ਧਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ
ਪਤੰਜਲਿ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ: ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ
ਧਿਆਨ ਲਗਾਤਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲਿ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਤਵੱਜੋ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਉੱਥੇ ਬੋਧ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਾਅ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਉਹ ਲੀਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁਣ ਆਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ, ਖ਼ਾਲੀਪਣ, ਨੀਂਦ, ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਹਟਾਉਣਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਵੱਜੋ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੈ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ਧਿਆਨ (dhyāna, ध्यान), ਧਾਤੂ ਧ੍ਯੈ ਤੋਂ, “ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ”, ਦਾ ਅਰਥ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਪਤੰਜਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸੂਤਰ 3.2 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕਾਗਰਤਾ (dhāraṇā) ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ (samādhi) ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ।
ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?
ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਇੱਕੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਧਾਰਣਾ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਧੀ ਲੀਨਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਬੋਧ ਗੁਆਚਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪਤੰਜਲੀ ਸੰਯਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਧਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਮਨ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਹਰਕਤ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਤੱਕ, ਫਿਰ ਸਥਿਰ ਵਹਾਅ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਹੁਣ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਤੰਜਲੀ ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ (citta-vṛtti-nirodha) ਵਜੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਧਿਆਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ?
ਧਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਵਜੋਂ ਇਹ ਤਵੱਜੋ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੋਜ ਮਾਪਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਜੋ, ਪਤੰਜਲਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, “ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਭਿਆਸ ਦੋਵਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਕਲਪ ਉਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਧਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।
tatra pratyayaikatānatā dhyānam
ਅਰਥ: ਧਿਆਨ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਵਹਾਅ ਹੈ।
— ਯੋਗ ਸੂਤਰ 3.2 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਪਤੰਜਲਿ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਇਹ ਉਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਾਰਾ ਪੰਨਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ: ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਾਅ ਹੈ। ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੇ ਪਲ ਅਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਉਹ ਸਿਖਲਾਈ ਹਨ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram | tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ||
ਅਰਥ: ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਚੰਚਲ, ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
— ਭਗਵਦ੍ਗੀਤਾ 6.26 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਮੂਲ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ)
ਗੀਤਾ ਉਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਭਟਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆਓ। ਪਤੰਜਲਿ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ “meditation” ਕਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗ ਸੂਤਰ 3.1–3.3 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੀਕ ਕ੍ਰਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਗਰਤਾ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਧੀ ਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ।
ਧਿਆਨ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ
- ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ।
- ਹਰ ਆਰਾਮਦਾਇਕ, ਨੀਂਦ ਵਰਗੀ ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ।
- ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ, ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਕੰਪਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
- ਰੋਗ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ — ਕੋਈ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਵਰ ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ
ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾਏ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਯੋਗ ਬਦਲਦੇ ਨਾਸ-ਵਹਾਅ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚਲਾਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵੱਲ ਗਤੀ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਆਉਣ ਤੇ ਮੁੜਨਾ ਘੱਟ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਐਪ ਦੀ ਘੜੀ ਜਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਮਿਜ਼ਾਜ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ: ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।
ਯੋਗਿਕ ਮਾਰਗ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਵਰਣਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਟਕਣ, ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਸਾਹ, ਮੰਤਰ, ਦੇਵਤਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਕਾਸ਼, ਜਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸੁਚੇਤਤਾ ਸਭ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸੁਭਾਅ, ਸਿਹਤ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਢੁਕਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਚਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰਕਤ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਸਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਜਗਿਆਸਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੰਕੇਤ
ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੰਕੇਤ ਕੋਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਪਰਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਆਚਰਣ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਡਰ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਿਆਨ, ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ (dhyāna) ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ
ਧਾਰਣਾ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਣਨ ਦਾ ਵਧਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਉਸ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਵੈ-ਟਿੱਪਣੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭੇਦ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜਨਾ ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮਨ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗੀ ਵਿਚਾਰ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਮਾਨਸਿਕ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚੁਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ’ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਕਾਰ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁੰਨਪਣ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਇਸ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ਼ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਰਕ ਕਰਨ, ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਸਾਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨ
ਅਸੀਂ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੈ” ਜਾਂ “ਮੈਂ ਡਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਥਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਦਲਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਿਕ ਧਿਆਨ ਇਸ ਭੇਦ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵੱਖਰੀ ਜਾਂ ਮੂਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਇਹ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ ਆਪ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਤ ਇਸ ਖੋਜ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ
ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਨੀਂਦ, ਭੋਜਨ, ਕੰਮ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਤਕਨੀਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਨਸ਼ੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸਦਾ ਲਈ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਧਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਮਾਰਗ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ: ਆਚਰਣ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਧਿਆਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਚਰਣ ਕਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਐਲਾਨੇ ਹੋਏ ਮੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਹੱਸਮਈ ਡੂੰਘਾਈ ਸਾਵਧਾਨ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ
ਧਿਆਨ ਚੁੱਪ, ਏਕਤਾ, ਭਗਤੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੁਨੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਛਾਣ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਰਹੱਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਰਕ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਧੀ ਹੋਏ। ਕਾਰਨ, ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਮਈ ਨਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ, ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਧੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਧਕ ਸਰਲ ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਦਮੇ, ਗੰਭੀਰ ਉਦਾਸੀ, ਉਨਮਾਦ, ਮਨੋਵਿਕਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਲਜੁਲ, ਜਾਪ, ਬਾਹਰੀ ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਧਿਆਨ, ਲੰਮੀ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਚੁੱਪ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧੇਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਸਿਰਫ਼ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ।
ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਧਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਲਈ ਮਾਪਣਯੋਗ ਲਾਭ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਅਧਿਐਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿੰਨਾ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਫ਼ਰਕ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, 47 ਟ੍ਰਾਇਲ, 3,515 ਭਾਗੀਦਾਰ). ਮਾਈਂਡਫੁਲਨੈੱਸ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕੰਟਰੋਲ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਰਹੇ। ਸੀਮਾ: ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮ ਇਲਾਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈਆਂ ਜਾਂ ਕਸਰਤ, ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ।
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ਤਿੰਨ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ. ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 59 ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਤੱਕ, ਅਤੇ 26 ਕਾਰਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਮਾ: ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਬੁੱਧ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਾਪਦਾ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ
ਸਵਰ-ਨਿਰੀਖਣ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ। ਚੱਲ ਰਹੀ ਨਾਸ, ਬਣਤਰ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਦੀ ਸੁਖਾਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਥੋਪੇ ਦੇਖੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਲਈ ਸਵਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਿੱਖੋ.
ਅਭਿਆਸ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ
ਆਮ ਸਾਹ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਜੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਘਬਰਾਹਟ, ਵਿਘਟਨ, ਇਨਸੋਮਨੀਆ, ਭਰਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੈਨੀਆ, ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਵੇ ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾਓ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਮਦਦ ਲਓ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਕੋਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕੋਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
The Centre Where Breath Stands Still
15 minFind the natural pause where the breath neither goes out nor comes in, and stay there without thought. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 26)
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the ਸਵਰ ਯੋਗ ਐਪ. To learn them in sequence, see our ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਜਾਂ ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਕੀ ਧਿਆਨ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ?
ਇਕਾਗਰਤਾ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਿਆਨ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਵਾਪਸੀਆਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਧਿਆਨ ਵਧਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਕੀਮਤੀ ਪੜਾਅ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਕਲ ਸਾਹ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਕੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਮਲੀ ਹੁਨਰ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਥਕਾਵਟ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਵਿਘਟਨ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਖਾਲੀਪਣ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ?
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਧੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ। ਤੀਬਰ ਸਾਹ, ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਸੰਗਤ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਤੀਬਰਤਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਸਿਹਤ, ਨੀਂਦ, ਸਦਮੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸਭ ਸਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਧਿਆਨ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਪਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜੋ ਸਥਾਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰੇ, ਘੱਟ ਅਣਦੇਖੇ ਵਿਘਨ, ਵਧੇਰੇ ਕੋਮਲ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਆਚਰਣ ਦੇਖੋ।
ਕੀ ਧਿਆਨ ਮਾਈਂਡਫੁਲਨੈੱਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ?
ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ ਸੁਚੇਤਤਾ-ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਧਿਆਨ (dhyāna) ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ, ਦੇਵਤਾ, ਸਾਹ, ਜਗਿਆਸਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਇਲਾਜੀ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਿਆਨ (dhyāna) ਵਿਆਪਕ ਮੋਕਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਆਦਰ-ਭਰੀ ਤੁਲਨਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਭੇਦ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਮਾਨਸਿਕ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਖਾਲੀਪਣ ਸੁਸਤੀ, ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਖਾਲੀਪਣ ਘੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਦਿਓ, ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਹਾਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪਕੜ ਨਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦਿਓ।
ਕੀ ਧਿਆਨ ਭਗਤੀ-ਭਰਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਾਂ। ਸਿਮਰਨ, ਮੰਤਰ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਮਈ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਡੂੰਘਾ ਧਿਆਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮਾਰਗ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਦਿੱਵਿਆ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਨ, ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ।
ਜੇ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਕਿਉਂਕਿ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਸਿੱਧੇ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਲਵੇ। ਚੰਗਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤ-ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਪਦ ਦੇ ਗੁਪਤ ਦਾਅਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
ਸਰੋਤ
- ਪਤੰਜਲੀ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.2, 1.12–16 ਅਤੇ 3.1–3.3।
- ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਅਧਿਆਇ 6।
- NCCIH, “ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ।”
- ਯੋਗ ਸੂਤਰ 3.2 — ਪਤੰਜਲਿ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.
- ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 6.26 — ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਮੂਲ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (sanskritdocuments.org ਸੰਸਕਰਣ).
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, 47 ਟ੍ਰਾਇਲ, 3,515 ਭਾਗੀਦਾਰ).
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ਤਿੰਨ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ.
ਪੀਠ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ
ਧਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਖੋ, ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਰਸ ਦੇਖੋ, ਜਾਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।