ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀ — ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤੰਜਲੀ
ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ: ਪ੍ਰਮਾਣ, ਭ੍ਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਯਾਦ; ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀ
ਚਿੱਤ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਜਾਂ ਬਣਤਰਾਂ ਹਨ। ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.5–11 ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਭ੍ਰਮ, ਕਲਪਨਾ-ਰਚਨਾ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਕਲੇਸ਼ਯੁਕਤ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਰੋਧ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਨਾ ਜਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਨਿਯਮਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਰ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਨਾ ਰਹੇ।
ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਕੀ ਹੈ?
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਮਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ — ਸੋਚ, ਭਾਵਨਾ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ (saṃskāras) ਸਮੇਤ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਤੰਜਲੀ ਦੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?
ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ (vṛtti, “ਮੋੜ”) ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਜਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹਨ। ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.6 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਮਾਣ, ਵਿਪਰਯਯ, ਵਿਕਲਪ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਕਲੇਸ਼ਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਕਲੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਹਿ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਸ਼ਚਿੱਤਵ੍ਰਿੱਤੀਨਿਰੋਧ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
Yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.2, ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਯੋਗ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੈ।" ਨਿਰੋਧ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਜਮ ਜਾਂ ਵਿਰਾਮ ਹੈ, ਇੰਨਾ ਪੂਰਾ ਠਹਿਰਾਅ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ (1.3)। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੜ੍ਹਤਾ ਜਾਂ ਦਮਨ ਨਹੀਂ।
ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ?
ਪਤੰਜਲਿ 1.12 ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਭਿਆਸ (abhyāsa) ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ (vairāgya) ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਹਾਰੇ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਈਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ (1.23), ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (1.33), ਸਾਹ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ (1.34) ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਇਕਾਗਰਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ; ਪੀਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।
yogaścittavṛttinirodhaḥ
ਅਰਥ: ਯੋਗ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੈ।
— ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.2 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਪਤੰਜਲਿ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਯੋਗ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ। ਅੱਗੇ ਦਾ ਹਰ ਸੂਤਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः।
pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ|
ਅਰਥ: ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਵਿਪਰਯਯ, ਵਿਕਲਪ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਯਾਦ।
— ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.6 · ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ: ਪਤੰਜਲਿ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਪਤੰਜਲੀ “ਹਰਕਤਾਂ” ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ: ਉਹ ਪੰਜ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ — ਮੁੱਦਾ ਸੱਚ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਮਿਕ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪੰਜ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ
ਪ੍ਰਮਾਣ, ਵਿਪਰਯਯ, ਵਿਕਲਪ, ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਗਿਆਨ, ਭੁੱਲ, ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਚਨਾ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਸਲਾ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੋਚਣਾ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਹੈ।
ਨਿਰੋਧ ਦਮਨ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਲੰਮਾ ਅਭਿਆਸ, ਅਨਾਸਕਤੀ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਸਹਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਧ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਡੂੰਘਾਈ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸਾਹ
ਸਵਰ-ਨਿਰੀਖਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਸ ਮਨੋਰੋਗ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਹੈ।
ਮਨ-ਖੇਤਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ
ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੋਧ, ਯਾਦ, ਕਲਪਨਾ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਰਕਤ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਇਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਹਰ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦਮਨ ਨਿਰੋਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪਕੜ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਥੋਪੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਥਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?
ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੈ,” ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਤੱਥ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਧਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭੇਦ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਣ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ
ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਗਵਾਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਇਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭੇਦ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਧਾਰਨਾਤਮਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਲੀਨਤਾ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਪਰਯਯ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੈ
ਭ੍ਰਮ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਗਲਤ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰੀਖਣ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਆਨ-ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਵਿਕਲਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਕਲਪਨਾ-ਰਚਨਾ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਬਦ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸਿੱਖਿਆ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਲਪਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ” ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਿਆਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਸਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਉਸ ਵਾਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹਨ
ਨੀਂਦ ਯੋਗਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਹੈ ਜੋ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਮਾਂ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ਼ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਨੂੰ ਮੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਟ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਹਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਉਂਦੀ। ਇਹ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਜਬਰੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਨੁਭਵ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਕਲੇਸ਼ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਕਲੇਸ਼ਯੁਕਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਕਲਿਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਕਲਿਸ਼ਟ—ਦੁਖਦਾਇਕ ਜਾਂ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ—ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰਲ ਧਾਰਨਾ ਰੁਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਾਨਸਿਕ ਹਲਚਲ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਹਲਚਲ ਅਗਿਆਨ, ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਅਭਿਆਸ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਨਾਸਕਤੀ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਬਾਲਣ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਮਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਹਲਚਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁੰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਾਫ਼ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਨਿਰੋਧ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ, ਸਿੱਖਣ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਲੋੜ ਮੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਨਾ ਕਿ ਡਰ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੁਰਾਕ ਦੇਣ। ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ — ਇਸ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, 47 ਟ੍ਰਾਇਲ, 3,515 ਭਾਗੀਦਾਰ). ਮਾਈਂਡਫੁਲਨੈੱਸ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕੰਟਰੋਲ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਰਹੇ। ਸੀਮਾ: ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮ ਇਲਾਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈਆਂ ਜਾਂ ਕਸਰਤ, ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ।
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ਤਿੰਨ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ. ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 59 ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਤੱਕ, ਅਤੇ 26 ਕਾਰਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਮਾ: ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਬੁੱਧ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਾਪਦਾ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਵਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ
ਸਾਹ ਚਿੱਤ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਵਰ ਅਕਸਰ ਖੁਰਦਰਾ ਜਾਂ ਬੇਨਿਯਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਵਹਾਅ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ-ਕਿਰਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ। ਮਨ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ.
ਸਵਰ ਯੋਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੇਖੋ ਕਿ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ
“ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੋ” ਕਹਿ ਕੇ ਦਬਾਅ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਨਕਾਰ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਾ ਠਹਿਰਾਓ।
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?
ਕੋਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕੋਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ: ਪੰਜ ਕਲੇਸ਼
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਕੀ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਇੱਕੋ ਹਨ?
ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਮਨ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਯੋਗਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ; ਦਿਮਾਗ਼ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੰਤੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਯੋਗਿਕ ਨਕਸ਼ਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੰਤੂ-ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਕੀ ਯੋਗ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਮਨ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਨਿਰੋਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰੀ-ਭਰੇ ਇੱਕ-ਮਿਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਫਿਰ ਵੀ ਸੋਚਦਾ, ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਨਾਲ। ਡੂੰਘਾ ਧਿਆਨ ਚੁੱਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਲੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਕਲੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?
ਪਤੰਜਲੀ (1.5) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਲਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਰਗੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਕਲਿਸ਼ਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਵਿਵੇਕ-ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਡਰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਸਕਾਰ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਸੰਸਕਾਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਭਾਂ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਗ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਬੀਜ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿੱਤ ਦਾ ਮਨਸ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਂਖਯ ਮਨਸ (ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨ), ਬੁੱਧੀ (ਵਿਵੇਕ), ਅਹੰਕਾਰ (“ਮੈਂ” ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਚਿੱਤ (ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਤੰਜਲੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਅਭਿਆਸ ਸਾਹ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਹਠ ਯੋਗ ਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲਿ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਵਰ-ਨਿਰੀਖਣ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਦੇ ਉੱਠਣ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ।
ਸਰੋਤ
- ਪਤੰਜਲੀ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.2–16।
- ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਟੀਕਾ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ।
- ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.2 — ਪਤੰਜਲਿ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.
- ਯੋਗ ਸੂਤਰ 1.6 — ਪਤੰਜਲਿ, ਯੋਗ ਸੂਤਰ — ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, 47 ਟ੍ਰਾਇਲ, 3,515 ਭਾਗੀਦਾਰ).
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ਤਿੰਨ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ.
ਪੀਠ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਚਾਰੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਰਗ ਸੁਝਾਉਣਗੇ। ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।
ਸਵਾਮੀ ਚਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਰਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ · ਸਵਰ ਯੋਗ ਪੀਠ ਸੰਸਥਾਨ, ਸਵਰਗਾਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ · ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ · ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ
ਰਾਜ ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਖੋ, ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਰਸ ਦੇਖੋ, ਜਾਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।