ध्यान टप्प्याटप्प्याने कसे करावे — नवशिक्यांसाठी सुरक्षित पद्धत
ध्यान टप्प्याटप्प्याने शिका: जागा, आसन, श्वास, आधार, विचारांसोबत कार्य, कालावधी, समापन, प्रगती आणि शिक्षकाची किंवा वैद्यकीय तज्ज्ञाची गरज केव्हा असते.
ध्यान टप्प्याटप्प्याने कसे करावे
ध्यान करण्यासाठी सुरक्षित, शांत जागा निवडावी, ताण न घेता ताठ बसावे, सामान्य श्वासाकडे लक्ष द्यावे, एक आधार निवडावा आणि लक्ष भरकटले की हळुवारपणे परत यावे. पाच ते दहा मिनिटांनी सुरुवात करावी आणि शरीराची व सभोवतालाची जाणीव करून घेत हळूहळू समाप्त करावे. प्रगती म्हणजे जीवनात अधिक सातत्य, प्रामाणिकपणा आणि संतुलन—विचारशून्यता लादणे किंवा असामान्य अनुभव गोळा करणे नव्हे. श्वास रोखणे (कुंभक), मंत्रदीक्षा आणि प्रगत तांत्रिक पद्धती पात्र शिक्षकाकडून शिकाव्यात.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
नवशिक्यांसाठी ध्यान टप्प्याटप्प्याने कसे करावे?
नवशिक्यांसाठी ध्यान, टप्प्याटप्प्याने: पाठीचा कणा ताठ ठेवून सुखाने बसावे; डोळे मिटावेत किंवा खाली ठेवावेत; श्वास नैसर्गिक घ्यावा; एकच आधार निवडावा — श्वास, सोऽहम् किंवा एखादा मंत्र; लक्ष त्यावर ठेवावे; मन भटकले की हळुवारपणे परत यावे; दहा मिनिटांनंतर उठण्यापूर्वी शांत बसावे. दररोज त्याच वेळी पुन्हा करावे.
ध्यानासाठी सर्वोत्तम आसन कोणते?
ध्यानासाठी सर्वोत्तम आसन ते आहे जे आपण स्थिरपणे आणि सुखाने टिकवू शकता — पतंजलींचे स्थिर-सुख. गादीवर मांडी घालून, बाकावर गुडघे टेकून किंवा खुर्चीवर ताठ बसणे, हे सर्व चालते. गीता स्वच्छ जागा आणि दृढ आसन मागते, फार उंच नाही आणि फार खालीही नाही. वेदना हा जुळवून घेण्याचा संकेत आहे.
सोऽहम् ध्यान म्हणजे काय?
सोऽहम् ध्यान लक्षाला नैसर्गिक श्वासाशी जोडते: श्वास घेताना “सो” आणि सोडताना “हम्” ऐकणे, ज्याचा अर्थ “मी तो आहे”. याला अजपा जप म्हणतात, म्हणजे श्वासच स्वतः उच्चारत असलेला मंत्र. त्यासाठी श्वासाच्या नियंत्रणाची गरज नाही आणि ही सर्वांत सौम्य आणि सर्वांना सर्वाधिक योग्य अशा पद्धतींपैकी एक आहे.
ध्यानाच्या वेळी विचार कसे थांबवावेत?
ध्यानात आपण विचार बळाने थांबवत नाही; आपण त्यांच्यामागे जाणे थांबवतो. विचार लक्षात घ्या, त्याला ढगासारखे जाऊ द्या आणि आपल्या आधाराकडे परत या. प्रत्येक परतणे मनाला प्रशिक्षित करते. गीता हीच नेमकी पद्धत सांगते: चंचल मन जिथे जिथे भटकेल, तिथून त्याला परत आणा. शांतता पुनरावृत्तीतून वाढते, प्रयत्नातून नाही.
टप्प्याटप्प्याने ध्यान कसे करावे याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ | nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||
अर्थ: स्वच्छ ठिकाणी स्वतःसाठी स्थिर आसन मांडावे, फार उंच नाही व फार खालचे नाही, वस्त्र, मृगचर्म आणि कुश गवताने आच्छादित.
— भगवद्गीता 6.11 · संस्कृत मूळ: भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती)
कोणत्याही आंतरिक पद्धतीच्या आधी गीता बाह्य परिस्थिती नीट मांडते: स्वच्छ जागा आणि योग्य उंचीवरील स्थिर आसन. शरीराची व्यावहारिक काळजी घेणे हे ध्यानाचे पहिले कर्म आहे.
स्थिरसुखमासनम्।
sthirasukhamāsanam
अर्थ: आसन म्हणजे जे स्थिर आणि सुखकारक असते ते.
— योगसूत्र 2.46 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
आसनाविषयी पतंजलींची संपूर्ण शिकवण दोन गुणांत आहे: स्थिर आणि सुखकारक. दोन्ही शक्य करणारी खुर्ची, वेदना सहन करत धरलेल्या पद्मासनापेक्षा अधिक चांगली.
नवशिक्यांसाठी सात पावले
- थोडा वेळ ठरवावा आणि स्पष्ट अडथळे दूर करावेत.
- खुर्चीवर किंवा गादीवर, जबरदस्ती न करता ताठ पाठीच्या कण्याने बसावे.
- जमिनीचा स्पर्श अनुभवावा आणि चेहरा व पोट सैल होऊ द्यावे.
- नाकपुड्यांवर नैसर्गिक श्वास पाहावा; तो खोल करू नये किंवा रोखू नये.
- श्वास, मंत्र किंवा दुसरा एखादा योग्य विषय आधार म्हणून वापरा.
- भरकटण्याला हलकेच नाव द्या आणि एकदाच परत या.
- हळू बंद करा, आजूबाजूला पाहा आणि परिणामाची नोंद करा.
किती वेळा आणि किती काळ?
कधीतरी केलेल्या पराक्रमी प्रयत्नांपेक्षा नियमित छोटा अभ्यास सहसा अधिक उपयुक्त असतो. रोज पाच ते दहा मिनिटे सातत्य निर्माण करू शकतात. झोप, मनःस्थिती आणि दैनंदिन जबाबदाऱ्या स्थिर राहिल्यासच वाढवावे.
प्रवेशद्वार म्हणून स्वर-निरीक्षण
आधाराकडे वळण्यापूर्वी कोणती नाकपुडी अधिक स्पष्ट वाटते आणि श्वास सुरळीत, खरखरीत, उष्ण की थंड आहे, याकडे लक्ष द्यावे. भाकीत करू नये, निर्णय देऊ नये किंवा बदल घडवण्यासाठी जबरदस्ती करू नये, फक्त निरीक्षण करावे.
पहिले कौशल्य म्हणजे योग्य रीतीने परतणे
नवशिक्या साधकाला अनेकदा वाटते की यश म्हणजे मन कधीच भरकटू न देणे. खरे प्रशिक्षण म्हणजे रागावल्याशिवाय भरकटणे ओळखणे आणि निवडलेल्या आधारावर शुद्धपणे परतणे. प्रत्येक परतीने नकळत होणारी ओढ सैल होते. कठोर सुधारणेतून ताण निर्माण होतो; सौम्य काटेकोरपणातून सातत्य घडते.
आसन, श्वास आणि लक्ष ही एकच प्रणाली आहे
अस्थिर शरीर मनाला वारंवार बाहेर ओढते, तर अति ताठ आसन श्वासाला बचावात्मक बनवते. जागरूकता आणि सहजता एकत्र नांदतील इतका आधार घेऊन बसा. श्वास, मंत्र किंवा इतर विषय निवडण्यापूर्वी सामान्य श्वासाला स्थिर होऊ द्या. साधना आहे त्या स्थितीतून सुरू होते, कल्पित आदर्शातून नव्हे.
बारा आठवड्यांत अभ्यास कसा विकसित व्हावा
कालावधीआधी नियमितता प्रस्थापित करावी: ठरावीक वेळी पाच ते दहा मिनिटे, मग झोप, मनःस्थिती आणि जबाबदाऱ्या स्थिर राहिल्यास हळूहळू वाढवावे. एक पद्धत ती समजेपर्यंत पुरेशा काळ ठेवावी. कालावधी, श्वास, विचलन आणि नंतरचा परिणाम यांची छोटी लेखी नोंद गुरूंना बदल सुचवण्यासाठी उपयुक्त पुरावा देते.
स्थान तयार करावे, पण त्यावर अवलंबून राहू नये
स्वच्छ, हवेशीर आणि शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित अशी जागा निवडा, जेथे व्यत्यय येण्याची शक्यता कमी असेल. साधे आसन, शाल किंवा दिवा सातत्य निर्माण करण्यास मदत करू शकतात, पण ही मांडणी लक्षाची सेवा करणारी असावी; परिपूर्णतेचा विधी बनू नये. शांतता उपयुक्त आहे, तरी सामान्य आवाजाला शत्रू मानण्याची गरज नाही. कालांतराने साधक बदलत्या परिस्थितीतही स्थिर राहण्यास शिकतो, तसेच खोल साधनेला योग्य वातावरणाचा लाभ होतो याचाही आदर राखतो.
एकच स्पष्ट विषय निवडा
नैसर्गिक श्वास, मिळालेला मंत्र, दृश्य रूप, भक्तिपूर्ण उपस्थिती किंवा जिज्ञासेचे क्षेत्र ध्यानाला आधार देऊ शकते. दर काही मिनिटांनी अनेक पद्धती एकत्र करू नयेत. आपले लक्ष कशावर आहे, परत कसे यायचे आणि ताण कशाला मानायचे, हे आपल्याला माहीत असावे. गुरु-शिष्य परंपरेतून मिळालेल्या मंत्रात उच्चार, अर्थ आणि वचनबद्धता असतात; सार्वजनिक श्वास-अभ्यासाची व्याप्ती वेगळी असते. विषयाची स्पष्टता असेल तर अस्पष्टतेला प्रशस्त जाणीव समजण्याची चूक टळते.
विचारासोबत तीन हालचालींमध्ये कार्य
प्रथम ओळखावे की लक्ष हलले आहे. दुसरे, भटकण्याभोवती निर्णयात्मक कथा रचू नये. तिसरे, निवडलेल्या आधाराकडे एकदा परत यावे. एखादी व्यावहारिक बाब तातडीची असेल, तर ती थोडक्यात नोंदवून पुन्हा सुरू करावे; तेच भावनिक विषय अभ्यासावर वारंवार भारी पडत असतील, तर बैठकीबाहेर संवाद, दैनंदिनी लेखन किंवा समुपदेशक यांची गरज असू शकते. ध्यान ना प्रत्येक विचाराच्या मागे जाण्याने विकसित होते, ना त्याच्या अस्तित्वाला हिंसकपणे नाकारण्याने.
साधनेची सांगता तितक्याच काळजीने करा, जितक्या काळजीने आपण ती सुरू करता
आधार सोडून द्यावा, संपूर्ण शरीर अनुभवावे, खोलीचे भान घ्यावे आणि डोळे उघडू द्यावेत. तोल आणि दिशाभान स्पष्ट झाल्यावरच उभे राहावे. अभ्यासातून शांतता, जडत्व, सक्रियता, शोक किंवा स्पष्टता यांपैकी काय निर्माण झाले ते पाहावे. हा नंतरचा परिणाम धड्याचा भाग आहे आणि पुढील मात्रा ठरवण्यास मार्गदर्शक ठरावा. लगेच फोन हातात घेणे किंवा वादात उडी घेणे यामुळे काही मिनिटांच्या समाकलनाची गरज असलेली अवस्था विखुरू शकते.
सातत्य आणि जीवनातून प्रगती मोजावी
गूढ अनुभवांची गणना करण्याआधी नियमित दिवसांची गणना करा. परत येणे सोपे होत आहे का, श्वास कमी ताणलेला आहे का आणि कठीण भावनांना अधिक अवकाश मिळतो का, ते पाहा. वाणी, जबाबदारी आणि नातेसंबंध यांचेही निरीक्षण करा. खोलीत मोहात पाडणारे पण बाहेर अधिक अधीरता निर्माण करणारे ध्यान सुधारणेची मागणी करते. छोटी दैनंदिनी साधनेला स्पर्धात्मक स्वतःवरील पाळतीत न बदलता सवयींचे नमुने दाखवू शकते.
अवधी केव्हा वाढवू नये हे ओळखा
केवळ वेळापत्रकात तसे लिहिले आहे म्हणून साधना वाढवू नये. सातत्याने निद्रानाश, घबराट, बधिरता, धावणारे विचार, स्वतःच्या महत्तेचा अतिरेकी भाव, जाणिवेतील विकृती किंवा काम करण्याची आणि नाती सांभाळण्याची घटलेली क्षमता ही साधना कमी करण्याची किंवा थांबवण्याची आणि पात्र तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घेण्याची कारणे आहेत. काहींसाठी चालणे, आसन, जप किंवा डोळे उघडे ठेवून बाह्य गोष्टीवर लक्ष ठेवणे हीच ध्यानाची योग्य पूर्वतयारी असते. व्यक्तिनुरूप रचना खोलीचे रक्षण करते; ती योगाला सौम्य करत नाही.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
हे पान जो सौम्य दृष्टिकोन शिकवते त्याला संशोधन पाठिंबा देते: साध्या, नियमित अभ्यासावर आधारित कार्यक्रम लाभ दर्शवतात, आणि हळू लयबद्ध पठण श्वसन आणि हृदयाची लय मोजता येण्याजोग्या प्रमाणात शांत करते.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी). सजगता (माइंडफुलनेस) ध्यान कार्यक्रमांनी चिंता, नैराश्य आणि वेदना यांत सुधारणा झाल्याचे मध्यम पुरावे दिले; सक्रिय नियंत्रण गटांच्या तुलनेत परिणाम लहान ते मध्यम होते. मर्यादा: ध्यान हे औषधे किंवा व्यायाम यांसारख्या इतर सक्रिय उपचारांपेक्षा अधिक चांगले ठरले नाही, आणि झोप, लक्ष व सकारात्मक मनःस्थिती यांबाबत पुरावा कमकुवत होता.
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — जपमाळेसह प्रार्थना आणि योग-मंत्र, तसेच स्वायत्त हृदय-रक्ताभिसरण लय (23 निरोगी प्रौढ). मंत्र किंवा ‘एव्ह मारिया’ यांचे पठण केल्याने श्वास मिनिटाला सुमारे सहा इतका संथ झाला, हृदय-रक्ताभिसरण लयी समकालिक झाल्या आणि बॅरोरिफ्लेक्स संवेदनशीलता वाढली. मर्यादा: निरोगी स्वयंसेवकांवरील एक छोटा प्रयोगशाळा-अभ्यास; त्याने श्वसनलयीचे परिणाम मोजले, परंपरेतील मंत्राचा अर्थ किंवा सामर्थ्य नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
सुरू करण्यापूर्वी नाकपुड्यांवर पाच स्वाभाविक श्वासांचे निरीक्षण करावे. कोणती बाजू अधिक मोकळी आहे आणि प्रवाह सुरळीत आहे की अस्वस्थ, याकडे लक्ष द्यावे. कोणतीही बाजू अडवू नये किंवा जबरदस्तीने चालवू नये. ही साधी स्वर-तपासणी ध्यानाला सामान्य सूचनेतून आपल्या सध्याच्या अवस्थेच्या निरीक्षणात बदलते. मार्गदर्शित स्वर-ध्यान करा.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
डोळे मिटल्याने डिसोसिएशन किंवा भीती वाढत असेल, तर डोळे उघडे ठेवा, हालचाल करा किंवा बाहेरचा आवाज वापरा. या सुरुवातीच्या पद्धतीत श्वास रोखू नका.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
पुढे वाचा: ध्यानातील चुका
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
The Two Birth-Points of the Breath
15 minRest the attention where the incoming breath is born and where the outgoing breath is born — the first teaching of the Vijñāna Bhairava. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 24)
Swara Awareness — Watching the Breath Choose Its Nostril
10 मिनिटेThe first practice of Swara Yoga: know which nostril flows, feel the breath's length, rest where both sides meet.
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the स्वर योग ॲप. To learn them in sequence, see our अभ्यासक्रम, किंवा ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
विचार आल्यावर काय करावे?
लक्ष हलले हे ओळखावे आणि आधारावर परत यावे. वारंवार परत येणे हे प्रशिक्षण आहे, अपयश नव्हे. त्या हालचालीला हलकेच नाव द्यावे, अनावश्यक ताण सोडावा आणि एकदाच परत यावे; विचलनाचे वारंवार मूल्यमापन केल्याने पहिल्या अडथळ्याभोवती दुसरा अडथळा निर्माण होतो आणि नैसर्गिक सातत्य लांबणीवर पडते.
घबराटीच्या वेळी ध्यान करावे का?
नाही. डोळे उघडावेत, खोलीकडे लक्ष न्यावे आणि थांबावे. सततच्या किंवा तीव्र घबराटीसाठी वैयक्तिक मदत हवी — गुरूंनी जुळवून दिलेला अभ्यास, आणि काहींसाठी मानसोपचारतज्ज्ञ. दृष्टी, ध्वनी आणि जमिनीच्या स्पर्शाने स्थिर व्हावे, गरज असल्यास विश्वासू व्यक्तीला सांगावे, आणि भारावून टाकणाऱ्या भीतीचा अर्थ अनिवार्य आध्यात्मिक यश असा लावू नये.
ध्यान सकाळी करावे की संध्याकाळी?
दोन्ही प्रकार चालू शकतात. शरीर जागृत असेल, पोट जड नसेल आणि व्यत्यय येण्याची शक्यता कमी असेल अशी वेळ निवडावी. स्वर-निरीक्षणामुळे त्या क्षणाचा गुण ओळखायला मदत होऊ शकते. तथाकथित पवित्र घड्याळापेक्षा सातत्य अधिक महत्त्वाचे आहे; निवडलेली वेळ सजगता, कौटुंबिक कर्तव्य, पचन आणि साधनेमुळे पुढील तास सुधारतात का, यावरून पारखून पाहावी.
झोपून ध्यान करता येईल का?
होय, विश्रांतीसाठी, आजारपणात किंवा बसण्यास प्रतिबंध करणाऱ्या स्थितीत; मात्र झोप येण्याची शक्यता वाढते. ध्यान-प्रशिक्षणासाठी सजग, आधारयुक्त आसन सहसा अधिक स्पष्ट ठरते. आवश्यकतेनुसार गुडघे, डोके किंवा पाठीच्या कण्याला आधार द्यावा आणि सत्र हळूहळू संपवावे; उद्देश झोप किंवा योगनिद्रा असेल, तर तो बसून करायच्या ध्यानात मिसळून न टाकता तसे स्पष्ट सांगावे.
नवशिक्याने किती वेळ ध्यान करावे?
दैनंदिन पद्धत प्रस्थापित करण्यासाठी पाच ते दहा मिनिटे पुरेशी आहेत. आसन, झोप, मनःस्थिती आणि दैनंदिन कार्यक्षमता स्थिर राहिली तरच हळूहळू वाढवावे. दररोज केलेला थोडा वेळ विश्वासार्ह प्रतिसाद देतो; वेळ लहान टप्प्यांत वाढवावी आणि चिडचिड, निद्रानाश किंवा एकलकोंडेपणा वाढू लागल्यास आधीच्या कालावधीकडे परतावे.
ध्यान करताना श्वासावर नियंत्रण ठेवावे का?
या मूलभूत पद्धतीत नाही. श्वसन नैसर्गिक राहू द्यावे. ठरवून केलेले गुणोत्तर, कुंभक आणि तीव्र प्राणायाम यांची तयारी आणि निषिद्ध स्थिती वेगळ्या आहेत. नैसर्गिक श्वास रक्तातील वायू किंवा दाब बदलल्याशिवाय लक्षाला स्थिर होऊ देतो; औपचारिक प्राणायाम क्रम, मात्रा आणि आरोग्य-तपासणी असलेली स्वतंत्र शिस्त म्हणून शिकावा.
बसल्यावर शरीर दुखत असेल तर काय करावे?
आसन बदला, खुर्ची किंवा आधार वापरा, किंवा कमी वेळ साधना करा. वेदना ही माहिती आहे, आध्यात्मिक परीक्षा नव्हे; सतत होणाऱ्या वेदनेची योग्य तपासणी करणे योग्य ठरते. स्थिरतेसाठी कधीही ऊतींना इजा करण्याची गरज नसते; आसन असे जुळवा की अस्वस्थता लक्षावर हावी होणार नाही, आणि साधनेनंतरही लक्षणे राहिल्यास पात्र व्यावसायिकांना विचारा.
संगीत किंवा मार्गदर्शित ध्वनिमुद्रण वापरता येईल का?
ते रचना देऊ शकतात, विशेषतः सुरुवातीला. उद्देश विश्रांती, लक्षाचे प्रशिक्षण किंवा परंपरेतील साधना यांपैकी कोणता आहे हे समजून घ्यावे, आणि सतत बाहेरून सूचना मिळत राहिल्याशिवाय आपण काय टिकवू शकतो हे हळूहळू शिकावे. पद्धतीचे नाव सांगणाऱ्या आणि सततच्या उत्तेजनाऐवजी शांततेला जागा देणाऱ्या ध्वनिमुद्रणांचा वापर करावा; रचना ओळखून ती स्वतः धरून ठेवायला आपण शिकत जातो तसे परावलंबन कमी होते.
स्रोत
- भगवद्गीता 6.10–15 आणि 6.26.
- पतंजली, योगसूत्र 1.12–14.
- आघातसंवेदनशील बदल हे सुरक्षिततेसाठी केलेले रूपांतर आहे; एकच पद्धत प्रत्येक स्थितीला योग्य आहे असा दावा नव्हे.
- भगवद्गीता 6.11 — भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती).
- योगसूत्र 2.46 — पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी).
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — जपमाळेसह प्रार्थना आणि योग-मंत्र, तसेच स्वायत्त हृदय-रक्ताभिसरण लय (23 निरोगी प्रौढ).
टप्प्याटप्प्याने ध्यान कसे करावे याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
ध्यानाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.