे. निकाल योगाला उपयुक्त पर्याय म्हणून पाठबळ देतात, त्याला सर्व रोगांवरील इलाज न बनवता.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वर-शिक्षणात जल एका विशिष्ट तात्त्विक गुणाशी संबंधित आहे, पण एक निरीक्षण म्हणजे निदान नव्हे. श्वास सुरळीत, जड, चंचल की संतुलित आहे, आणि डावी, उजवी व मध्य स्थिती यांनुसार भावनिक प्रवाह कसा बदलतो, हे साधक पाहतो. स्वर हा शोध गतिमान करतो: एकच व्यक्ती दिवसभर एकाच तत्त्वावस्थेत राहत नाही.

श्वासातील पाच तत्त्वे शिका · सक्रियीकरणापूर्वी चक्रशुद्धी समजून घ्या

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

श्वास नैसर्गिक ठेवावा आणि मार्गदर्शनाशिवाय जोरदार श्रोणीतील बंध, दीर्घ कुंभक किंवा भावनिकदृष्ट्या तीव्र दृश्य-कल्पना टाळाव्यात. श्रोणीतील वेदना, रक्तस्राव, प्रजनन किंवा मूत्रविषयक लक्षणांसाठी योग्य तपासणी आवश्यक आहे. मानसिक आघाताशी संबंधित डिसोसिएशन (स्वतःपासून तुटल्याची अवस्था), घबराट किंवा कार्यक्षमतेचा ऱ्हास यांत आतल्या बाजूला अधिक दाब देण्याऐवजी स्थिरावणे आणि आघाताची जाण असलेला आधार हवा.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

ही मार्गदर्शित शुद्धी अशा लोकांसाठी योग्य आहे ज्यांना चक्रांसोबत हळूहळू काम करायचे आहे, कोणत्याही जागृतीआधी शुद्धीपासून सुरुवात करून. ती तत्काळ उघडण्याचे किंवा निश्चित निकालाचे आश्वासन देत नाही; अभ्यास व्यक्तीसाठी ठरवला जातो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

स्वाधिष्ठान म्हणजेच सॅक्रल चक्र आहे का?

होय. आधुनिक इंग्रजीत याला त्रिकास्थीवरून स्वाधिष्ठान (सॅक्रल) चक्र असे अनेकदा म्हटले जाते, तरी ग्रंथ याचे स्थान त्या हाडावर नव्हे, तर जननेंद्रियाच्या मुळाशी सांगतात. दोन्ही नावे तळ आणि नाभी यांच्या मधल्या त्याच केंद्राकडे निर्देश करतात, ज्यावर जलतत्त्वाचे नियमन आहे.

स्वाधिष्ठानाचा संबंध लैंगिकतेशी आहे का?

होय, आणि इतरही बरेच काही. हे केंद्र प्रजनन-ऊर्जा, सुख आणि इच्छा यांचे नियमन करते, तसेच सर्जनशीलता, भावनिक प्रवाह आणि जवळीक यांचेही. परंपरा इच्छेची निंदा करत नाही; ती शिकवते की इच्छा परिष्कृत करता येते आणि तिला दिशा देता येते. नैतिक नाती आणि संयम हा येथे अभ्यासाचा पाया आहे.

स्वाधिष्ठानासाठी कोणता मंत्र जपला जातो?

बीज वं उच्छ्वासावर हळूवारपणे जपावे, लक्ष खालच्या उदरात स्थिर ठेवून. काही परंपरा दीक्षेत दिलेला विष्णूचा देवता-मंत्र किंवा शक्ती राकिणी हिचा मंत्रही वापरतात. जप शांत करणारा वाटला पाहिजे; तो अस्वस्थता आणत असेल तर तो कमी करावा आणि साध्या श्वासजाणिवेकडे परत यावे.

कोणती आसने स्वाधिष्ठानाला आधार देतात?

बद्धकोणासन आणि आधारासह स्क्वॉट्स, श्रोणीचा झुकाव, भुजंगासन आणि पाठीचा कणा ताठ ठेवून बसण्याची आसने यांसारखे सौम्य नितंब-उघडणारे अभ्यास सर्वसाधारणपणे वापरले जातात. पाठीच्या किंवा श्रोणीच्या त्रास असलेल्या व्यक्तींना बदललेले प्रकार लागतात. ध्येय श्रोणीमध्ये सहजता आणि जाणीव हे आहे, अतिरेकी लवचिकता नव्हे.

दैनंदिन जीवनातील पाण्याचा स्वाधिष्ठानाशी काय संबंध आहे?

परंपरा जलतत्त्व शरीरातील द्रवांत, चवीत आणि भावनिक प्रवाहात पाहते. पुरेसे पिण्याचे पाणी, ताजे अन्न, विश्रांती आणि पाण्याजवळ घालवलेला वेळ हे साधे आधार आहेत. स्वरयोग श्वासातील जलतत्त्व त्याच्या गुणावरून ओळखतो; ते लक्षात घेतल्याने या केंद्राविषयीची संवेदनशीलता वाढते.

स्वाधिष्ठानाची साधना भावनांसाठी साहाय्यक ठरू शकते का?

अनेक साधकांना असे आढळते की या केंद्रावरील श्वास-जाणीव आणि चिंतन भावनिक लाटांमध्ये वाहून जाण्यापूर्वी त्या ओळखण्यास मदत करतात. हेच पारंपरिक उद्दिष्ट आहे — पूर न येता प्रवाह. सततचे नैराश्य, मानसिक आघात किंवा चिंता यांत त्या अवस्थेसाठी ठरवून दिलेला अभ्यास हवा — आंतरिक साधनेआधी हालचाल आणि गतिमान श्वास — आणि अनेकजण मानसोपचारतज्ज्ञही निवडतात; अभ्यास त्यानुसार जुळवून घ्यावा.

स्रोत

“स्वाधिष्ठान चक्र” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

सात चक्रांची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.