ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ: ਸੱਤ-ਚੱਕਰ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੂਖਮ ਬੂੰਦ
ਬਿੰਦੂ ਬਿੰਦੂ, ਬੀਜ, ਬੂੰਦ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ—ਧੁਨੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਵਿਅਕਤੀਤਵ, ਹਠ ਯੋਗ ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ।
ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ
ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿੰਦੂ, ਬੀਜ ਜਾਂ ਬੂੰਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਸਰਗ ਨਿਕਾਸ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਬੀਜ, ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਯੰਤਰ ਦੇ ਬਿੰਦੂ, ਹਠ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠਵਾਂ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਕੀ ਹੈ?
ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਹਠ ਅਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ (amṛta, soma) ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਪਕਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਅਰਥ “ਬਿੰਦੂ” ਜਾਂ “ਬੂੰਦ” ਹੈ; ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਅਰਥ “ਡਿੱਗਣਾ” ਜਾਂ “ਨਿਕਾਸ” ਹੈ। ਖੇਚਰੀ ਮੁਦਰਾ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ: ਉਹ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬੂੰਦ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਨਨ-ਤਰਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹੜਾ ਅਰਥ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ?
ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼ਿਖਾ (śikhā) ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ।
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਹਠ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਾਮ-ਸੰਜਮ, ਖੇਚਰੀ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤ-ਕਰਣੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੋਰਕਸ਼ਸ਼ਤਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਭ ਨੂੰ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸ ਹਨ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
सम्पीड्य रसनाग्रेण राजदन्तबिलं महत् । ध्यात्वामृतमयीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत् ॥
sampīḍya rasanāgreṇa rāja-danta-bilaṃ mahat | dhyātvāmṛtamayīṃ devīṃ ṣaṇ-māsena kavir bhavet ||
ਅਰਥ: ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
— ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ, ਸ਼ਲੋਕ 64 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ — Swami Kuvalayananda ਅਤੇ S. A. Shukla (ਕੈਵਲਯਧਾਮ, ਲੋਨਾਵਲਾ) ਦੇ ਸਮੀਖਿਅਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen)
ਇਹ ਖੇਚਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ: ਜੀਭ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੀ ਖੋਲ ’ਤੇ ਦਬੀ ਹੋਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ। ਬਿੰਦੂ ਸਾਧਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ।
मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् ॥
maraṇaṃ bindu-pātena jīvanaṃ bindu-dhāraṇāt ||
ਅਰਥ: ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ।
— ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 3.88 (ਉੱਤਰਾਰਧ) · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ
ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਦਾਅ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਪਤਨ ਮੌਤ ਵੱਲ, ਉਸ ਦਾ ਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਠ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ, ਕਈ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਬਿੰਦੂ ਅਜੇ ਫੈਲਾਅ ਦਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿੰਦੂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜ, ਉਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧੁਨੀ, ਅਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨਾ। ਲਿਖਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਅਤੇ ਧੁਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜ ਵੀ ਹਨ। ਅਰਥ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਿੰਦੂ, ਨਾਦ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਤਾਂਤਰਿਕ ਵਰਣਨ ਅਕਸਰ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਖੰਡ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਦ, ਧੁਨੀ, ਅੱਖਰ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਜਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਨੀ-ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਨਕਸ਼ੇ ਹਨ ਕਿ ਏਕਤਾ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਫੜੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਭਿੰਨ ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਹਠ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ
ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਹਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਖਰ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਸਥਿਤੀ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਰਥ ਮੌਤ-ਰਹਿਤ ਰਸ ਹੈ; ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ, ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਅਰਥ ਹਨ। ਹਠ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰਲਾ ਸੂਰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤਕਰਣੀ ਜਾਂ ਖੇਚਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਆਸਣ ਜੈਵਿਕ ਬੁਢਾਪਾ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸਾਵ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਮਰਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ-ਤੱਤ
ਬਿੰਦੂ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਉਤਪੱਤੀ-ਤੱਤ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰਜਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਜਾਂ ਤਰਲ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਰਣ, ਇਰਾਦਾ, ਸੰਬੰਧ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ—ਸਭ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਸਹਸਰਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਆਗਿਆ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਬੋਧ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ; ਸਹਸ੍ਰਾਰ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਿੰਦੂ ਉਸ ਬੀਜ-ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਿੰਦੂ ਚਿੰਤਨ
ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਓਂ ਜਾਂ ਘੰਟੀ ਦੇ ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ: ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਧੁਨੀ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਸਾਹ ਰੋਕੇ ਜਾਂ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਦਬਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਆਮ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੋ।
ਕੀ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਾਰਮੋਨ-ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਅਮਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਦ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉੱਨਤ ਖੇਚਰੀ, ਉਲਟੇ ਆਸਨ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਰੀਰਕ ਖ਼ਤਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਖਿੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਬੀਜ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣਾ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਠੀਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ-ਚਿੱਤਰ ਹੈ: ਆਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਦਿਸਦਾ ਬਿੰਦੂ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੇਟੀ ਹੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਿਆਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਉਪਮਾ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵ—ਸ਼ਬਦ, ਵਿਚਾਰ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਜਗਤ—ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੂਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੱਭਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਭੇਦ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਯੰਤਰ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ
ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਸਰੋਤ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਸਾਰੀ ਜਿਆਮਿਤੀ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਤ੍ਰਾਟਕ ਲਈ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਬਿੰਦੂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਭਿਆਸ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਰਲਤਾ ਹੈ: ਵੇਖੋ ਕਿ ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦੁਆਲੇ ਕਿਵੇਂ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਨਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਜਾਂ ਦੇਹ-ਵਿਧੀ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ
ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਖੋਜ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਪੀਠ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਮਾਪਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਭਿਆਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਦ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- Kalyani BG et al., International Journal of Yoga 2011 — ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ “OM” ਜਪ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨਲ MRI (12 ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਲੰਟੀਅਰ, NIMHANS). ਓਮ ਦਾ ਜਾਪ ਐਮੀਗਡਾਲਾ ਸਮੇਤ ਲਿੰਬਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਵੱਲੋਂ “ਸੱਸੱਸੱਸ” ਬੋਲਣ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੀਮਾ: ਬਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਅਧਿਐਨ; ਲੇਖਕ ਕਲੀਨਿਕਲ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ
ਹਰ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਮੋੜ-ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਉਸ ਬੀਜ-ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਮੁੜ ਸਥਿਰਤਾ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜਿਉਂਦਾ ਸਾਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੂਰਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹ ਅਤੇ ਮੋੜ-ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ · ਸਹਸਰਾਰ ਅਤੇ ਸਿਖਰ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ
ਅਭਿਆਸ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜੀਭ ਕੱਟਣ, ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੇਚਰੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਲਟੀ ਸਥਿਤੀ, ਲੰਮੇ ਕੁੰਭਕ ਜਾਂ ਗਰਦਨ ਜਾਂ ਖੋਪੜੀ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ। ਗਲਾਕੋਮਾ, ਰੈਟੀਨਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਬੇਕਾਬੂ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਗਰਦਨ ਦੀ ਸੱਟ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਹਾਲੀਆ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਕੁੰਭਕ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਨਸਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ ਜੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਗਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ। ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਅਭਿਆਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਚੱਕਰ ਸ਼ੁੱਧੀ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
ਤਾਂਤਰਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਦ (ਆਦਿ ਧੁਨੀ) ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ (ਬਿੰਦੀ) ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਹਨ; ਸਾਰੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਧਿਆਨ ਧੁਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਓਂ ਨੂੰ ਬਿੰਦੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿੰਦੂ।
ਖੇਚਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੀ ਹੈ?
ਖੇਚਰੀ ਮੁਦਰਾ ਜੀਭ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨਰਮ ਤਾਲੂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਾਲੀ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਮੋੜਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਅਤੇ ਗੋਰਕਸ਼ਸ਼ਤਕ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ — ਜੀਭ ਦਾ ਤਾਲੂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣਾ — ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਬਿੰਦੂ-ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?
ਸ਼ਿਖਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ-ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੀਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਕੀ ਬਿੰਦੂ ਵੀਰਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ?
ਹਠ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਨਨ-ਸਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪੀਠ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਯੌਨ-ਜੀਵਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਡਰ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ।
ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?
ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੋ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਟਿਕਣ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆਓ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਠੰਢੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬੂੰਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਓਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾਓ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
ਸਵਰ ਯੋਗ ਖੱਬੇ, ਚੰਦਰ ਸਾਹ (ਇੜਾ) ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੀ ਨਾਸ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਉਸ ਸੋਮ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਗਰਮ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਅਧਿਆਇ 3–4, ਖੇਚਰੀ, ਵਿਪਰੀਤਕਰਣੀ, ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਲਈ।
- ਘੇਰੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਇੱਕੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਮੰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੁਲਨਾ ਸਹਿਤ।
- ਨਾਦ-ਬਿੰਦੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਕਿਸੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਵਿਦਵਤਾ-ਭਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ।
- ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਸਰੋਤ।
- ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ, ਸ਼ਲੋਕ 64 — ਗੋਰਕ੍ਸ਼ਸ਼ਤਕ — Swami Kuvalayananda ਅਤੇ S. A. Shukla (ਕੈਵਲਯਧਾਮ, ਲੋਨਾਵਲਾ) ਦੇ ਸਮੀਖਿਅਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen).
- ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ 3.88 (ਦੂਜਾ ਅੱਧ) — ਸਵਾਤਮਾਰਾਮ, ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ — GRETIL ਈ-ਪਾਠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ.
- Kalyani BG et al., International Journal of Yoga 2011 — ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ “OM” ਜਪ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨਲ MRI (12 ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਲੰਟੀਅਰ, NIMHANS).
ਪੀਠ ਨਾਲ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸਰਗ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ
ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਖੋ, ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਰਸ ਦੇਖੋ, ਜਾਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।