Meditation

ध्यानात बदल कोणी करावा किंवा ते पुढे कोणी ढकलावे?

ध्यानात बदल किंवा ते पुढे ढकलणे केव्हा आवश्यक: संकट, मॅनिया, सायकोसिस, डिसोसिएशन (स्वतःपासून तुटल्याची अवस्था), मानसिक आघात (ट्रॉमा), तीव्र निद्रानाश, श्वासासंबंधीच्या मर्यादा आणि तज्ज्ञांकडे पाठवणीची चिन्हे.

थोडक्यात

ध्यानात बदल कोणी करावा किंवा ते पुढे कोणी ढकलावे?

लोकांचा एखादा संपूर्ण वर्ग कधीही ध्यान करू शकत नाही असे सांगणारा कोणताही एक नियम नाही. अधिक सुरक्षित प्रश्न असा की आता कोणी सखोल, देखरेखीविना साधनेत बदल करावा, ती थांबवावी किंवा टाळावी. तीव्र मॅनिया किंवा सायकोसिस, आत्महत्येचे संकट, गंभीर डिसोसिएशन, नियंत्रणाबाहेरची घबराट, व्यसनमुक्तीमधील पदार्थ-वर्ज्य अवस्था, दीर्घकाळ निद्रानाश आणि कामकाज करता न येणे यांमध्ये आधी पात्र काळजी आणि स्थिरीकरण आवश्यक आहे. मानसिक आघाताबाबत संवेदनशील, डोळे उघडे ठेवून करायची, हालचालीवर आधारित किंवा अत्यंत संक्षिप्त साधना नंतर योग्य मार्गदर्शनाखाली उचित ठरू शकते.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

ध्यान कधी करू नये?

तीव्र सायकोसिस किंवा मॅनिया, आत्महत्येच्या विचारांसह तीव्र नैराश्य, तीव्र ट्रॉमाच्या आठवणींचे झटके, किंवा अनेक दिवस झोप न लागल्यानंतर दीर्घ, मौन, अंतर्मुख ध्यान करू नये. त्याऐवजी स्थैर्य देणारा अभ्यास निवडावा: चालणे, गतिशील आसन, लयबद्ध श्वास, मंत्रोच्चार, दिवसाचा प्रकाश आणि सोबत, तसेच जवळून मार्गदर्शन. स्थैर्य परत आल्यावर ध्यान पुन्हा सुरू करता येते.

नैराश्यात ध्यान हानिकारक ठरू शकते का?

सौम्य ते मध्यम नैराश्यात ध्यान मदत करू शकते, पण तीव्र नैराश्यात दीर्घ मौनात बसल्याने त्याच विचारांत घोळत राहणे वाढू शकते. पीठ ज्या प्रकारे शिकवते, त्यानुसार योगिक दृष्टिकोन शारीरिक आसन आणि गतिमान श्वासाने सुरू होतो, मग लहान मार्गदर्शित ध्यान जोडतो. वैद्यकीय काळजी नेहमी सुरू ठेवावी; आपल्या डॉक्टरांना आणि गुरूंना आपल्या साधनेबद्दल सांगावे.

चिंता किंवा घबराटीचे झटके असताना ध्यान सुरक्षित आहे का?

चिंता असताना ध्यान योग्य प्रकारे बदल करून सुरक्षित असू शकते: डोळे उघडे, श्वासाऐवजी आवाज किंवा पावलांवर लक्ष, लहान सत्रे आणि आधी हालचाल. काही लोकांमध्ये श्वासावर केंद्रित किंवा शरीर-स्कॅन पद्धती घबराट निर्माण करू शकतात. घबराट वाढल्यास थांबावे, स्वतःला स्थिर करावे आणि मार्गदर्शनाखाली साधना हळूहळू वाढवावी.

मानसिक आघात असलेल्या लोकांनी ध्यान करावे का?

ट्रॉमा असलेले लोकही ध्यान करू शकतात, पण ट्रॉमा-संवेदनशील बदल महत्त्वाचे असतात: डोळे आणि बैठक निवडण्याचे स्वातंत्र्य, छोटी सत्रे, बाह्य आधार, हालचाल करण्याची आणि थांबण्याची परवानगी, आणि ट्रॉमा समजणारे शिक्षक. मौन आणि अंतर्मुख लक्ष यांमुळे कठीण आठवणी परत येऊ शकतात, म्हणून खोलीपूर्वी स्थैर्य आणि आधार येतो.

ध्यानात बदल कोणी करावा किंवा ध्यान कोणी पुढे ढकलावे याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

शास्त्र काय सांगते

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः।

vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāste antarāyāḥ

अर्थ: रोग, जडता, संशय, प्रमाद, आळस, अविरती, भ्रांतिदर्शन, एखादी भूमी न गाठता येणे आणि अस्थिरता — हे चित्ताला विचलित करणारे विघ्न आहेत.

— योगसूत्र 1.30

आजारपण आणि अस्थिरता यांचा समावेश अभ्यासाच्या मूल्यमापनातच होतो. योग्य प्रतिसाद म्हणजे कमी वेळाचा अभ्यास, हालचाल, बाह्य दिशेकडे लक्ष, वैद्यकीय उपचार किंवा तात्पुरता विराम असू शकतो; त्या व्यक्तीबद्दल कायमचा निवाडा नव्हे.

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासाः विक्षेपसहभुवः।

duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsāḥ vikṣepasahabhuvaḥ

अर्थ: दुःख, निराशा, शरीराचे कंपन आणि अनियमित श्वासोच्छ्वास हे विक्षेपांबरोबर येतात.

— योगसूत्र 1.31

सततची निराशा, शारीरिक अस्वस्थता आणि विस्कळीत श्वसन हे दाखवतात की ध्यान व्यक्तीनुसार का ठरवले पाहिजे. जेव्हा एखादी पद्धत सुसंगती वाढवते तेव्हा ती योगाची सेवा करत असते; त्रासाला सिद्धी असे नाव दिले जाते तेव्हा नव्हे.

तीव्रता पुढे ढकलण्याची धोक्याची चिन्हे

  • भास, भ्रामक समजुती, तीव्र धावणारे विचार किंवा अनेक दिवस झोप न येणे.
  • आत्महत्येचा निश्चय, स्वतःला इजा करण्याचा धोका किंवा मूलभूत गरजांची काळजी घेता न येणे.
  • अंतर्मुख लक्षामुळे वाढणारे फ्लॅशबॅक किंवा डिसोसिएशन (स्वतःपासून तुटल्याची अवस्था).
  • बेशुद्ध पडणे, छातीत दुखणे किंवा तीव्र दम लागणे असे घडवणारा श्वसनाचा अभ्यास.
  • संकटाचा अर्थ केवळ जागृती असा लावण्यासाठी शिक्षकाकडून येणारा दबाव.

संभाव्य बदल

डोळे उघडावेत, कालावधी कमी करावा, बाहेरच्या आवाजांकडे लक्ष द्यावे, हळू चालावे, सामान्य श्वसन ठेवावे, विश्वासू व्यावसायिकासोबत अभ्यास करावा आणि भारावून जाण्यापूर्वी थांबावे. बदल करणे हे आध्यात्मिक अपयश नाही.

शिक्षक आणि वैद्यकीय व्यावसायिक यांच्या भूमिका

ध्यान शिकवणारे गुरू पद्धत आणि संदर्भ बदलू शकतात. परवानाधारक वैद्य आरोग्य-स्थितींचे मूल्यमापन आणि उपचार करतात. एका भूमिकेने दुसरीचे सोंग घेण्यापेक्षा सहकार्य अधिक चांगले.

तीव्रता पुढे ढकलणे म्हणजे योगाला नाकारणे नव्हे

योग पद्धतीला अधिकाराप्रमाणे—क्षमता आणि सिद्धता यांनुसार—जुळवून घेतो. तीव्र संकटातील व्यक्तीला दीर्घ अंतर्मुख लक्षापूर्वी झोप, पोषण, सुरक्षितता, औषधांचा आढावा, कुटुंबाची उपस्थिती किंवा हालचाल यांची गरज असू शकते. योग्य पहिले पाऊल निवडणे हीच योगिक बुद्धिमत्ता आहे.

वेगवेगळ्या स्थितींसाठी वेगवेगळे प्रवेशद्वार लागतात

तीव्र नैराश्यात निष्क्रिय अंतर्मुखतेपेक्षा रचना, सूर्यप्रकाश आणि सक्रिय आसन यांची गरज असू शकते. सायकोसिस किंवा मॅनिया यांत वैद्यकीय स्थैर्य आवश्यक असते; मानसिक आघातासंबंधी डिसोसिएशनमध्ये डोळे उघडे ठेवून भान आणणे आणि बाह्य लय उपयोगी ठरू शकते. निरोगी व्यक्ती सर्वसाधारण वर्ग करू शकते, पण आरोग्य-व्यवस्थापनासाठी वैयक्तिक मूल्यमापन आवश्यक आहे.

अभ्यास सुरक्षितपणे पुन्हा कसा सुरू करता येतो

पुन्हा प्रवेश सामान्य दिनक्रम, चालणे, आधारासह आसन, थोडा जप किंवा कुंभकाशिवाय श्वासाची जाणीव यांनी सुरू होतो. एका वेळी एकच घटक जोडला जातो आणि त्याचा झोप, मनःस्थिती आणि कार्यक्षमतेवर होणारा परिणाम पाहिला जातो. शिक्षक आणि वैद्य यांनी आपापल्या कार्यक्षमतेच्या मर्यादेत राहावे आणि संमतीने संबंधित माहिती सामायिक करावी.

तीव्र सायकोसिस आणि मॅनियामध्ये आधी स्थिरीकरण आवश्यक आहे

भास, ठाम भ्रामक समजुती, तीव्र विस्कळीतपणा, स्वतःच्या महानतेचा अतिरेकी भ्रम, धोकादायक आवेगशीलता किंवा अनेक रात्री झोप न येणे हे दीर्घकाळ अंतर्मुख लक्ष, साधना-शिबिरातील मौन किंवा झोप बिघडवणाऱ्या अभ्यासात वाढू शकतात. तातडीची गरज म्हणजे पात्र वैद्यकीय मूल्यमापन, सुरक्षितता आणि मूलभूत कार्यक्षमता पूर्ववत करणे. प्रत्येक प्रसंगाला कुंडलिनी किंवा आध्यात्मिक यश म्हणणे उपचारात विलंब करते. आध्यात्मिक अर्थ नंतर शोधता येईल, आत्ता असलेल्या आरोग्यविषयक आणीबाणीला नाकारता.

तीव्र नैराश्यात जोखमीचे सक्रिय मूल्यमापन आवश्यक आहे

आत्महत्येचा इरादा असलेल्या, जेवू न शकणाऱ्या किंवा मूलभूत गरजांची काळजी घेऊ न शकणाऱ्या, टोकाची माघार घेतलेल्या किंवा सायकोसिसयुक्त नैराश्य असलेल्या व्यक्तीला “विचार पाहा” अशा सर्वसाधारण सूचनेसह एकटे सोडू नये. आधार देणारा मानवी संपर्क आणि त्या अवस्थेला साजेशी मदत प्रथम येते. योग्य वाटल्यास हालचाल, दिवसाचा प्रकाश, दिनचर्या, जप किंवा थोडा काळ बाह्य गोष्टींकडे वळवलेले लक्ष हे जोड म्हणून पुन्हा सुरू करता येतात. एकाग्रता बाधित असताना अभ्यास ही आणखी एक अशी मागणी बनू नये जी निराशेला दुजोरा देते.

मानसिक आघात आणि डिसोसिएशन प्रवेशद्वार बदलतात

डोळे मिटणे आणि इंद्रियांपासून मन मागे घेणे काही लोकांमध्ये फ्लॅशबॅक, बधिरपणा किंवा दिशाभूल वाढवू शकते. डोळे उघडे ठेवणे, खोलीतील वस्तूंची नावे घेणे, पायांची जाणीव करणे, चालणे, आवाजाचा वापर करणे आणि भारावून जाण्याआधी थांबणे हे पर्याय आहेत. निवड आणि संमती मध्यवर्ती आहेत. उद्देश उपस्थित राहण्याची क्षमता वाढवणे हा आहे; सहनशक्ती लादणे किंवा तुटलेपणाला अतीत अवस्था समजणे नव्हे.

घाबरगुंडी आणि श्वासाची संवेदनशीलता असल्यास सामान्य श्वसन आवश्यक आहे

केवळ श्वसनावर संकुचित लक्ष केंद्रित केल्याने गुदमरण्याची किंवा शारीरिक संवेदनेची भीती वाढू शकते. बाह्य ध्वनी, स्पर्श किंवा हालचालीपासून सुरुवात करावी आणि श्वासाला आज्ञा न देता स्वतः नियमित होऊ द्यावे. कुंभक, वेगवान श्वसन आणि प्रबल बंध टाळावेत. छातीत दुखणे, बेशुद्धी, तीव्र धाप लागणे किंवा नवीन मज्जासंस्थेची लक्षणे असल्यास आरोग्य तपासणी आवश्यक आहे. घबराटीतून रेटून जाण्याने अडथळा शुद्ध होईल असे गुरूंनी कधीही सांगू नये.

शिबिरातील तीव्रता दैनंदिन ध्यानापेक्षा वेगळी असते

दीर्घकाळ बसणे, मौन, बदललेली झोप, कमी आहार आणि एकांत यांमुळे अंतर्दृष्टी आणि नाजूकपणा दोन्ही वाढू शकतात. घरी दहा मिनिटे जमणारी व्यक्ती दिवसाचे अनेक तास करण्यासाठी आपोआप तयार असते असे नाही. साधना शिबिराच्या पूर्वतपासणीत सध्याची लक्षणे, औषधे, पूर्वीच्या प्रतिकूल प्रतिक्रिया आणि उपलब्ध आधार याबद्दल विचारले पाहिजे. सहभागींना साधना कमी करण्याचा, खासगीत बोलण्याचा आणि लाज किंवा आध्यात्मिक धमकीशिवाय निघून जाण्याचा खरा मार्ग असला पाहिजे.

निरोगी लोकांना आणि आरोग्य-व्यवस्थापनाला वेगवेगळ्या सूचना लागतात

संतुलित सर्वसाधारण वर्ग अनेक निरोगी प्रौढांना आधार देऊ शकतो. आजार, मानसिक आघात (ट्रॉमा) किंवा मानसोपचारविषयक लक्षणांच्या आसपास ध्यानाचा वापर केला जातो तेव्हा पद्धत आणि मात्रा प्रत्यक्ष स्थितीला अनुरूप असली पाहिजे. हेच तत्त्व संपूर्ण योगात लागू होते: एका प्रकारच्या पाठीच्या कण्याच्या स्थितीसाठी उपयुक्त आसन दुसऱ्या स्थितीला बिघडवू शकते. वैयक्तिक मूल्यमापन ही भीतीवर आधारित सावधगिरी नाही; ते असे साधन आहे, ज्यामुळे शरीरात हस्तक्षेप न करणारी साधना विवेकपूर्ण आणि प्रभावी राहते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

ध्यानाच्या अवघड परिणामांवरील संशोधन हे वैयक्तिक उपायाला मिळालेला सर्वांत स्पष्ट वैज्ञानिक आधार आहे — काही जणांना वेगळ्या पद्धतीने सुरुवात करण्याचा सल्ला देताना पीठ हेच तत्त्व लागू करते.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

असुरक्षित व्यक्तीसाठी स्वर साध्या निरीक्षणाने सुरू होतो—नाकपुडीशी छेडछाड किंवा कुंभकाने नव्हे. श्वासाची जाणीव त्या व्यक्तीला स्थिर करते की एकाच गोष्टीवर अडकणे वाढवते, हे गुरू पाहतात. वैयक्तिक साधना-मूल्यांकनाची विनंती करा.

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

तातडीचा धोका, आत्महत्येचा विचार, तीव्र सायकोसिस, हिंसा किंवा वैद्यकीय आणीबाणी असल्यास स्थानिक आपत्कालीन सेवांशी आणि एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी संपर्क साधावा. पहिला प्रतिसाद म्हणून व्यावसायिक आध्यात्मिक सल्लामसलत आरक्षित करू नये.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

आपला अभ्यास, गुरू किंवा मार्ग यांचे वैयक्तिक मूल्यमापन करून घ्यायचे आहे अशा सर्वांसाठी, ऑनलाइन किंवा आश्रमात, सल्लामसलत योग्य आहे. ही आपत्कालीन सेवा नाही; जिवाला तातडीचा धोका असल्यास आपत्कालीन सेवांशी किंवा Tele-MANAS (14416) शी संपर्क साधा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

चिंतेने ग्रस्त व्यक्ती ध्यान करू शकते का?

अनेकदा होय, योग्य पद्धत आणि मात्रा असल्यास. श्वासावर अडकून राहणे किंवा दीर्घ मौन साधना घाबरगुंडी वाढवत असेल तर त्यात बदल करावा लागू शकतो. लक्ष भीतीदायक संवेदनांत अडकवणार नाहीत अशा पद्धतींनी सुरुवात करावी, सत्रे लहान ठेवावीत आणि नंतरच्या परिणामाचा आढावा ही स्थिती समजून घेणाऱ्या वैद्यासोबत किंवा शिक्षकासोबत घ्यावा.

सायकोसिस असलेल्या व्यक्तीने ध्यान करावे का?

तीव्र सायकोसिसमध्ये वैद्यकीय उपचारांची गरज असते. नंतरची कोणतीही चिंतनात्मक साधना पात्र व्यावसायिकांशी समन्वय साधून आणि स्थिरता देणारी ठेवावी. तातडीचे प्राधान्य झोप, सुरक्षितता, औषधांचा आढावा आणि स्थिरीकरण हे आहे; चिंतनात्मक साधनेचा विचार नंतर पुन्हा करता येतो, आणि तात्पुरत्या स्थगितीला आध्यात्मिक बहिष्कार समजू नये.

तीव्र मौन-ध्यान कोणी करू नये?

तीव्र सायकोसिस, मॅनिया, आत्महत्येचे संकट, तीव्र डिसोसिएशन (स्वतःपासून तुटल्याची अवस्था), अनियंत्रित घबराट किंवा दीर्घकाळची अनिद्रा असलेल्या व्यक्तीला आधी स्थिर केले पाहिजे — विश्रांती, दिनचर्या, हालचाल, सोबत आणि, त्यांनी निवडल्यास, वैद्यकीय देखभाल यांद्वारे. हे मार्गदर्शन सध्याच्या अवस्थेविषयी आहे, कायमच्या ओळखीविषयी नाही; स्थैर्य परतल्यावर हालचाल, जप किंवा थोडा काळ बाह्य गोष्टींवर आधारलेले लक्ष परस्पर सहकार्याने सुरू करता येते.

हालचाल हे ध्यान बनू शकते का?

होय. स्थिर अंतर्मुख अभ्यास योग्य नसताना चालणे, लयबद्ध हालचाल, जप आणि सजग आसन उपस्थितीची जाणीव वाढवू शकतात. ध्यानाचा गुण सातत्य, जाणीव आणि कमी झालेली यांत्रिक प्रतिक्रिया यांतून येतो, निश्चलतेतून नाही; अस्वस्थ किंवा मानसिक आघात झालेल्या व्यक्तीसाठी चालणे हे अधिक शहाणे प्रवेशद्वार ठरू शकते.

स्किझोफ्रेनिया असलेल्या व्यक्तीने ध्यान करावे का?

सर्वत्र लागू होईल अशा एका होय-नाही उत्तराने नाही. सक्रिय सायकोसिस किंवा अस्थिरतेच्या काळात तीव्र अंतर्मुख साधना पुढे ढकलावी आणि वैद्यकीय उपचारांना प्राधान्य द्यावे. नंतर, संक्षिप्त आणि योग्य प्रकारे बदललेल्या अभ्यासाचा विचार परस्पर सहकार्याने करता येईल. शिक्षकाने आपल्या पात्रतेच्या मर्यादेत राहावे आणि परवानगी असल्यास उपचार करणाऱ्या चमूशी संवाद साधावा; भव्य किंवा भीतीदायक अनुभवांना आपोआप जागृतीचे प्रमाण मानू नये.

नैराश्य असलेली व्यक्ती ध्यान करू शकते का?

योग्य साधनेचा अनेकांना लाभ होऊ शकतो, पण तीव्र अलिप्तता, आत्महत्येचे विचार किंवा सायकोसिसची लक्षणे असल्यास उपचार आवश्यक असतात आणि दीर्घ मौनाऐवजी सक्रिय, नातेसंबंधांवर आधारित किंवा हालचालींवर आधारित पद्धती योग्य ठरू शकतात. गतिमान आसन, लय, सूर्यप्रकाश, नातेसंबंध आणि कुंभकाशिवायचा श्वास काही टप्प्यांवर अधिक योग्य ठरू शकतात; आत्महत्येचे विचार असल्यास नेहमी तातडीचे व्यावसायिक साहाय्य आवश्यक असते.

ध्यान तात्काळ केव्हा थांबवावे?

वाढती घबराट, दिशाभूल, आत्महत्येचे विचार, तीव्र निद्रानाश, भास, स्वतःविषयी अवाजवी मोठेपणाची भावना, बेशुद्ध पडणे, छातीत दुखणे किंवा दैनंदिन कामकाजात स्पष्ट घट जाणवल्यास थांबावे आणि योग्य मदत घ्यावी. धोका तातडीचा असल्यास, अभ्यासक्रम, शिबिर किंवा व्यावसायिक आध्यात्मिक सल्लामसलत यांची वाट पाहण्याऐवजी स्थानिक आपत्कालीन सेवांशी आणि एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी संपर्क साधावा.

औषध आणि ध्यान एकत्र वापरता येतात का?

अनेकदा होय. औषधांविषयीचे निर्णय औषध लिहून देणाऱ्या वैद्याचे असतात. ध्यान उपचारांना पूरक ठरू शकते, जेव्हा त्याच्या परिणामांवर लक्ष ठेवले जाते आणि शिक्षक आपल्या पात्रतेबाहेर अचानक बदल करण्याचा सल्ला देत नाही. मनःस्थिती, झोप आणि जाणिवेतील बदल दोन्ही व्यावसायिकांना प्रामाणिकपणे सांगावेत; शिक्षकाने किंवा वैद्याने व्यक्तीच्या प्रत्येक पैलूवर एकाधिकाराची मागणी करू नये.

स्रोत

ध्यानात बदल कोणी करावा किंवा ध्यान कोणी पुढे ढकलावे याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

ध्यानाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.