ধ্যান কি? ধ্যান, একাগ্ৰতা আৰু সমাধি
পতঞ্জলি যোগত ধ্যান: ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধিৰ মাজত কি পাৰ্থক্য, ধ্যান কি নহয়, আৰু স্বৰ-উশাহ পৰ্যবেক্ষণে অনুশীলনক কেনেকৈ সমৰ্থন কৰে।
ধ্যান কি? ধ্যান, একাগ্ৰতা আৰু সমাধি
ধ্যান হ’ল নিৰন্তৰ, বিক্ষেপহীন সচেতনতা। পতঞ্জলি যোগত ধাৰণাই মনোযোগক বাছি লোৱা ক্ষেত্ৰত বান্ধি ৰাখে, ধ্যান তাত বোধৰ অবিৰত প্ৰবাহ, আৰু সমাধি হ’ল তন্ময়তা, য’ত বিষয়টো সাধাৰণ আত্ম-মন্তব্যৰ দ্বাৰা আৰু ঢকা নাথাকে। সেয়েহে ধ্যান কেৱল বিশ্ৰাম, শূন্যতা, টোপনি, দৰ্শন বা বলপূৰ্বক চিন্তা আঁতৰোৱা নহয়; ই মনোযোগ আৰু জনাৰ এক প্ৰশিক্ষিত নিৰন্তৰতা।
সাধাৰণ প্ৰশ্নৰ পোনপটীয়া উত্তৰ
ধ্যানৰ অৰ্থ কি?
ধ্যান (dhyāna, ध्यान), ধ্যৈ ধাতুৰ পৰা, “চিন্তন কৰা”, মানে ধ্যান-সাধনা: কোনো এটা বিষয়ৰ ফালে মনোযোগৰ নিৰন্তৰ প্ৰবাহ। পতঞ্জলিয়ে ইয়াক যোগসূত্ৰ 3.2 ত সেই বিষয়ত বোধৰ অবিচ্ছিন্ন প্ৰবাহ বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে। ই একাগ্ৰতা (ধাৰণা) আৰু লীনতা (সমাধি)ৰ মাজৰ পৰ্যায়।
ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধিৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধি এটা অন্তৰ্মুখী প্ৰক্ৰিয়াৰ তিনিটা পৰ্যায়। ধাৰণাই মনোযোগ এটা স্থানত বান্ধি ৰাখে; ধ্যান হ’ল সেই মনোযোগ অবিৰাম প্ৰবাহিত হোৱা; সমাধি হ’ল লীনতা, যেতিয়া কেৱল বিষয়টোহে উদ্ভাসিত হয় আৰু আত্ম-সচেতনতা অদৃশ্য হোৱা যেন লাগে। এটা বিষয়ত তিনিওটা একেলগে, পতঞ্জলিয়ে ইহঁতক সংযম বুলি কয়।
ধ্যানৰ সময়ত মনত কি হয়?
ধ্যানৰ সময়ত মন বিক্ষিপ্ত গতিৰ পৰা একাগ্ৰ মনোযোগলৈ আৰু তাৰ পিছত স্থিৰ প্ৰবাহলৈ যায়। চিন্তা তথাপি উঠে, কিন্তু তাক অনুসৰণ নকৰি লক্ষ্য কৰি এৰি দিয়া হয়। অনুশীলনৰ লগে লগে শান্ত স্পষ্টতাৰ অন্তৰাল দীঘল হৈ যায়। পতঞ্জলিয়ে লক্ষ্যটোক মনৰ বৃত্তিবোৰৰ শান্ত হোৱা (citta-vṛtti-nirodha) বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।
ধ্যান আধ্যাত্মিক অনুশীলন নে মানসিক?
ধ্যান দুয়োটাই। মানসিক প্ৰশিক্ষণ হিচাপে ই মনোযোগ, শান্তি আৰু আবেগিক সন্তুলন গঢ়ি তোলে, যাক গৱেষণাই জুখে। যোগত আধ্যাত্মিক অনুশাসন হিচাপে ই আত্মাক জনাৰ ফালে লৈ যায়, সেই দ্ৰষ্টা, যি পতঞ্জলিৰ ভাষাত “নিজৰ স্বৰূপত স্থিত” হয়। একেটা অনুশীলনে দুয়োটা লক্ষ্যৰে সেৱা কৰে; সংকল্পই ইয়াৰ গভীৰতাক গঢ় দিয়ে।
“ধ্যান কি: ধ্যান, একাগ্ৰতা আৰু সমাধি” সম্পৰ্কে এতিয়াও প্ৰশ্ন আছে নেকি? নিজৰ ভাষাত সোধক; পীঠৰ এজন শিক্ষকে উত্তৰ দিয়ে।
শাস্ত্ৰই কি কয়
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।
tatra pratyayaikatānatā dhyānam
অৰ্থ: ধ্যান হ’ল সেই বিষয়ৰ ফালে মনোযোগৰ অবিচ্ছিন্ন প্ৰবাহ।
— যোগসূত্ৰ 3.2 · সংস্কৃত মূল: পতঞ্জলি, যোগসূত্ৰ — স্বৰ যোগ পীঠৰ সংস্কৃত-প্ৰধান সংগ্ৰহ
এইটোৱেই সেই সংজ্ঞা যাৰ ওপৰত গোটেই পৃষ্ঠাটো প্ৰতিষ্ঠিত: ধ্যান হ’ল নিজৰ বিষয়ৰ ওপৰত মনোযোগৰ নিৰন্তৰ প্ৰবাহ। ঘূৰি অহাৰ মুহূৰ্তবোৰ বিফলতা নহয়; সেইবোৰ হ’ল নিৰন্তৰতা সম্ভৱ কৰা প্ৰশিক্ষণ।
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram | tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ||
অৰ্থ: চঞ্চল, অস্থিৰ মন য’তেই বিচৰণ কৰক, তাৰ পৰা তাক টানি আনি আত্মাৰ বশত অনা উচিত।
— ভগৱদ্গীতা 6.26 · সংস্কৃত মূল: ভগৱদ্গীতা মূল — স্বৰ যোগ পীঠৰ সংস্কৃত-প্ৰধান সংগ্ৰহ (sanskritdocuments.org সংস্কৰণ)
গীতাই সেই নিৰন্তৰতালৈ লৈ যোৱা পদ্ধতিৰ নাম কয়: মন য’তেই ঘূৰি ফুৰক, তাক উভতাই আনক। পতঞ্জলিয়ে সংজ্ঞা দিয়ে; কৃষ্ণই দৈনন্দিন অনুশীলন দিয়ে।
ধ্যান, একাগ্ৰতা আৰু নিমগ্নতা
ইংৰাজী “meditation” শব্দই বহুতো অনুশীলনক সামৰি লয়। পতঞ্জলিয়ে যোগসূত্ৰ 3.1–3.3ত এটা সঠিক ক্ৰম দিছে। ধাৰণাই মনোযোগ গোটাই আনে; ধ্যানে তাক বজাই ৰাখে; সমাধিয়ে নিমগ্নতা বুজায়। এই স্তৰবোৰ পৰস্পৰ সম্বন্ধিত, কিন্তু সমাৰ্থক নহয়।
ধ্যান কি নহয়
- মনক হিংসাত্মকভাৱে শূন্য কৰাৰ দাবী নহয়।
- প্ৰতিটো আৰামদায়ক, টোপনিয়া বা সলনি হোৱা অৱস্থাই নহয়।
- কোনো প্ৰতিচ্ছবি, গৰম বা কম্পন প্ৰকট হোৱাৰ বাবে আধ্যাত্মিক সিদ্ধিৰ প্ৰমাণ নহয়।
- ৰোগৰ নিশ্চিত নিৰাময় নহয় — কোনো পদ্ধতিয়েই নহয়।
স্বৰ যোগে ধ্যানক কেনেকৈ সমৰ্থন কৰে
বল নোহোৱাকৈ উশাহ পৰ্যবেক্ষণে মনোযোগক এক জীৱন্ত অৱলম্বন দিয়ে। স্বৰ যোগে সলনি হোৱা নাকৰ প্ৰবাহৰ সজাগতা যোগ কৰে, লগতে কোনো নাকৰ পাহি বলেৰে চলোৱা বা কোনো অনুভূতিয়ে সুষুম্না প্ৰমাণ কৰে বুলি দাবী কৰাৰ পৰা সাৱধান কৰে।
কৰাৰ পৰা হোৱালৈ গতি
আৰম্ভণিতে সাধকে বাৰে বাৰে মনোযোগ ওভোতাই আনে। ধাৰাবাহিকতা আহিলে উভতি অহাৰ প্ৰয়োজন কমি যায় আৰু সজাগতা নিজৰ ক্ষেত্ৰত অধিক স্বাভাৱিকভাৱে স্থিৰ হৈ থাকে। সেয়ে ধ্যানক কোনো এপৰ টাইমাৰ বা শিথিল মনৰ অৱস্থালৈ সীমিত কৰিব নোৱাৰি: ই জনা ব্যক্তি, জনা আৰু জ্ঞাত বস্তুৰ সম্পৰ্কত এক গুণগত পৰিৱৰ্তন।
যোগিক পথে আমাক এই বৰ্ণনাত বিশ্বাস কৰিবলৈ নকয়। ই এটা পদ্ধতি দিয়ে, আমাক সততাৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ কয়, আৰু বাৰে বাৰে হোৱা অভিজ্ঞতাই দেখুৱাই দিয়ে যে বিক্ষেপ, নিৰন্তৰতা আৰু স্পষ্টতা সলনি হৈছে নে নাই।
ধ্যানৰ পদ্ধতি কিয় বেলেগ হয়
উশাহ, মন্ত্ৰ, দেৱতা, আন্তৰিক আকাশ, জিজ্ঞাসা আৰু কৰুণাময় সজাগতা সকলোৱে ধ্যানৰ অৱলম্বন হ’ব পাৰে, কিন্তু প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত একেদৰে কাম নকৰে। স্বভাৱ, স্বাস্থ্য, আৱেগিক অৱস্থা, প্ৰস্তুতি আৰু পৰম্পৰাই উপযুক্ত দুৱাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। এজন চঞ্চল ব্যক্তিৰ প্ৰথমে গতি আৰু নিয়ন্ত্ৰিত উশাহৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে; আনজন শান্ত মন্ত্ৰ বা সূক্ষ্ম জিজ্ঞাসাৰ বাবে প্ৰস্তুত হ’ব পাৰে।
প্ৰকৃত বিকাশৰ লক্ষণ
উপযোগী লক্ষণ হ’ল প্ৰদৰ্শন নহয়, বৰঞ্চ অধিক নিৰন্তৰতা, বিবেচনা, ধৈৰ্য আৰু বাধ্যবাধকতামূলক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ পৰা মুক্তি। দৰ্শন বা অস্বাভাৱিক সংবেদন হ’ব পাৰে আৰু অৰ্থ বহন কৰিব পাৰে, তথাপি গভীৰতৰ পৰীক্ষা হ’ল আচৰণ অধিক স্থিৰ হৈছে নে আৰু সজাগতা ভয়, লালসা আৰু আত্মগুৰুত্বই কম আয়ত্ত কৰিছে নে।
ধ্যান, ধাৰণা আৰু ধ্যান পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত যদিও পৃথক
ধাৰণাই বাছি লোৱা ক্ষেত্ৰত মনোযোগ একত্ৰ কৰে। ধ্যান হ’ল সেই ক্ষেত্ৰৰ ফালে জনাৰ ক্ৰমান্বয়ে অধিক নিৰন্তৰ প্ৰবাহ, আৰু সমাধিয়ে সেই লীনতাক বুজায় য’ত সাধাৰণ আত্ম-মন্তব্য স্বচ্ছ হৈ পৰে। দৈনন্দিন ইংৰাজীত তিনিওটাকে ধ্যান বুলি ক’ব পাৰি, কিন্তু শাস্ত্ৰীয় পাৰ্থক্যই সাধকক বুজাত সহায় কৰে যে বাৰে বাৰে ঘূৰি অহাটো প্ৰস্তুতি, বিফলতা নহয়। আমি একত্ৰ কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰোঁ; নিৰন্তৰতা অনুশীলনৰ দ্বাৰা পৰিপক্ক হয়; মন শূন্য হ’ল বুলি ঘোষণা কৰি লীনতা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি।
ধ্যান চিন্তাৰ বিনাশ নহয়
সাধাৰণ জীৱনত উপযোগী চিন্তা, স্মৃতি আৰু বিবেচনা প্ৰয়োজনীয় হৈ থাকে। যোগে মানসিক গতিৰ সৈতে একাত্মতাক পৰীক্ষা কৰে, জ্ঞানক জৈৱিকভাৱে নিৰ্মূল কৰাক নহয়। এটা চিন্তা উদয় হ’লে সজাগতাই তাক জানিব পাৰে, তাৰ ওপৰত কৰ্ম কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে নে নাই বাছি ল’ব পাৰে আৰু অনুশীলনলৈ ঘূৰি আহিব পাৰে। এয়া অস্বীকাৰ, আৱেগিক অসাৰতা বা দমনতকৈ ভিন্ন। শান্ত মন মূল্যৱান কাৰণ ই জ্ঞানৰ অধিক স্পষ্ট সাধন হৈ পৰে, মানুহজনে যুক্তি কৰা, মনত ৰখা বা সঁহাৰি দিয়াৰ সামৰ্থ্য হেৰুৱাইছে বাবে নহয়।
সাক্ষী আৰু মন
আমি স্বাভাৱিকভাৱে কওঁ, “মোৰ মন অশান্ত” বা “মই ভয় অনুভৱ কৰিছোঁ।” এই কথাতেই সলনি হৈ থকা ক্ৰিয়াকলাপক ইয়াক জনা সচেতনতাৰ পৰা বেলেগ কৰা হৈছে। যৌগিক ধ্যানে এই পাৰ্থক্য প্ৰত্যক্ষভাৱে অনুসন্ধান কৰে। ই চেতনা বেলেগ বা মৌলিক বুলি অন্ধ বিশ্বাস বিচৰা নাই; ই সাধকক লক্ষ্য কৰিবলৈ কয় কি সলনি হয়, সলনি হোৱাটো কোনে জানে আৰু জনা সত্তাটো নিজেই আন এটা ক্ষণস্থায়ী চিন্তা হিচাপে পোৱা যায় নেকি। বেলেগ বেলেগ দাৰ্শনিক সম্প্ৰদায়ে এই আৱিষ্কাৰৰ বেলেগ ব্যাখ্যা কৰে, সেয়ে পদ্ধতি আৰু উৎসৰ নাম উল্লেখ কৰা উচিত।
ধ্যান এক সম্পূৰ্ণ জীৱনৰ ভিতৰতে
যম, নিয়ম, টোপনি, আহাৰ, কাম, সম্পৰ্ক আৰু সত্যনিষ্ঠ বাক্য—এই সকলোবোৰ শৰীৰ আৰু মনৰ অৱস্থাৰ জৰিয়তে ধ্যানাসনত প্ৰৱেশ কৰে। কোনো পদ্ধতিয়ে শোষণ, নিচা, দীৰ্ঘস্থায়ী টোপনিৰ অভাৱ বা অমীমাংসিত বিপদৰ ক্ষতিপূৰণ অনন্তকাললৈ কৰিব নোৱাৰে। আনফালে, ধ্যানে সেই প্ৰতিক্ৰিয়াবোৰ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে যিয়ে নৈতিক পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ কৰে। সেয়েহে আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক পথে পৰস্পৰক শুধৰায়: আচৰণে মনোযোগ স্থিৰ কৰে, আৰু স্পষ্ট মনোযোগে দেখুৱায় যে আমি যিবোৰ মূল্য দাবী কৰোঁ তাৰ পৰা আচৰণ ক'ত বিভক্ত হৈ আছে।
ৰহস্যময় গভীৰতাই সাৱধান অনুসন্ধানক বাদ নিদিয়ে
ধ্যানে নীৰৱতা, একত্ব, ভক্তি, অন্তৰ্ধ্বনি, আলোক বা পৰিচয়ৰ এনে ৰূপান্তৰ মুকলি কৰিব পাৰে যাক সাধাৰণ ভাষাই সম্পূৰ্ণকৈ ধৰিব নোৱাৰে। ৰহস্যক সন্মান কৰিবলৈ প্ৰতিটো অনুভূতিক অতিৰঞ্জিত কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। যোগে অনুভৱক শাস্ত্ৰ, যুক্তি, মাৰ্গদৰ্শন আৰু বাৰে বাৰে পৰ্যবেক্ষণৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। এটা ঘটনা অৰ্থপূৰ্ণ হ’ব পাৰে, অন্তিম সমাধি নহৈয়ো। কাৰণ, অৱস্থা আৰু ফল সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰিলে পবিত্ৰ দিশটো নিন্দুক প্ৰত্যাখ্যান আৰু অকালৰ আধ্যাত্মিক প্ৰমাণপত্ৰ দুয়োটাৰ পৰা ৰক্ষা পায়।
পদ্ধতি ব্যক্তিজনৰ লগত খাপ খাব লাগিব
এজন সুস্থ নতুন শিক্ষাৰ্থীয়ে এটা সৰল সাধাৰণ অনুশীলন কৰিব পাৰে, আনহাতে আঘাত, গুৰুতৰ হতাশা, উন্মত্ততা, মনোবিকাৰ, উশাহৰ সংবেদনশীলতা বা দীৰ্ঘস্থায়ী বিষৰ সৈতে যুঁজি থকা কোনোবাই ব্যক্তিগতভাৱে বাছি লোৱা প্ৰৱেশ-পথৰ প্ৰয়োজন। গতি, জপ, বাহ্যিক ধ্বনি বা চকু মেলি ৰখা মনোযোগ দীৰ্ঘ অন্তৰ্মুখী মৌনতাতকৈ অধিক বিজ্ঞোচিত হ'ব পাৰে। এয়া ধ্যানৰ দুৰ্বলতা নহয়; এয়া সামৰ্থ্য অনুসৰি যোগৰ প্ৰয়োগ। সঠিক পদ্ধতিয়ে ব্যক্তিজনক অধিক সুসংগত, কাম কৰিব পৰা আৰু লাহে লাহে অধিক মুক্ত কৰি তোলে—কেৱল তীব্ৰতাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নকৰে।
য'ত আধুনিক বিজ্ঞান এই শিক্ষাৰ সৈতে লগ হয়
ধ্যান কাৰ্যসূচীৰ ওপৰত গৱেষণাই মানসিক চাপজনিত লক্ষণৰ বাবে মাপিব পৰা লাভ দেখুৱায়, আৰু সাৱধানী সাক্ষাৎকাৰ অধ্যয়নে ধ্যানৰ অনুভৱ কিমান বৈচিত্ৰ্যময় হ'ব পাৰে সেয়া দেখুৱায়। দুয়োটাই বুজাবলৈ সহায় কৰে যে পৰম্পৰাই স্তৰবোৰৰ মাজত কিয় ইমান সাৱধানে পাৰ্থক্য কৰে।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — মানসিক চাপ আৰু কল্যাণৰ বাবে ধ্যান-কাৰ্যসূচী (প্ৰণালীবদ্ধ পৰ্যালোচনা আৰু মেটা-বিশ্লেষণ, 47 টা পৰীক্ষা, 3,515 জন অংশগ্ৰহণকাৰী). মাইণ্ডফুলনেছ ধ্যান কাৰ্যসূচীয়ে উদ্বেগ, হতাশা আৰু বিষত উন্নতিৰ মধ্যম প্ৰমাণ দিলে, সক্ৰিয় নিয়ন্ত্ৰণ গোটৰ তুলনাত প্ৰভাৱ সৰুৰ পৰা মধ্যম আছিল। সীমা: ধ্যান ঔষধ বা ব্যায়ামৰ দৰে অন্য সক্ৰিয় চিকিৎসাতকৈ ভাল নাছিল, আৰু টোপনি, মনোযোগ আৰু ইতিবাচক মেজাজৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰমাণ দুৰ্বল আছিল।
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, তিনিটা বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ ধ্যানকাৰী আৰু শিক্ষকৰ সৈতে হোৱা সাক্ষাৎকাৰ. ধ্যান-সম্পৰ্কীয় 59 প্ৰকাৰৰ অভিজ্ঞতা সাতটা ক্ষেত্ৰত দেখুওৱা হ'ল, অতি ইতিবাচকৰ পৰা কষ্টদায়কলৈকে, আৰু 26টা কাৰক যিবোৰে মানুহে কেনেকৈ সামাল দিয়ে সেয়া গঢ় দিলে। সীমা: গুণগত আৰু বৌদ্ধ-নিৰ্দিষ্ট; ই অনুভৱৰ পৰিসৰ বৰ্ণনা কৰে আৰু প্ৰতিটো কিমান সঘনাই ঘটে সেয়া নজুখে।
ই স্বৰ যোগৰ সৈতে কেনেকৈ সংযুক্ত
স্বৰ পৰ্যবেক্ষণ উশাহক ঠিক যেনে আছে তেনেদৰেই লৈ আৰম্ভ হয়। কোনো সলনি জোৰ নকৰাকৈ সক্ৰিয় নাকৰ পাহি, গাঁথনি, উষ্ণতা আৰু প্ৰবাহৰ সহজতা লক্ষ্য কৰক। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰাণ আৰু মনোযোগৰ সলনি হৈ থকা সম্পৰ্ক প্ৰকাশ পায় আৰু ধ্যানে এক জীৱন্ত প্ৰৱেশদ্বাৰ লাভ কৰে। ধ্যানৰ প্ৰতি স্বৰৰ দৃষ্টিভংগী শিকক.
অনুশীলন, পথ-প্ৰদৰ্শন আৰু স্বাস্থ্য
সাধাৰণ উশাহ আৰু চুটি ছেছনেৰে আৰম্ভ কৰক। অনুশীলনে যদি অবিৰত আতংক, বিচ্ছিন্নতাবোধ, অনিদ্ৰা, মতিভ্ৰম, উন্মাদনা, আত্মহত্যাৰ চিন্তা বা দৈনিক কাম-কাজ কৰাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস ঘটায়, তেন্তে ৰওক আৰু উপযুক্ত সহায় লওক।
আপোনাৰ বাবে সঠিক পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ কি?
পাঠ্যক্ৰমবোৰ সেইসকল লোকৰ বাবে উপযুক্ত যিয়ে অনলাইনেৰে বা ঋষিকেশৰ আশ্ৰমত গুৰুৰ সৈতে স্থিৰ, পদে পদে অনুশীলন বিচাৰে। সাধাৰণ পাঠ্যক্ৰম কোনো বিশেষ স্বাস্থ্য অৱস্থা বা তীব্ৰ সংকটৰ বাবে সঠিক প্ৰথম পদক্ষেপ নহয়; তাৰ বাবে ব্যক্তিজনৰ অৱস্থা অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত অনুশীলন লাগে।
পৰৱৰ্তী পঢ়ক: ধ্যানৰ প্ৰকাৰ
স্বামী চৰণাশ্ৰিত গিৰি · স্বৰ যোগ পীঠ, ঋষিকেশ
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
The Centre Where Breath Stands Still
15 minFind the natural pause where the breath neither goes out nor comes in, and stay there without thought. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 26)
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the স্বৰ যোগ এপ. To learn them in sequence, see our পাঠ্যক্ৰম, বা ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
ধ্যান আৰু একাগ্ৰতা একে নেকি?
একাগ্ৰতাই মনোযোগ একত্ৰ কৰে; পতঞ্জলিৰ কাৰিকৰী ক্ৰমত, ইয়াৰ পিছত অহা অবিৰত প্ৰবাহ হ’ল ধ্যান। একাগ্ৰতাত বহুবাৰ সচেতনভাৱে ঘূৰি আহিবলগীয়া হ’ব পাৰে, আনহাতে ধ্যানে বৃদ্ধি পোৱা অবিৰততাক বুজায়; দুয়োটা মূল্যৱান পৰ্যায় আৰু উশাহ বলেৰে লোৱা বা চিন্তা দমন কৰি কোনোটোৰে অনুকৰণ কৰা উচিত নহয়।
ধ্যানৰ অৰ্থ চিন্তাশূন্য হোৱা নেকি?
নহয়। চিন্তা শান্ত হ'ব পাৰে, কিন্তু ব্যৱহাৰিক কুশলতা হ'ল গতি চিনি পোৱা আৰু আক্ৰমণাত্মকতা অবিহনে ঘূৰি অহা। স্পষ্ট ধ্যানত চিন্তাৰ সচেতনতা থাকিব পাৰে, অথচ তাৰ দ্বাৰা উটি নাযায়; ক্লান্তি, দুৰ্বলতা বা বিচ্ছিন্নতাৰ ফলত হোৱা শূন্যতা বেলেগ অৱস্থা আৰু ইয়াত বিবেচনাৰ প্ৰয়োজন।
মোৰ বাবে কোনটো ধ্যান-পদ্ধতি আটাইতকৈ ভাল?
আটাইতকৈ ভাল পদ্ধতি হ'ল সেইটো যিটো আপোনাৰ প্ৰকৃতি, বৰ্তমানৰ মানসিক অৱস্থা, আধ্যাত্মিক দিশ আৰু সামৰ্থ্যৰ সৈতে খাপ খায়। তীব্ৰ উশাহ, মন্ত্ৰ বা অন্তৰ্মুখী অনুশীলনৰ নিৰ্দেশ দিয়াৰ আগতে শিক্ষকে এইবোৰ মূল্যায়ন কৰা উচিত। উপযুক্ত পদ্ধতিয়ে অনুশীলনৰ পিছত আপোনাক অধিক সুসংগত কৰি তোলা উচিত, কেৱল তীব্ৰতা সৃষ্টি কৰা নহয়; স্বাস্থ্য, টোপনি, আঘাতৰ ইতিহাস আৰু ভক্তি সকলোৱে সঠিক দুৱাৰক প্ৰভাৱিত কৰে।
ধ্যান ধ্যানৰ অৱস্থালৈ পৰিণত হৈ আছে বুলি মই কেনেকৈ জানিম?
মনোযোগ অধিক নিৰন্তৰ আৰু বাৰে বাৰে কম ভংগ হয়। সংক্ৰমণ লাহে লাহে হয়; ইয়াক এটা নাটকীয় বৈঠকৰ দ্বাৰা নহয়, দীৰ্ঘস্থায়ী অনুভৱৰ দ্বাৰা চিনি পোৱা যায়। স্থায়ী স্তৰ প্ৰমাণ কৰা কোনো এটা নাটকীয় মুহূৰ্তৰ দাবী কৰাতকৈ, নজৰত নপৰা ভংগ কমি অহা, অধিক কোমল উভতনি আৰু বৈঠকৰ বাহিৰত অধিক স্থিৰ আচৰণ লক্ষ্য কৰক।
ধ্যান আৰু মাইণ্ডফুলনেছ একে নেকি?
মাইণ্ডফুলনেছ সচেতনতা-অনুশীলনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিয়াল। ধ্যান নিৰ্দিষ্ট ভাৰতীয় চিন্তনমূলক মানচিত্ৰৰ অংশ আৰু ই মন্ত্ৰ, দেৱতা, উশাহ, অনুসন্ধান বা অন্য কোনো ক্ষেত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। কিছুমান প্ৰয়োগত শব্দ দুটা মিলে, কিন্তু সিহঁত সৰ্বজনীন সমাৰ্থক নহয়। আধুনিক মাইণ্ডফুলনেছ কাৰ্যক্ৰমৰ নিৰ্ধাৰিত চিকিৎসামূলক লক্ষ্য আছে, আনহাতে শাস্ত্ৰীয় ধ্যান অধিক ব্যাপক মোক্ষশাস্ত্ৰীয় মানচিত্ৰৰ অন্তৰ্গত; সন্মানজনক তুলনাই মিল আৰু পাৰ্থক্য দুয়োটাকে ৰক্ষা কৰে।
মই মনক সম্পূৰ্ণৰূপে বিচাৰশূন্য কৰিব লাগিবনে?
নহয়। মানসিক গতি চিনি পোৱা আৰু শত্ৰুতা অবিহনে ঘূৰি অহাৰ পৰা আৰম্ভ কৰক। শূন্যতা জড়তা, ভাগৰ বা বিচ্ছিন্নতাবোধো হ’ব পাৰে; জনাব পৰা চিন্তাৰ অনুপস্থিতিতকৈ স্পষ্টতা আৰু নিৰন্তৰতা অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। শূন্যতা গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিলে সাধাৰণতে আৰু এটা সংগ্ৰাম যোগ হয়; গতিবোৰক জনা যাবলৈ দিয়ক, বাছি লোৱা আধাৰ বজাই ৰাখক আৰু নিৰন্তৰতা আৰু আঁকোৱালি নলোৱাৰ জৰিয়তে নীৰৱতা বিকশিত হ’বলৈ দিয়ক।
ধ্যান ভক্তিপূৰ্ণ হ’ব পাৰেনে?
হয়। স্মৰণ, মন্ত্ৰ, প্ৰাৰ্থনাময় মনোযোগ আৰু সমৰ্পণ গভীৰ ধ্যান হৈ উঠিব পাৰে। ভক্তি আৰু জ্ঞান-কেন্দ্ৰিক পথে বেলেগ বেলেগ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে, অথচ দুয়োটাই নিৰন্তৰতা, আন্তৰিকতা আৰু আচৰণৰ ৰূপান্তৰৰ দাবী কৰে। ভক্তিয়ে মনোযোগক অৰ্থ আৰু বিনয় দিয়ে: ধ্যানক কেৱল আত্ম-উন্নতিৰ উপায় বুলি নাভাবি, দিব্যৰ স্মৰণে মন, অনুভূতি আৰু সংকল্পক এটা একক ধাৰাত একত্ৰিত কৰিব পাৰে।
ধ্যান আভ্যন্তৰীণ সাধনা হ'লে পথ-প্ৰদৰ্শন কিয় উপযোগী?
কাৰণ অভিজ্ঞ শিক্ষকে টানাটানি আৰু স্থিৰতাৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিব পাৰে, বিষয় আৰু মাত্ৰা সামঞ্জস্য কৰিব পাৰে, গ্ৰন্থৰ প্ৰসংগ উভতাই আনিব পাৰে আৰু স্বাস্থ্যৰ সহায় কেতিয়া লাগে সেয়া চিনি পাব পাৰে। নিৰ্দেশনাই প্ৰত্যক্ষ পৰ্যবেক্ষণ আৰু বিবেকক শক্তিশালী কৰক, সেইবোৰৰ স্থান নল’ব। ভাল নিৰ্দেশনাই কৰ্তৃত্ব সাৱধান পৰ্যবেক্ষণ আৰু উৎস-জ্ঞানলৈ ঘূৰাই দিয়ে; ই শিষ্যক ভয়ংকৰ ব্যাখ্যা বা পদমৰ্যাদাৰ গোপন দাবীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নকৰে।
উৎস
- পতঞ্জলি, যোগসূত্ৰ 1.2, 1.12–16 আৰু 3.1–3.3।
- ভগৱদ্গীতা, অধ্যায় 6।
- NCCIH, “ধ্যান আৰু মাইণ্ডফুলনেছ: কাৰ্যকাৰিতা আৰু সুৰক্ষা।”
- যোগসূত্ৰ 3.2 — পতঞ্জলি, যোগসূত্ৰ — স্বৰ যোগ পীঠৰ সংস্কৃত-প্ৰধান সংগ্ৰহ.
- ভগৱদ্গীতা 6.26 — ভগৱদ্গীতা মূল — স্বৰ যোগ পীঠৰ সংস্কৃত-প্ৰধান সংগ্ৰহ (sanskritdocuments.org সংস্কৰণ).
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — মানসিক চাপ আৰু কল্যাণৰ বাবে ধ্যান-কাৰ্যসূচী (প্ৰণালীবদ্ধ পৰ্যালোচনা আৰু মেটা-বিশ্লেষণ, 47 টা পৰীক্ষা, 3,515 জন অংশগ্ৰহণকাৰী).
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, তিনিটা বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ ধ্যানকাৰী আৰু শিক্ষকৰ সৈতে হোৱা সাক্ষাৎকাৰ.
“ধ্যান কি: ধ্যান, একাগ্ৰতা আৰু সমাধি” সম্পৰ্কে পীঠৰ সৈতে কথা পাতক
আমাক আপোনাৰ স্বাস্থ্য, অনুশীলন আৰু আপুনি কি বিচাৰি আছে সেই বিষয়ে কওক; স্বামীজী বা কোনো আচাৰ্যই আপোনাৰ উপযোগী পথ পৰামৰ্শ দিব। বা বিনামূলীয়া সাত-দিনীয়া স্বৰ পত্ৰৰে আৰম্ভ কৰক।
স্বামী চৰণাশ্ৰিত গিৰিৰ পৰম্পৰাত শিক্ষা দিয়া · স্বৰ যোগ পীঠ সংস্থান, স্বৰ্গাশ্ৰম, ঋষিকেশ · এই পৃষ্ঠা স্বামীজীৰ পৰ্যালোচনাৰ অপেক্ষাত আছে · অনুশীলন প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে তেওঁৰ অৱস্থা অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত।
আপোনাৰ অধ্যয়ন অব্যাহত ৰাখক
ধ্যানৰ সম্পূৰ্ণ শিক্ষা জানক, বৰ্তমানৰ পাঠ্যক্ৰমসমূহ চাওক, বা সুধি লওক আপোনাৰ অভিজ্ঞতা আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনৰ বাবে কেনে ধৰণৰ পথ-প্ৰদৰ্শন উপযুক্ত।