Meditation

पतंजली ध्यान — अभ्यास, अडथळे आणि समाधी

पतंजली ध्यानाचे स्पष्टीकरण चित्तवृत्ती, अभ्यास, वैराग्य, अडथळे, अष्टांग, धारणा, ध्यान, समाधी आणि संयम यांच्या संदर्भासह.

थोडक्यात

पतंजली ध्यान

पतंजली ध्यान हा एकाकी विश्रांतीचा सराव म्हणून मांडत नाहीत. योगसूत्र चित्तवृत्तींच्या निरोधाने सुरू होते, सातत्यपूर्ण अभ्यासाला अनासक्तीची जोड देते, अडथळे आणि क्लेश यांचे विश्लेषण करते, आणि ध्यानाला नीतिमत्ता, आसन, श्वास आणि इंद्रियांच्या शिस्तीनंतर ठेवते. 3.1–3.3 मध्ये धारणा लक्ष स्थिर करते, ध्यान बोधाचा एक प्रवाह टिकवते, आणि समाधी ही अशी तल्लीनता आहे ज्यात केवळ विषय प्रकाशतो.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

ध्यानाबद्दल पतंजली काय सांगतात?

पतंजली योगसूत्र 3.2 मध्ये ध्यानाची व्याख्या एका विषयावरील लक्षाचा अखंड प्रवाह अशी करतात, जे धारणेनंतर (3.1) येते आणि तल्लीनतेकडे (3.3) नेते. ते त्याला अष्टांगांत नीतिमत्ता, आसन, श्वास आणि इंद्रिय-प्रत्याहार यांच्यानंतर ठेवतात, आणि साधन सांगतात: अभ्यास आणि वैराग्य (1.12).

योगाची आठ अंगे कोणती?

पतंजलींच्या योगसूत्र 2.29 मधील योगाची आठ अंगे म्हणजे यम (निग्रह), नियम (पाळावयाचे आचार), आसन (स्थिर बैठक), प्राणायाम (श्वासनियमन), प्रत्याहार (इंद्रियांना आवरणे), धारणा (एकाग्रता), ध्यान (अखंड एकतानता) आणि समाधी (तल्लीनता). पहिली पाच शरीर, श्वास आणि इंद्रिये यांना सिद्ध करतात; शेवटची तीन एकाच विषयावर एकत्र केल्यावर संयम घडवतात, म्हणजे आंतरिक शिस्त.

चित्तवृत्तिनिरोध म्हणजे काय?

चित्तवृत्तिनिरोध, योगसूत्र 1.2 मधील, ही पतंजलींची योगाची व्याख्या आहे: चित्ताच्या (मनाच्या क्षेत्राच्या) वृत्तींचा निरोध. याचा अर्थ विचार नष्ट करणे नव्हे, तर त्याच्या ताब्यात न राहण्याचे स्वातंत्र्य, जेणेकरून 1.3 म्हणते त्याप्रमाणे द्रष्टा आपल्या स्वरूपात स्थित राहू शकतो.

अभ्यास आणि वैराग्य म्हणजे काय?

योगसूत्र 1.12 मध्ये अभ्यास आणि वैराग्य ही योगाची दोन साधने आहेत. अभ्यास म्हणजे स्थिर साधना; ती दीर्घकाळ, अखंड आणि श्रद्धेने केली असता दृढ भूमीवर उभी राहते (1.14). वैराग्य म्हणजे विरक्ती, पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या विषयांच्या तृष्णेतून मुक्ती. अभ्यास दिशा देतो; वैराग्य अभ्यासाला विखुरणारा ओढा दूर करते.

“पतंजलीचे ध्यान” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

शास्त्र काय सांगते

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।

yogaścittavṛttinirodhaḥ

अर्थ: योग म्हणजे मनाच्या वृत्तींचा निरोध.

— योगसूत्र 1.2

ही मूलभूत व्याख्या ध्यानाला चित्त समजून घेण्याच्या आणि त्याच्या हालचाली शांत करण्याच्या संपूर्ण शिस्तीच्या आत ठेवते; ती एखादी मनःस्थिती निर्माण करण्याची वेगळी पद्धत नव्हे.

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।

tatra pratyayaikatānatā dhyānam

अर्थ: ध्यान म्हणजे त्या विषयाकडे लक्षाचा अखंड प्रवाह.

— योगसूत्र 3.2

पतंजली पुढे ध्यानाच्या टप्प्याची व्याख्या बोधाचे सातत्य अशी नेमकेपणाने करतात. दोन्ही सूत्रे एकत्र वाचल्याने योगाचे व्यापक उद्दिष्ट आणि लक्षाचा निरीक्षण करता येण्याजोगा विकास यांचा संबंध जुळतो.

अभ्यास आणि अनासक्ती

अभ्यास म्हणजे स्थिरतेकडे जाण्याचा प्रयत्न; तो दीर्घ, अखंड आणि आदरपूर्वक अभ्यासाने स्थापित होतो (1.13–14). वैराग्य म्हणजे पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या विषयांच्या तृष्णेतून मुक्ती (1.15). पकडून न ठेवण्याच्या वृत्तीशिवाय पद्धत सहज अनुभवांचा पाठलाग बनते.

अडथळे आणि त्यांचे सोबती

सूत्र 1.30 मध्ये रोग, मरगळ, संशय, निष्काळजीपणा, आळस, अतिभोग, चुकीचे दर्शन, एखादी अवस्था प्राप्त न होणे आणि अस्थिरता यांची नावे येतात. या ग्रंथाचे उत्तर स्वतःला दोष देणे हे नाही; एकाग्र अभ्यास आणि स्थिर करणारी काही चिंतने हे त्याचे उत्तर आहे.

बाह्य अंगांपासून आंतरिक अंगांपर्यंत

आठ अंगे एक सुसंगत परिसंस्था तयार करतात. शेवटची तीन अंगे आधीच्या अंगांच्या तुलनेत “आंतरिक” आहेत, तरीही ग्रंथाच्या स्वतःच्या श्रेणीक्रमात संयमसुद्धा निर्बीज तल्लीनतेच्या तुलनेत तयारीचाच भाग राहतो.

पतंजली साधनेचे संपूर्ण मानसशास्त्र देतात

योगसूत्र चित्ताच्या हालचालींपासून सुरू होते, मग अभ्यास आणि अनासक्ती, अडथळे, क्लेश, नैतिक पाया, देहाशी संबंधित शिस्त आणि आंतरिक अंगे यांचे स्पष्टीकरण करते. ध्यानाला या संपूर्ण रचनेतच अर्थ प्राप्त होतो. आचरण आणि क्लेश यांकडे दुर्लक्ष करून एखादी एकाग्रतेची पद्धत वेगळी काढली तर यंत्रणा अपूर्ण राहते.

विखुरलेल्या मनापासून संयमापर्यंत

धारणा एखादे क्षेत्र निवडून धरून ठेवते; ध्यान म्हणजे अखंड सातत्य; समाधी म्हणजे लीनता. यांचा एकात्म वापर म्हणजे संयम. हे असे कार्यात्मक भेद आहेत जे साधक तपासून पाहू शकतो; केवळ पाठ करण्याजोगी तात्त्विक लेबले नव्हेत.

ईश्वराची भूमिका आणि स्वातंत्र्य

पतंजली ईश्वरप्रणिधान ही प्रभावी दिशा म्हणून मांडतात, आणि त्याच वेळी शिस्तबद्ध अभ्यास, विवेक आणि अनेक आधारही सादर करतात. भाष्यपरंपरांत भर वेगवेगळा आहे. गंभीर अभ्यास संस्कृत सूत्र, भाष्य आणि जिवंत पद्धत यांना संवादात ठेवतो.

योगाची सुरुवात समस्येची नेमकी व्याख्या करण्याने होते

योगसूत्र 1.2 चित्तवृत्तिनिरोधाद्वारे योगाचे वर्णन करते, ज्यानंतर द्रष्टा आपल्या स्वरूपात स्थित होतो. मेंदू थांबला पाहिजे किंवा उपयुक्त विचार वाईट आहे असे हे सूत्र सांगत नाही. मनाच्या क्षेत्रातील गतींमध्ये गुंतून राहणे ही मध्यवर्ती समस्या असल्याचे ते दर्शवते. ध्यान हे अशा मार्गाचा भाग आहे जो आधी या गती, त्यांची कारणे आणि त्या शांत व पारदर्शक होण्याची साधने जाणून घेतो.

अभ्यास आणि वैराग्य हा दुहेरी पाया आहे

अभ्यास म्हणजे स्थिरतेकडे चाललेला सातत्यपूर्ण प्रयत्न; वैराग्य म्हणजे पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या विषयांच्या तृष्णेतून मुक्ती. अनासक्तीशिवाय केलेला अभ्यास साध्य मिळवण्याची धडपड आणि ताण बनू शकतो. अभ्यासाशिवायची अनासक्ती निष्क्रियता बनू शकते. दोन्ही मिळून हे स्पष्ट करतात, की ध्यान दोन्ही गोष्टींतून विकसित होते — विषयाकडे परत येण्यातून आणि विशिष्ट परिणाम मिळवण्याचा आग्रह सोडण्यातून. पतंजली पुढे सांगतात, की अभ्यास दीर्घकाळ, अखंड आणि आदराने चालू राहिला की तो दृढ भूमीवर उभा राहतो.

पद्धत तीव्र करण्यापूर्वी अडथळ्यांचे निदान केले जाते

रोग, जडता, संशय, प्रमाद, आळस, अतिभोग, भ्रांती, भूमिका प्राप्त न होणे आणि अस्थिरता हे अडथळे सांगितले आहेत; त्यांच्या सोबतीला दुःख, निराशा, शरीराचे कंपन आणि अनियमित श्वास येतात. हा एक व्यावहारिक निदान-नकाशा आहे. थकवा हा अडथळा असेल, तर अधिक जोर लावणे हा उपाय नव्हे. सूचना अस्पष्ट असल्यामुळे संशय येत असेल, तर अभ्यास आणि स्पष्टीकरणाची गरज असू शकते. योग्य योग प्रत्येक विक्षेपावर एकच पद्धत लावत नाही, तर कारणानुसार प्रतिसाद देतो.

आठ अंगे ध्यानाची तयारी करतात

यम आणि नियम आचरण व हेतू स्थिर करतात; आसन शरीराला साधनेसाठी योग्य बनवते; प्राणायाम श्वास आणि मन यांचे नाते परिष्कृत करतो; प्रत्याहार आपोआप इंद्रियांकडे ओढले जाणे कमी करतो; धारणा लक्ष एकत्र करते. म्हणून ध्यान ही मनाची एखादी वेगळी युक्ती नाही. प्रत्यक्ष अभ्यासात अंगे एकमेकांना आधार देऊ शकतात, पण नैतिकता किंवा शारीरिक स्थिरतेशिवाय एकाग्रता नाजूक का राहते, हे ही रचना स्पष्ट करते.

सातत्यामुळे धारणेचे ध्यानात रूपांतर होते

धारणा लक्षाला निवडलेल्या स्थानाशी किंवा क्षेत्राशी बांधते. ध्यान म्हणजे तेथे समान बोधाचा अखंड प्रवाह, आणि समाधी म्हणजे लीनता, जिच्यात नेहमीच्या आत्मसंदर्भाशिवाय विषय प्रकाशमान होतो. तिसऱ्या अध्यायातील या व्याख्या प्रगतीला घड्याळापुरते मर्यादित न करता ती पाहण्याजोगी बनवतात. लक्ष किती वेळ टिकते एवढेच नव्हे, तर जाणण्याचा बदलता दर्जा आणि प्रक्षेपणातील घट साधक पाहतो.

पतंजलींचा अभ्यास सूत्र आणि भाष्य यांच्या माध्यमातून केला जातो

सूत्रे संक्षिप्त आहेत आणि ती स्वयंस्पष्ट आधुनिक पुस्तिका म्हणून रचलेली नाहीत. शब्द, तत्त्वमीमांसा आणि साधना कशी समजली जाते हे व्यासांचे भाष्य आणि नंतरच्या टीका घडवतात. अनुवादांत अर्थ लावण्याचे निर्णय घ्यावे लागतात. क्रमापासून तोडून इंग्रजीतील एखादे वाक्य उद्धृत केल्यास संस्कृत परंपरेला मान्य नसलेली निश्चितता निर्माण होऊ शकते. जबाबदार अध्यापन स्रोताचे नाव सांगते, भाष्य आणि स्वतःचे शब्दांतील मांडणी यांत फरक करते आणि अभ्यासाला स्पष्टीकरण पारखू देते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

पतंजलींची पद्धत म्हणजे तत्त्वज्ञान आणि अभ्यास; त्यांनी वर्णन केलेल्या प्रकारच्या ध्यानाचा आणि त्यातून येऊ शकणाऱ्या अनुभवांच्या व्याप्तीचा आधुनिक संशोधनाने अभ्यास केला आहे.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वरयोग प्राण आणि लक्ष थेट निरीक्षणक्षम करून पतंजलींच्या मार्गाला आधार देऊ शकतो. तो यम, नियम किंवा धारणा यांची जागा घेत नाही; प्रयत्नाची निवड करण्यापूर्वी सध्याची स्थिती ओळखण्यास साधकाला तो मदत करतो. संपूर्ण अष्टांग मार्गाचा अभ्यास करा.

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

श्वास, झोप किंवा सामान्य कार्यक्षमता दाबून उन्नत अवस्थांचे अनुकरण करू नये. पतंजलींची रचना तयारी आणि विवेक यांपासून सुरू होते.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

Try this practice now

Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.

OM Prolonged into the Void

15 min

Sound OM with a long ending and rest in the silence that follows it — a mantra meditation from the Vijñāna Bhairava. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 39)

These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the स्वर योग ॲप. To learn them in sequence, see our अभ्यासक्रम, किंवा ask for guidance on which practice suits you.

If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पतंजली सजगता (माइंडफुलनेस) शिकवतात का?

पतंजली हा आधुनिक शब्द वापरत नाहीत, आणि त्यांची पद्धत आजच्या माइंडफुलनेस कार्यक्रमांसारखी नाही. ते नैतिक आणि भक्तिमय मार्गात निवडलेल्या विषयावर एकाग्र धारणा आणि अखंड ध्यान शिकवतात. वर्तमान क्षणाची जाणीव याच्याशी काही प्रमाणात मिळतीजुळती आहे, पण योगसूत्राचे उद्दिष्ट आणि चौकट अधिक व्यापक आहेत.

आठ अंगांमध्ये ध्यान कुठून सुरू होते?

औपचारिक ध्यानाची सुरुवात सहावे अंग असलेल्या धारणेपासून होते आणि सातवे अंग असलेल्या ध्यानाच्या रूपात ते अधिक खोल होते. पण पतंजली त्याला एका पायावर उभे करतात: यम आणि नियम आचरण स्थिर करतात, आसन शरीर स्थिर करते, प्राणायाम श्वास स्थिर करतो आणि प्रत्याहार इंद्रियांना आत वळवतो. नवशिके हा पाया रचत असतानाच सुरुवातीपासून बसू शकतात.

पतंजली भावना दाबायला सांगतात का?

नाही. पतंजली मनाच्या हालचाली स्पष्टपणे पाहण्यास आणि मन निर्मळ करण्यासाठी मैत्री, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा (1.33) जोपासण्यास शिकवतात. भावना समजून घ्यायच्या असतात, दडपायच्या नसतात. दडपशाही केवळ वृत्ती झाकते; योगिक पद्धत म्हणजे जाणीव, अभ्यास आणि वैराग्य.

पतंजली योगात ईश्वरप्रणिधान आवश्यक आहे का?

पतंजली ईश्वरप्रणिधान हे समाधीचे प्रत्यक्ष साधन (1.23) म्हणून आणि क्रियायोगाचा भाग (2.1) म्हणूनही सांगतात. अनेक शिक्षक त्याला केंद्रस्थानी मानतात, कारण भक्ती मनाला नैसर्गिकरीत्या एकत्र आणते. ईश्वराचा वेगळा अर्थ लावणाऱ्या वाचकांनीही ग्रंथात असलेल्या भक्तिमय पैलूची दखल घ्यावी.

योगसूत्र केवळ अनुवादावरून शिकता येते का?

चांगला अनुवाद ही उपयुक्त सुरुवात आहे, परंतु सूत्रे अत्यंत संक्षिप्त आहेत आणि व्यासांच्या भाष्यासारख्या भाष्यासह गुरूंनी ती समजावून सांगणे अपेक्षित होते. गुरूंसोबत अध्ययन, भाष्यांची तुलना आणि वाचलेल्याचा अभ्यास यांमुळे ग्रंथ माहितीतून समजुतीत रूपांतरित होतो.

स्वरयोग पतंजलींच्या पद्धतीला कसा आधार देतो?

स्वरयोग प्राणायाम आणि प्रत्याहार यांना दैनिक, निरीक्षण करता येण्याजोगे रूप देतो. कोणती नाकपुडी वाहते आहे हे पाहणे आणि श्वास संतुलित असताना बसणे, मनाला धारणेसाठी तयार करते. पतंजली श्वास आणि मन यांना जोडतात (2.49–2.53); स्वर तो दुवा आपल्याला रोज पाहता येईल असा बनवतो.

स्रोत

“पतंजलीचे ध्यान” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

ध्यानाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.