ध्यानाच्या अवस्था — तयारी, ध्यान आणि समाधी
नीती, आसन आणि श्वासापासून प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधीपर्यंतच्या ध्यानाच्या अवस्था — निश्चित कालमर्यादा किंवा अनुभवांच्या मागे लागल्याशिवाय.
ध्यानाच्या अवस्था
ध्यानाचा उपयुक्त योग-नकाशा नैतिक आणि शारीरिक तयारीपासून श्वासाच्या स्थैर्यातून आणि इंद्रियांच्या अंतर्मुखतेतून एकाग्रता, सलग ध्यान आणि समाधीपर्यंत जातो. हे वेळापत्रकानुसार पूर्ण करायचे कठोर स्तर नाहीत. एकाच बैठकीत साधक स्थैर्य आणि विचलन यांच्यात ये-जा करू शकतो. खरी प्रगती केवळ आंतरिक अनुभवात नव्हे, तर अधिक स्पष्ट विवेक, कमी सक्ती, अधिक नैतिक स्थैर्य आणि उत्तम रीतीने कार्य करण्याच्या क्षमतेतून दिसते.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
ध्यानाचे टप्पे कोणते?
पतंजलींच्या योगातील ध्यानाचे टप्पे म्हणजे प्रत्याहार (इंद्रियांना आवरून घेणे), धारणा (एका स्थानावर एकाग्रता), ध्यान (लक्षाचा अखंड प्रवाह) आणि समाधी (तल्लीनता). समाधीलाही स्तर आहेत, विषयासह तल्लीनता (सबीज) पासून बीजरहित तल्लीनता (निर्बीज) पर्यंत. प्रगती टप्प्याटप्प्याने होते आणि ती नेहमीच सरळ रेषेत असते असे नाही.
समाधी म्हणजे काय?
समाधी म्हणजे तल्लीनता: ती अवस्था ज्यात ध्यान इतके पूर्ण होते की केवळ विषय प्रकाशित होतो आणि सामान्य आत्मसंदर्भ गळून पडतो, जसे योगसूत्र 3.3 वर्णन करते. पतंजली आधारासह असलेली समाधी आणि बीजरहित समाधी यांत भेद करतात, जी अंतिम मुक्ती आहे. ती दीर्घ, स्थिर अभ्यासाचे फळ आहे.
समाधीचे प्रकार कोणते?
पतंजलींच्या योगात समाधीचे प्रकार म्हणजे संप्रज्ञात (विषयाच्या जाणिवेसह), ज्यात सवितर्क, सविचार, सानंद आणि सास्मित असे स्तर येतात, आणि असंप्रज्ञात (विषयांपलीकडील). नंतरच्या परंपरा सविकल्प (भेदांसह) आणि निर्विकल्प (भेदांविना) समाधीविषयी, तसेच सहज या दैनंदिन जीवनात जगल्या जाणाऱ्या नैसर्गिक अवस्थेविषयी बोलतात.
आपण ध्यानाच्या कोणत्या टप्प्यात आहोत हे कसे कळेल?
लक्ष कसे वागते त्यावरून आपण ध्यानाचा टप्पा ओळखू शकता: वारंवार परतणे म्हणजे एकाग्रता (धारणा); अधिक काळचा अखंड प्रवाह म्हणजे ध्यान; ध्यान करणारा वेगळा असल्याची जाणीव लोप पावणे म्हणजे तल्लीनता. बहुतेक साधक एकाच बैठकीत टप्प्यांमध्ये फिरत असतात. हे प्रामाणिकपणे ओळखण्यास गुरू मदत करतात.
“ध्यानाचे टप्पे” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
ध्यानाचे टप्पे एका दृष्टिक्षेपात
| टप्पा | संस्कृत | काय होते | योगसूत्र |
|---|---|---|---|
| इंद्रियांना आवरणे | प्रत्याहार | इंद्रिये लक्ष बाहेर ओढणे थांबवतात | 2.54 |
| एकाग्रता | धारणा | एका ठिकाणी बांधलेले लक्ष; वारंवार परत येणे | 3.1 |
| ध्यान | ध्यान | विषयावर लक्षाचा अखंड प्रवाह | 3.2 |
| विषयासह तल्लीनता | संप्रज्ञात / सबीज समाधी | केवळ विषय प्रकाशतो; स्वतःकडे निर्देश मागे पडतो | 3.3; 1.17 |
| बीजरहित तल्लीनता | असंप्रज्ञात / निर्बीज समाधी | प्रत्येक विषयाच्या पलीकडे; मुक्ती | 1.18; 1.51 |
शास्त्र काय सांगते
देशबंधश्चित्तस्य धारणा।
deśabandhaścittasya dhāraṇā
अर्थ: धारणा म्हणजे मनाला एकाच स्थानी बांधणे.
— योगसूत्र 3.1
पहिला आंतरिक टप्पा लक्ष एकत्र करतो. तो एका बैठकीत अनेक वेळा परत येऊ शकतो, म्हणून टप्प्यांचा नकाशा निरीक्षणाला मार्गदर्शन करणारा असावा; तो कडक पदक किंवा वेळापत्रक बनवणारा नसावा.
तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः।
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ
अर्थ: तल्लीनता म्हणजे तेच ध्यान, जेव्हा केवळ विषयच प्रकाशतो आणि मन स्वतःच्या रूपाने रिक्त असल्यासारखे भासते.
— योगसूत्र 3.3
समाधी म्हणजे साधी विश्रांती किंवा हरवलेला वेळ नव्हे. पतंजली एका गुणात्मक परिवर्तनाचे वर्णन करतात ज्यात विषय सामान्य आत्मभाष्याचा क्षेत्रावर प्रभाव न पडता प्रकाशित होतो.
यांत्रिक नसलेला टप्प्यांचा नकाशा
- पूर्वतयारी: आचरण, स्थान, आरोग्य, आसन आणि हेतू.
- ताणाशिवाय श्वासाचे स्थैर्य.
- प्रत्याहार: इंद्रियविषयांकडून कमी खेचले जाणे.
- धारणा: लक्ष वारंवार एकवटणे.
- ध्यान: निवडलेल्या प्रवाहाचे सातत्य.
- समाधी: परंपरांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे वर्णिलेली क्रमिक तल्लीनता.
अपुरी चिन्हे
प्रकाश, कंप, अश्रू, उष्णता, काळाचे विकृत भान आणि तात्पुरती रिक्तता येऊ शकतात, पण त्यांपैकी कोणतीही एकटी एखाद्या अवस्थेचा पुरावा नाही. संदर्भ, स्थिरता आणि परंपरेचे निकष महत्त्वाचे आहेत.
स्वर आणि संक्रमण
स्वर-निरीक्षण बाह्य कृतीकडून अंतर्मुख लक्षाकडे होणारे संक्रमण दर्शवू शकते. ते आधार म्हणून राहावे; “चुकीची” नाकपुडी वाहत असताना अभ्यासच टाळायला लावणारी वेडसर पूर्वअट बनू नये.
अवस्था कार्य सांगतात, आध्यात्मिक दर्जा नाही
धारणा, ध्यान आणि समाधी हे लक्ष आपल्या क्षेत्राशी कसे जोडलेले आहे यातील बदल दर्शवतात. ते साधकांची तुलना करण्यासाठीची पदके नव्हेत. झोप, आरोग्य, भावना आणि तयारी बदलत असल्यामुळे एका सत्रात सातत्य खोल होऊ शकते आणि दुसऱ्यात कमकुवत होऊ शकते.
प्रगती सूक्ष्म आणि व्यावहारिक अशी दोन्ही आहे
दीर्घ अखंड लक्ष महत्त्वाचे आहे, पण विचलनातून लवकर परतणे, देखाव्याकडे कमी ओढ, अधिक स्पष्ट विवेक आणि अधिक संतुलित आचरणही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. एखादी व्यक्ती तल्लीनतेचा अनुभव सांगू शकते, तरीही क्रोध किंवा शोषणाच्या अधीन राहू शकते; योग आपल्याला संपूर्ण जीवनाची तपासणी करायला सांगतो.
वेगवेगळ्या परंपरा वेगवेगळे आराखडे रेखाटतात
पतंजली, बौद्ध ध्यानग्रंथ, वेदांत, तंत्र आणि भक्तिमार्ग आपापली ध्येये आणि शब्दावली वापरून टप्प्यांचे वर्णन करतात. समान अनुभव असले तरी हे भेद पुसले जात नाहीत. स्रोताचे नाव सांगितल्याने उपयुक्त आराखडा सर्वव्यापी दावा बनत नाही.
पूर्वतयारी हा पहिला टप्पा आहे, विलंब नव्हे
नैतिक स्थिरता, व्यवहार्य दैनंदिन लय, योग्य आसन आणि सामान्य मानसिक सुरक्षितता हे ठरवतात की लक्ष आत वळले की काय घडते. तयारी म्हणजे परिपूर्णतेची वाट पाहणे नव्हे. टाळता येण्याजोगे अडथळे दूर करणे आणि सध्याची व्यक्ती टिकवू शकेल अशी पद्धत निवडणे असा तिचा अर्थ आहे. संतुलित जीवनातील पाच मिनिटांची प्रामाणिक साधना, झोपेपासून वंचित राहून आणि संघर्षावर उभारलेल्या तासनतास जबरदस्तीने बसण्यापेक्षा कार्यक्षमतेत अधिक प्रगत असू शकते.
प्रत्याहार इंद्रियांचा ओढा बदलतो
प्रत्याहार म्हणजे जगाचा द्वेष किंवा ऐकू न येण्याची शारीरिक असमर्थता नव्हे. इंद्रिये आपोआप खेचली जाण्याचे प्रमाण कमी होते आणि मनाच्या अंतर्मुख दिशेचे अनुसरण करू शकतात. यामुळे धारणेसाठी जागा तयार होते. डोळे मिटल्याने मदत होऊ शकते, पण खरा प्रत्याहार तेव्हा दिसतो जेव्हा सामान्य आवाज लक्ष दूर न नेता जाणता येतो. ट्रॉमा किंवा डिसोसिएशनमध्ये डोळे उघडे ठेवून बाह्य गोष्टींकडे लक्ष देणे ही अधिक सुरक्षित पूर्वतयारी असू शकते.
धारणा म्हणजे वारंवार एकवटणे
एकाग्रतेची सुरुवात एका निश्चित क्षेत्रात लक्ष ठेवण्यापासून आणि ते हलले की परत आणण्यापासून होते. परंपरेनुसार ते क्षेत्र एखादे स्थान, मंत्र, रूप किंवा जिज्ञासा असू शकते. या टप्प्यावर व्यत्यय अपेक्षित असतात. कौशल्य म्हणजे आक्रमकतेशिवाय अचूकपणे परत येणे. कालांतराने अंतर कमी होते आणि विषय अधिक स्पष्ट होतो, कारण त्यावर स्मृती, अपेक्षा आणि शेरे कमी लादले जातात.
ध्यान म्हणजे प्रयत्नपूर्वक धरून ठेवणे नव्हे, तर सातत्य
लक्षाचा प्रवाह तुलनेने अखंड होतो, तेव्हा धारणा परिपक्व होऊन ध्यान बनते. प्रयत्न संपलेले नाहीत, पण ते कमी दिसतात, कारण साधक वस्तूशी असलेले नाते पुन्हा पुन्हा नव्याने उभारत नाही. म्हणून ध्यान म्हणजे केवळ ठरावीक मिनिटे बसणे नव्हे. ती एक गुणात्मक अखंडता आहे, जी अभ्यासातून ओळखता येते आणि सक्षम गुरू ती स्पष्ट करू शकतात.
समाधीमध्ये क्रमिक प्रकार असतात
समाधी हे एकसंध, अभेद शिखर नाही. पतंजली आधारयुक्त, सूक्ष्म आणि बीजरहित प्रकार सांगतात; इतर परंपरा वेगळे वर्गीकरण वापरतात. सामान्य आत्मसंदर्भ खूप कमी झाल्यावर विषय प्रकाशित होऊ शकतो, तरीही प्रत्येक तल्लीनता अंतिम मुक्ती नसते. स्रोताचे नाव घेतल्याने सविकल्प, निर्विकल्प, सबीज आणि निर्बीज या भाषेची चुकीच्या सार्वत्रिक शिडीत गल्लत होत नाही.
एखादी अवस्था स्थिर आहे का, हे एकात्मतेतून उघड होते
ध्यानानंतर जुन्या प्रतिक्रिया बोलण्यात, कामात आणि नातेसंबंधांत परत येतात. याचा अर्थ काहीच घडले नाही असा नाही; उरलेले संस्कार येथेच दिसू लागतात. स्थिर विकासात ओळख लवकर होते, सक्ती कमी होते आणि नैतिक सुसंगती वाढते. एखाद्या अनुभवामुळे मोठेपणाची भावना, भीती किंवा कार्यक्षमतेची हानी निर्माण झाल्यास, अधिक तीव्र अंतर्मुख साधनेपेक्षा पाय जमिनीवर ठेवणे आणि तपासणी हाच योग्य पुढचा टप्पा असू शकतो.
विकास केवळ डोळे मिटून जे घडते त्यावरून मोजला जात नाही. मतभेद, निराशा, स्तुती आणि थकवा यांमध्ये स्पष्टता टिकते की नाही हे साधक शिकतो. या सामान्य कसोट्यांशी असलेले नाते बदलले आणि त्यातून श्रेष्ठत्वाची नवी ओळख निर्माण झाली नाही, तेव्हा एखादा टप्पा अर्थपूर्ण ठरतो. म्हणून दैनंदिन कृती मार्गाच्या बाहेर नाही; तेच ते क्षेत्र आहे जेथे ध्यानातील ज्ञान देहात उतरते आणि उरलेली विकृती प्रामाणिकपणे दिसून येते.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
संशोधन अजून समाधी मोजत नाही, पण ध्यानातील अवस्था किती वैविध्यपूर्ण आहेत आणि त्यांना कसा आधार देता येईल हे ते दाखवते — अशी माहिती जी टप्प्यांच्या नकाशाचा आदर करते, तो सिद्ध करण्याचा दावा न करता.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, तीन बौद्ध परंपरांमधील ध्यानसाधक आणि शिक्षक यांच्या मुलाखती. ध्यानाशी संबंधित 59 प्रकारचे अनुभव सात क्षेत्रांत मांडले गेले, अत्यंत सकारात्मक ते त्रासदायक अशा श्रेणीत, आणि लोकांनी त्यांना कसे तोंड दिले यावर परिणाम करणारे 26 घटक. मर्यादा: गुणात्मक आणि बौद्ध परंपरेपुरते; ते अनुभवांच्या व्याप्तीचे वर्णन करते आणि प्रत्येक अनुभव किती वेळा येतो हे मोजत नाही.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी). सजगता (माइंडफुलनेस) ध्यान कार्यक्रमांनी चिंता, नैराश्य आणि वेदना यांत सुधारणा झाल्याचे मध्यम पुरावे दिले; सक्रिय नियंत्रण गटांच्या तुलनेत परिणाम लहान ते मध्यम होते. मर्यादा: ध्यान हे औषधे किंवा व्यायाम यांसारख्या इतर सक्रिय उपचारांपेक्षा अधिक चांगले ठरले नाही, आणि झोप, लक्ष व सकारात्मक मनःस्थिती यांबाबत पुरावा कमकुवत होता.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
स्वर बदलत्या स्थिती दृश्य करतो. एका श्वासाच्या वळणावरून सिद्धी प्राप्त झाल्याचा दावा करण्याऐवजी, नाकातील प्रवाह, स्थिरता आणि लक्ष यांचा परस्परसंबंध कालांतराने कसा असतो ते पाहा. श्वास, काळ आणि चेतना जाणून घ्या.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
एखादा टप्पा जबरदस्तीने गाठण्यासाठी उपवास, झोपेपासून वंचित ठेवणे, अतिश्वसन किंवा दीर्घ कुंभक करू नये. अस्थिरता ही आवश्यक दीक्षा नाही.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
पुढे वाचा: स्वर ध्यान
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
The Body as Sky in All Directions
15 minFeel the whole body as open space in every direction at once, until the mind becomes thought-free. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 43)
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the स्वर योग ॲप. To learn them in sequence, see our अभ्यासक्रम, किंवा ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रत्येक टप्प्याला किती वेळ लागतो?
कोणतेही सर्वसाधारण वेळापत्रक विश्वासार्ह नाही. तयारी, स्वभाव, पद्धत, संदर्भ आणि कृपा वेगवेगळी असतात. टप्प्यांची भाषा लक्षाच्या कार्यांचे वर्णन करते, ती शर्यत नाही; रोज बसण्याच्या मिनिटांच्या संख्येपेक्षा आचरणात आणि जीवनात केलेली दीर्घ तयारी अधिक निर्णायक ठरू शकते.
थेट ध्यानाकडे जाता येईल का?
आपण साधा लक्ष-अभ्यास सुरू करू शकता, पण नीतिमत्ता, आरोग्य, आसन आणि श्वासाची स्थिरता त्याची खोली आणि सुरक्षितता घडवत राहतात. साधा अभ्यास आत्ताच सुरू होऊ शकतो, आणि त्यासोबत आसन, झोप, सत्यनिष्ठा आणि श्वास यांना परिष्कृत केले जाते; त्यांना वगळणे तेव्हाच धोकादायक ठरते जेव्हा तीव्रता क्षमतेच्या पुढे जाते.
ध्यानापर्यंत पोहोचायला किती वेळ लागतो?
सार्वत्रिक वेळापत्रक नाही. तयारी, पद्धत, सातत्य, स्वभाव आणि कृपा या सर्वांचे महत्त्व आहे; ठरावीक दिवसांचे आश्वासन दिशाभूल करणारे आहे. सातत्य स्थिर होण्यापूर्वी थोडक्यात दिसू शकते; तो गुण ओळखावा, पण एका अखंड कालखंडाचे रूपांतर कायमस्वरूपी सिद्धीच्या दाव्यात करू नये.
ध्यानातील प्रगती मागे जाऊ शकते का?
जीवनातील परिस्थितीनुसार अभ्यास कमी-जास्त होऊ शकतो. दिसणारी माघार बहुधा बदललेला अडथळा दाखवते, ज्याला बदललेला प्रतिसाद हवा; मार्गाचे अपयश नव्हे. आजार, दुःख, काम आणि नातेसंबंध हे क्षेत्र बदलतात; अभ्यास सध्याच्या वास्तवानुसार जुळवून घ्यावा, पण आधी स्थैर्य निर्माण करणारी तत्त्वे टिकवून ठेवावीत.
प्रत्याहार, धारणा आणि ध्यान हे वेगळे अनुभव आहेत का?
ते वेगळी कार्ये सांगतात, पण एका बैठकीत ते एकमेकांत मिसळू शकतात आणि एकमेकांना साहाय्य करू शकतात. हे भेद कठोर दर्जाचे स्तर निर्माण करण्याऐवजी लक्ष काय करत आहे ते स्पष्ट करतात. प्रत्याहार इंद्रियविषयांची पकड कमी करतो, धारणा लक्ष एकत्र आणते आणि ध्यान ते अखंड चालू ठेवते; त्यांतील जिवंत स्थित्यंतरे वर्गवारीच्या निश्चिततेचा आग्रह न धरता पाहता येतात.
दर्शने ही उच्च अवस्थेचा पुरावा असतात का?
नाही. दृश्यानुभवांना अर्थ असू शकतो, पण अवस्थेचे मूल्यमापन पद्धत, सातत्य, अंतर्दृष्टी, स्थैर्य आणि फळ यांवरून होते — केवळ चमत्कारिक देखाव्यावरून नव्हे. दृश्यानुभवाचा आदराने स्वीकार करूनही त्याची स्रोत, नंतरचा परिणाम आणि आचरण यांवरून तपासणी करता येते; आत्मसात न झालेला देखावा चिंतनातील परिपक्वता सिद्ध करत नाही.
कोणी लवकर समाधी गाठू शकते का?
परंपरा पूर्वाभ्यास आणि कृपेतून मिळणाऱ्या प्रबळ पूर्वतयारीची शक्यता मान्य करतात, पण ठरावीक वेळेची हमी विश्वासार्ह नाही. अगदी गहन उघडण्यालाही विवेक आणि एकात्मता आवश्यक असते. अचानक आलेली खोली झोप, नीती आणि मार्गदर्शनाची गरज संपवत नाही; उघडण्याला कसे आत्मसात केले जाते, यावरून ते ज्ञान बनते की गोंधळ, हे ठरते.
प्रगती खुंटल्यासारखी वाटत असताना काय करावे?
पद्धत बदलण्यापूर्वी झोप, आचरण, आसन, विषय, प्रयत्न आणि मात्रा यांचा आढावा घ्यावा. गुरू परिपक्वता, मंद पुनरावृत्ती आणि जुळत नसलेली साधना यांतील फरक ओळखू शकतात. स्थिरावणे हे अपयश नसून दृढीकरण असू शकते; काळजीपूर्वक केलेला आढावा अस्वस्थपणे नवेपणाच्या मागे लागण्यापासून आणि आता जुळत नसलेल्या पद्धतीची हट्टाने पुनरावृत्ती करण्यापासून, दोन्हींपासून वाचवतो.
स्रोत
- पतंजली, योगसूत्र 2.29–55 आणि 3.1–8.
- भगवद्गीता अध्याय 6.
- समाधीच्या हठयोगातील वर्णनासाठी हठयोग प्रदीपिका, अध्याय 4.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, तीन बौद्ध परंपरांमधील ध्यानसाधक आणि शिक्षक यांच्या मुलाखती.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — मानसिक ताण आणि सुस्थितीसाठी ध्यान कार्यक्रम (पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण, 47 चाचण्या, 3,515 सहभागी).
“ध्यानाचे टप्पे” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
ध्यानाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.